Rumin tili

Rumin tili (özini limba română deb ataydi) — hind-yevropa tillari oilasiga kiruvçi, roman tillarining şarqiy tarmoğiga mansub til. U Ruminiyaning asosiy va rasmiy tilidir.

Rumin tili roman tillarining şarqiy şoxidagi bolqonroman guruhiga kiradi. Qiyosiy tilşunoslikda uni boşqa yaqin tillardan ajratiş uçun dakorumin tili deb ham ataydi; eng yaqin qarindoşlari — arumin, meglenorumin va istrorumin tillari. Rus tilidagi ma'lumotga köra, Ruminiya va Moldova fanlar akademiyalari hamda köpçilik tilşunoslar «rumin» va «moldavan» ni bitta tilning ikki nomi deb hisoblaydi, ayrim manbalar esa moldavan tilini şarqiy roman tillari qatorida alohida körsatadi. Moldovada 2013-yilda Konstitutsiyaviy sud davlat tili rumin tili ekanini belgilagan, 2023-yil mart oyida esa parlament qonun va konstitutsiyada milliy tilni rumin tili deb ataş haqidagi qonunni qabul qilgan.

Rumin tili dialektlari masalasi tilşunoslikda munozarali. Ayrim olimlar arumin, meglenorumin va istrorumin tillarini rumin tilining lahjalari deb hisoblaydi, boşqalari esa törttasini alohida tillar deb biladi.

Rumin tili Ruminiya va Moldovada rasmiy til. Bulardan taşqari Ukraina, Vengriya, Serbiya, Bolgariya kabi qöşni mamlakatlarda, şuningdek, katta diasporada işlatiladi. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça: 1-materialda 25 mln ga yaqin (moldavan tili va boşqa lahjalar bilan birga; faqat rumin tilida — 20 mln), rus tilidagi maqolada taxminan 24 mln, ingliz tilidagi maqolada ona tili sifatida 22 mln. Ruminiya aholisining 90 foizdan ortiği uni ona tili deb biladi.

Rumin tilining lahjalari: banat, krişan, muntyan, maramureş, moldaviya. Ruminiyadan taşqarida makedonrumin, meglanrumin va istrorumin lahjalari tilga olinadi.

Dastlab rumin tili kirill alifbosida yozilgan. Aniq sanasi ma'lum eng qadimgi hujjat — 1521-yildagi Nyakşu maktubi, u kirillda yozilgan. 1830–1860-yillarda kirill va lotin harflarini aralaş qöllovçi ötiş alifbolari işlatilgan. Lotin alifbosi Valaxiya va Transilvaniyada 1860-yilda, Moldovada 1862-yilda rasmiy bölgan. 1-materialda ham kirillning 1860-yilda lotin alifbosi bilan almaştirilgani aytilgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, rumin tili Janubi-Şarqiy Yevropadagi Rim provinsiyalarida, Jireček çiziğidan şimolda sözlaşilgan lotin tilidan kelib çiqqan. Uning aniq hududi haqida uç xil gipoteza bor. 6–8-asrlarda umumrumin tili şakllangan, u slavyan tillari bilan yaqin aloqada bölib, keyin arumin, meglenorumin, istrorumin va dakorumin tillariga bölingan. 12–13-asrlardan rasmiy hujjat va diniy matnlar eski çerkov slavyan tilida yozilgan. Eng qadimgi matn — Hurmuzaki Psaltiri (1491–1504 oraliğiga sanalgan). 1-materialda dastlabki yozma yodgorliklar 16-asr boşiga oid deyilgan.

Zamonaviy davr 1780-yilda Vyenada Samuil Mik-Klayn va Georgi Şinkay tomonidan «Elementa linguae daco-romanae sive valachicae» grammatikasi çop etilişi bilan boşlangan. 1866-yilda Rumin adabiy jamiyati taşkil etilgan, u keyinçalik Rumin akademiyasiga aylangan. Badiiy adabiyot 18-asr oxiridan paydo bölgan.

Rumin tilida beşta kelişik saqlangan va aniqlik artikli qöşimça şaklida otdan keyin keladi. Otlarda uç jins mavjud. Luğat tarkibida slavyan tillaridan olingan sözlar köp; şuningdek, grek, venger, nemis, turk, fransuz va ingliz tillari ta'siri bor. Ingliz tilidagi maqolada hozirgi luğat 150 mingdan ortiq sözdan iborat deyilgan, kundalik asosiy leksika esa lotin merosidan iborat. Rumin tili bolqon tillar ittifoqiga kiradi.