Albaniya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 298–301-b. — ziyouz.com
Albaniya ALBANIYA, Albaniya Respublikasi (Republika e Shgiperise) — Bolqon ya.o.ning jan.-ğarbidagi davlat. Adriatika va Ioni dengizlari sohilida joylaşgan. Ma'-muriy jihatdan 36 retaga bölingan. Poytaxti alohida ma'muriy birlik qilib ajratilgan. Mayd. 28,7 ming km2. Aholisi 3,5 mln. kişiga yaqin (1999). Poytaxti Tirana ş.
Davlat tuzumi. A. — parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1998 y. qabul qilingan. Davlat hokimiyatining oliy organi — bir palatali Xalq majlisi (155 deputat), uni barça fuqarolar 4 y. muddatga saylaydi. Davlat boşliği — prezident. A. Oliy ijroiya organi — hukumat boşliği boşçiligidagi Vazirlar Kengaşi (hukumat). Davlat hokimiyatining mahalliy organlari — tegişli xalq kengaşlari.
Tabiati. Adriatika dengizining sohili asosan pasttekislik, jan. toğlardan iborat. A. hududining salkam 70% ni bal. 2692 m gaça bölgan Şim. Alban Alplari (Prokletiye) va Jan. Alplar egallaydi. Ular örtasidagi markaziy voha daryo vodiylariga bölinadi. Sohili past-baland dengiz böyi tekisligidan iborat. Xromit, neft, bitum, temir-nikel va mis ruda konlari bor. Iqlimi — Örta dengizga xos subtropik; iyulning örtaça t-rasi 24», 25°, yanv.niki 8°, 9°. Iiliga 1000 mm yoğin yoğadi. Soy va daryolari toğli, ularda kema qatnamaydi. Eng katta daryolari — Drin, Semani, Şkumbini. Skadar, Oxrid, Prespa köllarining bir qismi A. hududida joylaşgan. Tekislikda jigarrang, toğlarda qönğir toğ-örmon tuproqlari. Yer maydonining 38% dan köproği örmon b-n qoplangan (dub, buk, kaştan va b. xil daraxtlar). Sohilda Örta dengizga xos ösimliklar doimo kökarib turadi. A.da 4 milliy boğ bor.
Aholisi. Asosiy aholi — albanlar (salkam 98%). Greklar, valaxlar va b.lar ham yaşaydi. Rasmiy tili — alban tili. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 ga 87 kişi. Aholining 35% şaharlarda istiqomat qiladi. Eng yirik şaharlari — Tirana, Durres, Şkoder, Vlyora, Elbasan.
Tarixi. A.ning eng qad. aholisi pelasglar (yangi toş davri), illiriylar (mil.av. 2-ming yillikdan boşlab) bulgan. Mil. av. 2-a.da hoz. A. hududini Rim bosib olgan. 395 y.dan 1347 y.gaça u Vizantiya tarkibiga kirgan, keyinçalik uning ayrim qismlari bolgar va serb zamindorlari qöl ostida bölgan. 1389 y.dan A.ni Usmonlilar imperiyasi zabt eta boşladi. 15-a. örtalarida Skanderbeg boşçiligida boşlangan umumxalq qözğoloni natijasida deyarli butun A. ozod qilindi, birok 1479 y.da uni yana turklar bosib oldi. 1912 y. bahorida Usmonlilar hukmronligini bartaraf etiş uçun xalq qözğoloni boşlandi. Öşa yili 28 noyab. kuni Vlyorada aholi turli tabaqa vakillarining qurultoyi A.ni musta-qil davlat deb e'lon qildi. Muvaqqat hukumatga I. Kamolbey boşçilik qildi. Aslida esa A. boşqa davlatlarga qaram bölib qoldi. 1924 y. iyunidagi xalq qözğoloni Ahmad Zogu tödasini ağdarib taşladi. Ammo 1924 y. dek.da u ajnabiy imperialistlar yordamida yana qokimiyatni egallab, özini avvaliga respublika prezidenti, 1928 y. esa qirol deb e'lon qildi. Uning davrida A. amadda Italiya mustamlakasiga aylandi. 1939 y.da faşistlar Italiyasi, 1943—44 ylarda esa nemis faşistlari A.ni bosib oldi. A. 1944 y. 28 noyab. da faşist bosqinçilaridan ozod etiddi. 1946 y. 11 yanv.da xalq respublikasi deb tlon qilindi. 1976 y. 28 dek.dan 1991 y. maygaça — Albaniya Xalq Sotsialistik Respublikasi deb atalib keldi. 1991 y. maydan A. Respublikasi. A. 1955 y.dan — BMT a'zosi. A. va ÖzR örtasida diplomatiya munosabatlari 1993 y.da örnatilgan. Milliy bayrami — 28 noyab.— Bayroq kuni (1912).
