Afina
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 785-b. — ziyouz.com
Afina — Gretsiyaning poytaxti, Attika nomi (viloyati)ning ma'muriy markazi. A. mamlakatning jan.-şarqidagi Attika ya.o.da joylaşgan, Egey dengizi sohilida, uç tomoni toğ. Aholisi 772 ming kişi (1995). A. Pirey va şahar atrofi b-n birga Katta Afinani taşkil qiladi. Katta Afinaning mayd. 433,3 km2. Aholisi 3 mln. kişidan ortiq. A. qadimiy şahar. Şaharning vujudga kelgan vaqti aniq emas, rivoyatlarga köra A. örnida mil. av. 16— 13-a.larda qişloqlar bölgan. Mil. av. 5-a.da A. iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanişining eng yuqori poğonasida bölgan. 395—1204 y.larda Vizantiya imperiyasi tarkibida. 1204— 1458 y.lar Afina gersogligi poytaxti, 1458 y.dan turklar tasarrufiga ötgan. 1834 y.dan Gretsiya poytaxti.
A.— Gretsiyaning asosiy sanoat markazi, mamlakatdagi t.y., avtomobil va havo yöllarining yirik tuguni. Xalqaro Elinikon aeroporti bor. A.dan 8 km narida mamlakatning eng yirik dengiz porti — Pirey joylaşgan. Katta A. Gretsiya umumiy sanoat mahsulo-tining 2/3 qismini beradi. A.da töqi-maçilik, tikuvçilik, kön poyabzal, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta işlaş, sement, poligrafiya, metallsozlik va maşinasozlik (şu jumladan kemasozlik) sanoati korxonalari bor. Gilam, mebel, çinni buyumlar işlab çiqariladi. A. yirik savdo va moliya markazi. A.da Fanlar akademiyasi (1926), köplab oliy öquv yurtlari, jumladan Afina un-ti (1837), bir qança tarix, arxeologiya va badiiy muzey lar (Akropol, Agora, Vizantiya) bor. Şaharning asosiy qismi Akropol qoyasi b-n Likavittos balandliklari örtasida bölib, yagona me'moriy reja asosida qurilgan. Şaharning eng qad. qismi mil. av. 7-a.da şakllangan. Şaharning Akropol atrofidagi qismi me'moriy va arxeologiya muzeyi sifatida saqlanmoqda. A.da Afina davlatining tarixiy yodgorliklari bor. A.ning asosiy yodgorligi — Akropol bal. 156 m li qoyada joylaşgan; Agora, Areopag va Pniks tepaliklari — ij-timoiy va siyosiy hayot markazlari. Akropolning boş inşootlari: Propilei (mil. av. 437—432 y.lar), Nike Apteros ibodatxonasi (mil. av. 420 y.), Erexteyon (mil. av. 421—406 y.lar). A.da Olimpiya Zevsi ibodatxonasi (mil. av. 2-a — 2-a. milodiy), Lisikrat haykali (mil. av. 335 y. atrofida), «Şamollar minorasi» (mil. av. 1-a. örtalari) va b. ham saqlangan. Örta asr me'moriy yodgorliklaridan Ayos — Elefterios (11-a.), Agoradagi Ayi — Apostollar (11-a.) çerkovlari bor. Yangi inşootlardan — «Olimpiya» teatri (1951), «Xilton-otel» (1959— 63) qurilgan. A.da 1896 y. I Olimpiada öyinlari bölib ötgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФИНА — Грециянинг пойтахти, Аттика номи (вилояти)нинг маъмурий маркази. А. мамлакатнинг жан.-шарқидаги Аттика я.о.да жойлашган, Эгей денгизи соҳилида, уч томони тоғ. Аҳолиси 772 минг киши (1995). А. Пирей ва шаҳар атрофи б-н бирга Катта Афинани ташкил қилади. Катта Афинанинг майд. 433,3 км2. Аҳолиси 3 млн. кишидан ортиқ. А. қадимий шаҳар. Шаҳарнинг вужудга келган вақти аниқ эмас, ривоятларга кўра А. ўрнида мил. ав. 16— 13-а.ларда қишлоқлар бўлган. Мил. ав. 5-а.да А. иқтисодий, сиёсий ва маданий ривожланишининг энг юқори поғонасида бўлган. 395—1204 й.ларда Византия империяси таркибида. 1204— 1458 й.лар Афина герцоглиги пойтахти, 1458 й.дан турклар тасарруфига ўтган. 1834 й.дан Греция пойтахти.
А.— Грециянинг асосий саноат маркази, мамлакатдаги т.й., автомобиль ва ҳаво йўлларининг йирик тугуни. Халқаро Элиникон аэропорти бор. А.дан 8 км нарида мамлакатнинг энг йирик денгиз порти — Пирей жойлашган. Катта А. Греция умумий саноат маҳсуло-тининг 2/3 қисмини беради. А.да тўқи-мачилик, тикувчилик, кўн пойабзал, озиқ-овқат, кимё, нефтни қайта ишлаш, цемент, полиграфия, металлсозлик ва машинасозлик (шу жумладан кемасозлик) саноати корхоналари бор. Гилам, мебель, чинни буюмлар ишлаб чиқарилади. А. йирик савдо ва молия маркази. А.да Фанлар академияси (1926), кўплаб олий ўқув юртлари, жумладан Афина ун-ти (1837), бир қанча тарих, археология ва бадиий музей лар (Акрополь, Агора, Византия) бор. Шаҳарнинг асосий қисми Акрополь қояси б-н Ликавиттос баландликлари ўртасида бўлиб, ягона меъморий режа асосида қурилган. Шаҳарнинг энг қад. қисми мил. ав. 7-а.да шаклланган. Шаҳарнинг Акрополь атрофидаги қисми меъморий ва археология музейи сифатида сақланмоқда. А.да Афина давлатининг тарихий ёдгорликлари бор. А.нинг асосий ёдгорлиги — Акрополь бал. 156 м ли қояда жойлашган; Агора, Ареопаг ва Пникс тепаликлари — иж-тимоий ва сиёсий ҳаёт марказлари. Акрополнинг бош иншоотлари: Пропилеи (мил. ав. 437—432 й.лар), Нике Аптерос ибодатхонаси (мил. ав. 420 й.), Эрехтейон (мил. ав. 421—406 й.лар). А.да Олимпия Зевси ибодатхонаси (мил. ав. 2-а — 2-а. милодий), Лисикрат ҳайкали (мил. ав. 335 й. атрофида), «Шамоллар минораси» (мил. ав. 1-а. ўрталари) ва б. ҳам сақланган. Ўрта аср меъморий ёдгорликларидан Айос — Элефтериос (11-а.), Агорадаги Айи — Апостоллар (11-а.) черковлари бор. Янги иншоотлардан — «Олимпия» театри (1951), «Хилтон-отель» (1959— 63) қурилган. А.да 1896 й. I Олимпиада ўйинлари бўлиб ўтган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.