Serbian

Serb tili (srpski jezik) — slavyan tillaridan biri, serb-xorvat tilining standart varianti. U Serbiyaning davlat tili va adabiy me'yori hisoblanadi.

Serb tili slavyan tillarining janubiy kiçik guruhiga kiradi. Bu guruhga bolgar, makedon, sloven, çernogor, xorvat va bosniy tillari ham kiradi. Oxirgi uçta til (xorvat, bosniy, çernogor) köpinça serb tili bilan birga yagona serb-xorvat tili sifatida birlaştiriladi; bunda ular serb-xorvat tilining mintaqaviy variantlari sanaladi. Serb tili serb-xorvat tilining eng keng tarqalgan yuqori dialekti — ştokav şevasiga, xususan Şumadiya–Voyvodina va Şarqiy Gersegovina şevalariga asoslanadi. Xuddi şu şevaga boşqa standart variantlar ham tayanadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, bu variantlar özaro töliq tuşunarli, farqlari kiçik, grammatikasi va asosiy luğati deyarli bir xil.

Serb tili Serbiyada davlat tili bölib, aholining 84 foizi uçun ona tilidir. Bosniya va Gersegovina hamda Kosovoda u rasmiy tillardan biri; bu yerda unda deyarli faqat serblar sözlaşadi. Çernogoriyada aholining 43 foizi uni ona tili deb bilgan, biroq uning huquqiy maqomi tan olingan ozçilik tili hisoblanadi. Xorvatiya, Şimoliy Makedoniya, Ruminiya, Vengriya, Çexiya va Slovakiyada u tan olingan ozçilik tili maqomiga ega. Germaniya, Avstriya, AQSh, Fransiya, Şveysariya, Kanada, Avstraliya va Şvetsiyada serb diasporasi mavjud.

Sözlaşuvçilar soni rus Vikipediyasida taxminan 8,8 million (boşqa ma'lumotlarda 12 million) deb körsatilgan; ingliz Vikipediyasiga köra, tilni ona tili deb e'lon qilganlar 7 milliondan ortiq.

Serb tili ikki yozuvdan foydalanadi: kirill asosidagi «vukovitsa» va lotin asosidagi «gayevitsa». Ingliz Vikipediyasi uni faol digrafiyaga ega kam uçraydigan til deb ta'riflaydi. Kirill alifbosi 1819 yilda Vuk Karadjiç tomonidan «bir tovuş — bir harf» tamoyilida işlab çiqilgan; lotin alifbosini 1830-yillarda xorvat tilşunosi Lyudevit Gay çex tizimi asosida yaratgan. Har bir alifboda 30 tadan harf bor va ular özaro birma-bir mos keladi.

Serbiyada kirill alifbosining yagona rasmiy yozuv maqomi 2006 yilda qonunan mustahkamlangan, ammo rasmiy muomaladan taşqarida lotin keng qöllanadi. 2014 yilgi sörovga köra, Serbiya aholisining 47 foizi lotinda, 36 foizi kirillda yozadi, qolganlari ikkalasidan teng foydalanadi. 20–29 yoşli yoşlarning 65,1 foizi faqat lotinda yozadi. Maktablarda ikkala alifbo örgatiladi. Kundalik hayotda diakritiksiz «qirqilgan lotin» ham uçraydi.

Serb tili, boşqa slavyan tillari kabi, proto-slavyan tilidan kelib çiqqan. Kirill va Mefodiy asos solgan eski slavyan tili serb yerlarida ham qöllangan. Serb tili alohida til tizimi sifatida odatda 12-asrdan boşlab tilga olinadi. Bu davrda eski slavyanning «serb tahriri» (serb-slavyan tili) şakllangan; unda Miroslav Injili yozilgan. Uçta imlo maktabi: Zeta–Hum, Raska va Resava.

Usmonlilar davrida tilga köplab turkiy sözlar kirdi (masalan, jastuk, kafa). 18-asrda rus-slavyan an'anasi ta'sirida aralaş slavyan-serb tili paydo böldi va 19-asr boşigaça işlatildi. 12-asrdan 19-asr boşigaça kitob tili xalq sözlaşuv tilidan farq qilgan.

19-asr boşida Vuk Karadjiç adabiy tilni xalq tiliga asoslab isloh qildi, «Yozganingdek öqi» emas, «Gapirganingdek yoz» tamoyilini qabul qildi va olti yangi kirill harfini kiritdi. Uning «Srpski rjeçnik»i 1818 va 1852 yillarda naşr etilgan. Karadjiç tarafdorlari ruhoniylar va boşqa tilşunoslarning qarşiligiga uçradi, biroq uning varianti Serbiyada rasman qabul qilindi. 1850 yilgi Vena adabiy kelişuvini imzolagan serblardan biri ham u edi.

Serb imlosi fonetik tamoyilga asoslanadi. Kirill alifbosida ћ va ђ harflari boşqa kirill alifbolarida yöq; ular ђerv harfiga borib taqaladi. Serb tilida musiqiy urğu mavjud: tört xil urğu belgisi (uzun va qisqa, tuşuvçi va kötariluvçi) işlatiladi, ular asosan luğatlarda va omograflarni farqlaş uçun yoziladi. Ayrim kursiv harflar (g, d, p, t) boşqa kirill alifbolaridan farq qiladi.