Siyosiy partiya va bnrlaşmalari, kasaba uyuşmalari. A. sotsialistik partiyasi, 1941 y.da tuzilgan, 1948 y.gaça A. Kompartiyasi, 1991 y.gaça A. mehnat partiyasi deb atalgan. Hoz. nomi 1991 y. 12 iyunda qabul qilingan; A. demokratik partiyasi, 1990 y. tuzilgan; A. agrar partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; A. respublikaçilar partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; A. sotsial-demokratik partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; Inson huquqlari uçun ittifoq, 1992 y. tuzilgan; A. kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1990 y.da tuzilgan; A. mustaqil kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1991 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. A. mustaqil bölgaç, xöjalik sohasida muayyan muvaffaqiyatlarga erişdi. U agrar-industrial mamlakatga aylandi. A. milliy daromadining 46% sanoatda, 33% q.x.da hosil qilinadi.
Sanoati. Oziq-ovqat, yengil sanoat, konçilik va yoğoçsozlik tarmoqlarining salmoği katga. Energetika neft va gidroenergiya negiziga qurilgan. Yiliga 4 mlrd. kVt-s dan ortiq elektr energiya işlab çiqariladi. Neft, xrom (1 y.da 1 mln.t — Ğarbiy Yevropada l-örin), temir-nikel va mis rudalari, bitum qazib olinadi. Oziq-ovqat sanoatida qand-şakar, yoğ-moy, baliq va meva-konserva, vinoçilik, tamaki tarmoqlari, yengil sanoatda — asosan töqimaçilik tarmoği mavjud. Kime, metallsozlik, maşinasozlik, yoğoçsozlik sanoatining ayrim korxonalari işlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Tirana, Elbasan, Fiyeri, Korça, Şkoder.
Qişloq xöjaligi. Asosiy tarmoği — dehqonçilik. Ekinzorlari 560 ming ga dan ortiq (mamlaqat hududining deyarli 20%). 230 ming ga ga yaqini suğoriladi. Makkajöxori va buğdoy oziq-ovqat sohasida katta ahamiyatga ega. Kartoşka, sabzavot ham yetiştiriladi. Paxta, tamaki, qand lavlagi asosiy texnika ekinlaridir. Tokçilik, zaytun va sitrus ösimliklari östiriş rivojlangan. Çorvaçiliqda qöyçilik va eçkiçilik ustun.
Transporti. Transportningasosiy turi — avtomobil transporti (yuk aylanmasi hajmining salkam 65% ni taşkil etadi). Durres — Tirana, Durres — Elbasan va b. yönalişdagi t.y.lar mavjud. Dengiz portlari: Durres, Vlyora. Xalqaro aeroporti — Tirana (Rinas).
Taşqi savdosi. Çetga asosan, xromitlar, temir-nikel, mis rudalari, neft, bitum, yoğoç-taxta, çarm, zaytun yoği, tamaki, sitrus, sabzavot va mevalar çiqariladi. A. çetdan maşina, asbob-uskuna, prokat, transport vositalari, dori-darmon, kimyo sanoati mahsulotlari, keng iste'mol mollari keltiradi. Asosiy taşqi savdo mijozlari: Italiya, Gretsiya, Turkiya, Germaniya. Pul birligi — lek.
Tibbiy xizmati. A.da 10 mingdan ortiqörinli kasalxonalar mavjud. 735 bemorga 1 şifokor töğri keladi. Şifokorlarni Tirana un-tining tibbiyot f-ti yetiştiradi. Lidjada kurortlar bor.
Xalq ta'limi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Xalq ta'limi tizimi 1969 y.da joriy etilgan bölib, u maktabgaça muassasalar, 8 y.lik umumiy majburiy, 4 y.lik örta (hunar yoki umumiy) va 3—4 y.lik oliy öquv yurtlaridan iborat. A.da 3 un-t bor. Fanlar akademiyasi 1973 y. taşkil etilgan. Milliy kutubxona va un-t kutubxonasi, arxeologiya, etn. muzeyi va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. A.da «Zeri i popullit» («Xalq ovozi», 1942 y.dan) «Mesuyesi» («Muallim», 1961 y.dan), «Başkimi kombetar» («Milliy birlik», 1943 y.dan), «Kombi» («Millat», 1991 y.dan), «Drita» («Hyp», 1960 y.dan), «Koxa Ione» («Vaqtimiz», 1991 y.dan) va b. gaz.lar naşr etiladi. A. telegraf agentligi 1944 y. taşkil etilgan. «Albaniya radioeşittirişi va telekörsatuvi» davlat taşkiloti mavjud. Radio-eşittiriş — 1944 y.dan, telekörsatuv — 1961 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. A.da boy xalq ijodiyoti — qahramonlik dostonlari, tarixiy qöşiqlar mavjud. Alban tilida hozirgaça saqlanib qolgan dastlabki yozma manba — yepiskop Pal Engelaning «Çöqintiriş taomili» (1462)dir. 16— 17-a.larda adiblar P. Budi, F. Barde, P. Bogdani, M. Barxeti ijod qildilar. 18-a.da T. Kavaloti va Danel alban tili luğatini tuzdilar. 19-a.da bir neça atoqli vatanparvar yozuvçilar, milliy uyğoniş arboblari maydonga çiqdi. Adabiyotda romantizm oqimi hukmron bölib qoldi. Şu davrning eng taniqli namoyandalari — şoirlardan I. De Rada («Milosao qöşiği», «Şörpeşona Skanderbeg» dostonlari), Kenja G. Dara («Balaning sönggi qöşiği» dostoni). 3. Serembe («Taqdir» dostoni), V. Şkodrani («O, mening Albaniyam» dostoni), adib va tarjimon K. Kristoforidi. Adabiyotda novella, tarixiy roman, drama paydo böla boşladi. Yangi adabiyotning asosçilaridan biri N. Fraşerining «Poda va dala» (1886), «Skanderbeg tarixi» (1898) va b. dostonlari yuzaga keldi. 20-a. boşlaridagi şoirlar — A. Çayupi («Tomori ota» töplami, 1902; «Ön tört yoşli kuyov» komediyasi, 1902), N. Myeda («Quvğin», «Bulbul nolasi» dostonlari), F. Şiroka, R. Siliçi xalqni birlikka çaqiradi. Vatanparvarlik ruhidagi qöşiq va novellalar muallifi M. Grameno alban badiiy prozasining asosçilaridan biri böldi. A. adabiyotining taniqli vakili Fan Noli öz şe'rlarida fuqaroga hurmat va muhabbat tuyğularini uluğladi («Salip Sulton qöşiği», «Quvğin qurboni», «Dragobiy ğori», «Yugur marafonçi» va b.). 20-a.ning 30-y.larida ijtimoiy mavzu qalamga olina boşladi. 2-jahon uruşi davrida va A. ozodlikka çiqqanidan söng adabiyotda italyan-nemis faşistlariga qarşi kuraş mavzuidagi asarlar yaratildi (F. Gyataning «Partizan Banko haqida qöşiq» dostoni, D. Şuteriçining «Haloskorlar» romani, 1952— 55). Tur-muşni ijtimoiy jihatdan özgartirişga bağişlangan romanlar (S. Spassening «Ular yolğiz emas edi», 1952; F. Gyataning «Botqoq», 1959 va b.) paydo böldi. 50—60-y.larda avtobiografik va tarixiy qissa hamda romanlar (D. Şuteriçi, V. Kokona, Ya. Dzodza asarlari) yaratildi.
Me'morligi. Antik davr (mil. av. 7-a.)dan A. hududida mudofaa inşootlari, jamoat va uy-joy binolari, me'moriy bezaklarning qoldiqlari, örta asrlardan Vizantiya inşootlari (13— 14-a.larga mansub bölgan Lyavdari, Mborya qişloqlaridagi çerkovlar) va romantik uslubdagi imoratlar (Şasi qişloğidagi sobor, Vau-i-Deyes, Oboti qişloqlaridagi çerkovlar, 13-a.), şuningdek, istehkomva qasrlar saqlanib qolgan. Saroylar, timlar, maçitlar ham mavjud. A. Xalq me'morligiga xos xususiyatlar —toğlardagi mustahkam minorasimon uylar, ikki-uç qavatli, oldi peşayvonli, yassi çerepitsa tomli uylar. A. şaharlarida örta asrlar va 20-a. boşlaridagi inşootlar b-n yonma-yon zamonaviy imoratlar közga taşlanadi.
Tasviriy san'ati Örta asrlarda rassomlik va haykaltaroşlik birmunça rivoj toptan (Lyavdaridagi Troitsa çerkovi devorlariga işlangan suratlar). 16-a.ning 50-y.larida Şeltsan va Balş çerkovlarida neokastrlik usta Onufriy suratlar çizgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida dunyoviy rang-tasvir (rassomlardan N. Martini, K. Xidromeno) paydo böldi. Keyingi y.larda musavvirlik, grafika, haykal-taroşlikning turli janrlari rivojlandi. A.da xalq amaliy san'ati (gilamdözlik, tikuvçilik, töquvçilik, öymakorlik, zargarlik) qadim zamonlardan ma'lum.
Musiqasi. Alban xalq musiqasida xilma-xil mahalliy uslublar, tabiiy beş pardali (pentatonik) kuylar, ozarbayjon musiqasida uçraydigan ohanglar bor. Özbek musiqasidagi kabi vazni özgarib turadigan qöşiq va raqs kuylari taraqqiy topgan. Aksari 3 ovozli qöşiqlar kamonli çolğular jörligida aytiladi. 20-a. 50-y.laridan professional musiqa san'ati: opera (P. Yakovaning «Mrika», 1954, «Skanderbeg», 1968), balet (T. Dayyaning «Xalil va Xayriya», 1963), operetta, simfoniya, kamer, çolgu, xor musiqasi rivojlandi. Tiranada davlat opera va balet teatri bor.
Teatri. 1874 y.da Testorati boşçiligidagi teatr tögaragi dastlabki sahna asarini qöydi. 19-a. 2-yarmida S. Fraşeri, M. Grameno, F. Noli, A. Çayupi pyesalarini havaskor teatr trup-palari sahnalaştirdi. 1944 y. Tiranada professional xalq teatri, keyinroq Korça va Durresda teatrlar barpo etildi. A. Moisei nomidagi oliy aktyorlik bilim yurti oçilgan (1959).
Kinosi. A. kinematografiyasi 2-jahon uruşidan söng rivojlana boşladi. 1952 y.da taşkil etilgan «Yangi Albaniya» kinostudiyasi hujjatli filmlar va kinojur.lar çiqaradi. Birinçi rangli badiiy film — «Albaniyaning buyuk farzandi Skanderbeg» (1954). Keyinçalik «Tana», «Yer alanga içra» va b. badiiy filmlar yaratildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛБАНИЯ, Албания Республикаси (Republika e Shgiperise) — Болқон я.о.нинг жан.-ғарбидаги давлат. Адриатика ва Иони денгизлари соҳилида жойлашган. Маъ-мурий жиҳатдан 36 ретага бўлинган. Пойтахти алоҳида маъмурий бирлик қилиб ажратилган. Майд. 28,7 минг км2. Аҳолиси 3,5 млн. кишига яқин (1999). Пойтахти Тирана ш.
Давлат тузуми. А. — парламентли республика. Амалдаги конституцияси 1998 й. қабул қилинган. Давлат ҳокимиятининг олий органи — бир палатали Халқ мажлиси (155 депутат), уни барча фуқаролар 4 й. муддатга сайлайди. Давлат бошлиғи — президент. А. Олий ижроия органи — ҳукумат бошлиғи бошчилигидаги Вазирлар Кенгаши (ҳукумат). Давлат ҳокимиятининг маҳаллий органлари — тегишли халқ кенгашлари.
Табиати. Адриатика денгизининг соҳили асосан пасттекислик, жан. тоғлардан иборат. А. ҳудудининг салкам 70% ни бал. 2692 м гача бўлган Шим. Албан Альплари (Проклетие) ва Жан. Альплар эгаллайди. Улар ўртасидаги марказий воҳа дарё водийларига бўлинади. Соҳили паст-баланд денгиз бўйи текислигидан иборат. Хромит, нефть, битум, темир-никель ва мис руда конлари бор. Иқлими — Ўрта денгизга хос субтропик; июлнинг ўртача т-раси 24», 25°, янв.ники 8°, 9°. Иилига 1000 мм ёғин ёғади. Сой ва дарёлари тоғли, уларда кема қатнамайди. Энг катта дарёлари — Дрин, Семани, Шкумбини. Скадар, Охрид, Преспа кўлларининг бир қисми А. ҳудудида жойлашган. Текисликда жигарранг, тоғларда қўнғир тоғ-ўрмон тупроқлари. Ер майдонининг 38% дан кўпроғи ўрмон б-н қопланган (дуб, бук, каштан ва б. хил дарахтлар). Соҳилда Ўрта денгизга хос ўсимликлар доимо кўкариб туради. А.да 4 миллий боғ бор.
Аҳолиси. Асосий аҳоли — албанлар (салкам 98%). Греклар, валахлар ва б.лар ҳам яшайди. Расмий тили — албан тили. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2 га 87 киши. Аҳолининг 35% шаҳарларда истиқомат қилади. Энг йирик шаҳарлари — Тирана, Дуррес, Шкодер, Влёра, Эльбасан.
Тарихи. А.нинг энг қад. аҳолиси пеласглар (янги тош даври), иллирийлар (мил.ав. 2-минг йилликдан бошлаб) булган. Мил. ав. 2-а.да ҳоз. А. ҳудудини Рим босиб олган. 395 й.дан 1347 й.гача у Византия таркибига кирган, кейинчалик унинг айрим қисмлари болгар ва серб заминдорлари қўл остида бўлган. 1389 й.дан А.ни Усмонлилар империяси забт эта бошлади. 15-а. ўрталарида Скандербег бошчилигида бошланган умумхалқ қўзғолони натижасида деярли бутун А. озод қилинди, бирок 1479 й.да уни яна турклар босиб олди. 1912 й. баҳорида Усмонлилар ҳукмронлигини бартараф этиш учун халқ қўзғолони бошланди. Ўша йили 28 нояб. куни Влёрада аҳоли турли табақа вакилларининг қурултойи А.ни муста-қил давлат деб эълон қилди. Муваққат ҳукуматга И. Камолбей бошчилик қилди. Аслида эса А. бошқа давлатларга қарам бўлиб қолди. 1924 й. июнидаги халқ қўзғолони Аҳмад Зогу тўдасини ағдариб ташлади. Аммо 1924 й. дек.да у ажнабий империалистлар ёрдамида яна қокимиятни эгаллаб, ўзини аввалига республика президенти, 1928 й. эса қирол деб эълон қилди. Унинг даврида А. амадда Италия мустамлакасига айланди. 1939 й.да фашистлар Италияси, 1943—44 йларда эса немис фашистлари А.ни босиб олди. А. 1944 й. 28 нояб. да фашист босқинчиларидан озод этидди. 1946 й. 11 янв.да халқ республикаси деб тьлон қилинди. 1976 й. 28 дек.дан 1991 й. майгача — Албания Халқ Социалистик Республикаси деб аталиб келди. 1991 й. майдан А. Республикаси. А. 1955 й.дан — БМТ аъзоси. А. ва ЎзР ўртасида дипломатия муносабатлари 1993 й.да ўрнатилган. Миллий байрами — 28 нояб.— Байроқ куни (1912).
Сиёсий партия ва бнрлашмалари, касаба уюшмалари. А. социалистик партияси, 1941 й.да тузилган, 1948 й.гача А. Компартияси, 1991 й.гача А. меҳнат партияси деб аталган. Ҳоз. номи 1991 й. 12 июнда қабул қилинган; А. демократик партияси, 1990 й. тузилган; А. аграр партияси, 1991 й.да тузилган; А. республикачилар партияси, 1991 й.да тузилган; А. социал-демократик партияси, 1991 й.да тузилган; Инсон ҳуқуқлари учун иттифоқ, 1992 й. тузилган; А. касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990 й.да тузилган; А. мустақил касаба уюшмалари бирлашмаси, 1991 й.да тузилган.
Хўжалиги. А. мустақил бўлгач, хўжалик соҳасида муайян муваффақиятларга эришди. У аграр-индустриал мамлакатга айланди. А. миллий даромадининг 46% саноатда, 33% қ.х.да ҳосил қилинади.
Саноати. Озиқ-овқат, енгил саноат, кончилик ва ёғочсозлик тармоқларининг салмоғи катга. Энергетика нефть ва гидроэнергия негизига қурилган. Йилига 4 млрд. кВт-с дан ортиқ электр энергия ишлаб чиқарилади. Нефть, хром (1 й.да 1 млн.т — Ғарбий Европада l-ўрин), темир-никель ва мис рудалари, битум қазиб олинади. Озиқ-овқат саноатида қанд-шакар, ёғ-мой, балиқ ва мева-консерва, виночилик, тамаки тармоқлари, енгил саноатда — асосан тўқимачилик тармоғи мавжуд. Киме, металлсозлик, машинасозлик, ёғочсозлик саноатининг айрим корхоналари ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари: Тирана, Эльбасан, Фиери, Корча, Шкодер.
Қишлоқ хўжалиги. Асосий тармоғи — деҳқончилик. Экинзорлари 560 минг га дан ортиқ (мамлақат ҳудудининг деярли 20%). 230 минг га га яқини суғорилади. Маккажўхори ва буғдой озиқ-овқат соҳасида катта аҳамиятга эга. Картошка, сабзавот ҳам етиштирилади. Пахта, тамаки, қанд лавлаги асосий техника экинларидир. Токчилик, зайтун ва цитрус ўсимликлари ўстириш ривожланган. Чорвачилиқда қўйчилик ва эчкичилик устун.
Транспорти. Транспортнингасосий тури — автомобиль транспорти (юк айланмаси ҳажмининг салкам 65% ни ташкил этади). Дуррес — Тирана, Дуррес — Эльбасан ва б. йўналишдаги т.й.лар мавжуд. Денгиз портлари: Дуррес, Влёра. Халқаро аэропорти — Тирана (Ринас).
Ташқи савдоси. Четга асосан, хромитлар, темир-никель, мис рудалари, нефть, битум, ёғоч-тахта, чарм, зайтун ёғи, тамаки, цитрус, сабзавот ва мевалар чиқарилади. А. четдан машина, асбоб-ускуна, прокат, транспорт воситалари, дори-дармон, кимё саноати маҳсулотлари, кенг истеъмол моллари келтиради. Асосий ташқи савдо мижозлари: Италия, Греция, Туркия, Германия. Пул бирлиги — лек.
Тиббий хизмати. А.да 10 мингдан ортиқўринли касалхоналар мавжуд. 735 беморга 1 шифокор тўғри келади. Шифокорларни Тирана ун-тининг тиббиёт ф-ти етиштиради. Лиджада курортлар бор.
Халқ таълими, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Халқ таълими тизими 1969 й.да жорий этилган бўлиб, у мактабгача муассасалар, 8 й.лик умумий мажбурий, 4 й.лик ўрта (ҳунар ёки умумий) ва 3—4 й.лик олий ўқув юртларидан иборат. А.да 3 ун-т бор. Фанлар академияси 1973 й. ташкил этилган. Миллий кутубхона ва ун-т кутубхонаси, археология, этн. музейи ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. А.да «Зери и популлит» («Халқ овози», 1942 й.дан) «Месуеси» («Муаллим», 1961 й.дан), «Башкими комбетар» («Миллий бирлик», 1943 й.дан), «Комби» («Миллат», 1991 й.дан), «Дрита» («Hyp», 1960 й.дан), «Коха Ионе» («Вақтимиз», 1991 й.дан) ва б. газ.лар нашр этилади. А. телеграф агентлиги 1944 й. ташкил этилган. «Албания радиоэшиттириши ва телекўрсатуви» давлат ташкилоти мавжуд. Радио-эшиттириш — 1944 й.дан, телекўрсатув — 1961 й.дан ишлайди.
Адабиёти. А.да бой халқ ижодиёти — қаҳрамонлик достонлари, тарихий қўшиқлар мавжуд. Албан тилида ҳозиргача сақланиб қолган дастлабки ёзма манба — епископ Паль Энгеланинг «Чўқинтириш таомили» (1462)дир. 16— 17-а.ларда адиблар П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани, М. Бархети ижод қилдилар. 18-а.да Т. Кавальоти ва Данель албан тили луғатини туздилар. 19-а.да бир неча атоқли ватанпарвар ёзувчилар, миллий уйғониш арбоблари майдонга чиқди. Адабиётда романтизм оқими ҳукмрон бўлиб қолди. Шу даврнинг энг таниқли намояндалари — шоирлардан И. Де Рада («Милосао қўшиғи», «Шўрпешона Скандербег» достонлари), Кенжа Г. Дара («Баланинг сўнгги қўшиғи» достони). 3. Серембе («Тақдир» достони), В. Шкодрани («О, менинг Албаниям» достони), адиб ва таржимон К. Кристофориди. Адабиётда новелла, тарихий роман, драма пайдо бўла бошлади. Янги адабиётнинг асосчиларидан бири Н. Фрашерининг «Пода ва дала» (1886), «Скандербег тарихи» (1898) ва б. достонлари юзага келди. 20-а. бошларидаги шоирлар — А. Чаюпи («Томори ота» тўплами, 1902; «Ўн тўрт ёшли куёв» комедияси, 1902), Н. Мьеда («Қувғин», «Булбул ноласи» достонлари), Ф. Широка, Р. Силичи халқни бирликка чақиради. Ватанпарварлик руҳидаги қўшиқ ва новеллалар муаллифи М. Грамено албан бадиий прозасининг асосчиларидан бири бўлди. А. адабиётининг таниқли вакили Фан Ноли ўз шеърларида фуқарога ҳурмат ва муҳаббат туйғуларини улуғлади («Салип Султон қўшиғи», «Қувғин қурбони», «Драгобий ғори», «Югур марафончи» ва б.). 20-а.нинг 30-й.ларида ижтимоий мавзу қаламга олина бошлади. 2-жаҳон уруши даврида ва А. озодликка чиққанидан сўнг адабиётда итальян-немис фашистларига қарши кураш мавзуидаги асарлар яратилди (Ф. Гьятанинг «Партизан Банко ҳақида қўшиқ» достони, Д. Шутеричининг «Ҳалоскорлар» романи, 1952— 55). Тур-мушни ижтимоий жиҳатдан ўзгартиришга бағишланган романлар (С. Спассенинг «Улар ёлғиз эмас эди», 1952; Ф. Гьятанинг «Ботқоқ», 1959 ва б.) пайдо бўлди. 50—60-й.ларда автобиографик ва тарихий қисса ҳамда романлар (Д. Шутеричи, В. Кокона, Я. Дзодза асарлари) яратилди.
Меъморлиги. Антик давр (мил. ав. 7-а.)дан А. ҳудудида мудофаа иншоотлари, жамоат ва уй-жой бинолари, меъморий безакларнинг қолдиқлари, ўрта асрлардан Византия иншоотлари (13— 14-а.ларга мансуб бўлган Лявдари, Мборья қишлоқларидаги черковлар) ва романтик услубдаги иморатлар (Шаси қишлоғидаги собор, Вау-и-Дейес, Оботи қишлоқларидаги черковлар, 13-а.), шунингдек, истеҳкомва қасрлар сақланиб қолган. Саройлар, тимлар, мачитлар ҳам мавжуд. А. Халқ меъморлигига хос хусусиятлар —тоғлардаги мустаҳкам минорасимон уйлар, икки-уч қаватли, олди пешайвонли, ясси черепица томли уйлар. А. шаҳарларида ўрта асрлар ва 20-а. бошларидаги иншоотлар б-н ёнма-ён замонавий иморатлар кўзга ташланади.
Тасвирий санъати Ўрта асрларда рассомлик ва ҳайкалтарошлик бирмунча ривож топтан (Лявдаридаги Троица черкови деворларига ишланган суратлар). 16-а.нинг 50-й.ларида Шельтсан ва Бальш черковларида неокастрлик уста Онуфрий суратлар чизган. 19-а. охири — 20-а. бошларида дунёвий ранг-тасвир (рассомлардан Н. Мартини, К. Хидромено) пайдо бўлди. Кейинги й.ларда мусаввирлик, графика, ҳайкал-тарошликнинг турли жанрлари ривожланди. А.да халқ амалий санъати (гиламдўзлик, тикувчилик, тўқувчилик, ўймакорлик, заргарлик) қадим замонлардан маълум.
Мусиқаси. Албан халқ мусиқасида хилма-хил маҳаллий услублар, табиий беш пардали (пентатоник) куйлар, озарбайжон мусиқасида учрайдиган оҳанглар бор. Ўзбек мусиқасидаги каби вазни ўзгариб турадиган қўшиқ ва рақс куйлари тараққий топган. Аксари 3 овозли қўшиқлар камонли чолғулар жўрлигида айтилади. 20-а. 50-й.ларидан профессионал мусиқа санъати: опера (П. Якованинг «Мрика», 1954, «Скандербег», 1968), балет (Т. Дайянинг «Халил ва Хайрия», 1963), оперетта, симфония, камер, чолгу, хор мусиқаси ривожланди. Тиранада давлат опера ва балет театри бор.
Театри. 1874 й.да Тесторати бошчилигидаги театр тўгараги дастлабки саҳна асарини қўйди. 19-а. 2-ярмида С. Фрашери, М. Грамено, Ф. Ноли, А. Чаюпи пьесаларини ҳаваскор театр труп-палари саҳналаштирди. 1944 й. Тиранада профессионал халқ театри, кейинроқ Корча ва Дурресда театрлар барпо этилди. А. Моисеи номидаги олий актёрлик билим юрти очилган (1959).
Киноси. А. кинематографияси 2-жаҳон урушидан сўнг ривожлана бошлади. 1952 й.да ташкил этилган «Янги Албания» киностудияси ҳужжатли фильмлар ва киножур.лар чиқаради. Биринчи рангли бадиий фильм — «Албаниянинг буюк фарзанди Скандербег» (1954). Кейинчалик «Тана», «Ер аланга ичра» ва б. бадиий фильмлар яратилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.