Ruminiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 292–298-b. — ziyouz.com
Ruminiya (Romania) — Yevropaning jan.şarqidajoylaşgandavlat. Mayd. 237500 km2. Aholisi 22,3 mln. kişi (2002). Poytaxti — Buxarest, ş. Ma'muriy jihatdan 40 uyezd (iudet) va uyezdga tenglaştirilgan Buxarest munitsipiyasiga bölinadi.
Davlat tuzumi. R.— respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. 8 dek.dagi umumxalq, referendumida ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (2000 y. 20 dek. dan Ion Iliyesku). U aholi tomonidan umumiy töğri, teng va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi va 2 muddatdan ortiq saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament, ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. R. hududining aksari qismini toğlar va tepaliklar (örtaça bal. 800 m) egallaydi. Asosiy toğ tizmasi — Karpat mamlakat hududida katta yey şaklini hosil qiladi (eng baland nuqtasi — Moldavyanu toği 2544 m). Karpat toğlarida kuçli zilzilalar bölib turadi. Transilvaniya platosi va Ğarbiy Ruminiya toğlari ham Karpat tizmasiga mansub. Jan .da Quyi Dunay pasttekisligi va Ğarbda Örta Dunay pasttekisligi joylaşgan. Dunay etaklari b-n Kora dengiz oraliğida Dobruja platosi çözilgan. R. xududida Kora dengiz sohilining uz. 245 km. Konstansadan şim. roqda qirğoqlari aksari qismi past, ayrim joylari botqoq, qum tillari va liman (qöltiqça)lar b-n parçalangan, qirğoqqa yaqin joylarda orol köp. Foydali qazilmalardan neft va gaz, toşkömir, temir, polimetall, mis va oltin rudalari, boksit, toştuz konlari topilgan. Iqlimi — mö'tadil kontinental iqlim.
Eng katta daryosi — Dunay. Uning asosiy irmoqlari: Prut, Siret, Olt, Yalomitsa. Pasttekisliklarda, asosan, unumdor qora tuproq, balandliklarda qönğir va kulrang örmon, toğlarda, asosan, toğötloq tuproqlar tarqalgan. Daryo qayirlarida ötloq, qamişzor, örmonlar bor. Transilvaniya platosi, Moldaviya qiri, Dobrujaning eng baland joylari va Karpat toğ oldida (400— 700 m balandlikkaça) qoraqayin aralaş emanzorlar mavjud. Karpat toğlarida (800— 1200 m balandlikkaça) qoraqayinlar, balandroqda (1500—1800 m gaça) igna bargli daraxtlar usadi. Toğlarning eng baland joylari subalp va alp ötloqlari b-n band.
Hayvonot dunyosi xilmaxil. Örmonlarda böri, tulki, qoplon, börsiq, quyon, olmaxon, quşlardan boyöğli, qizilişton, kakku va b. yaşaydi. Toğ eçkisi, tönğiz, ayiq, buğu, daştlarda suğur, yumronqoziq, dala siçqoni uçraydi. R. hududida Retezat milliy boi va bir neça qöriqxona taşkil etilgan.
Aholisining 90%ga yaqini ruminlar. Venger, nemis, löli, ukrain, serb va ruslar ham yaşaydi. Rasmiy til—rumin tili. Şahar aholisi 55,4%. Dindorlarining aksariyati—pravoslavxristianlar. Yirik şaharlari: Buxarest, Kluj-Napoka, Timişoara, Yassi, Braşov, Galats, Krayova, Konstansa, Ployeşti.
Tarixi. R. hududida odam ilk paleolit davridan yaşaydi. Transilvaniya, Moldova va Valaxiyada dak qabilalari yaşagan. Mil.av. Ia. örtalarida getdaklar kabila ittifoqi şakllanib, keyinçalik uning asosida davlat paydo bölaboşlagan. Mil. 2-a. boşlarida daklar yaşaydigan hududni Rim bosib olib, Dakiya nomi b-n öz viloyatiga aylantirdi, daklar esa romanlaştirildi. 271 y. Rim imperiyasi inqirozga uçraşi natijasida rimliklar Dakiyadan çiqib ketişga majbur böldi. Keyinroq bu yerlarga gunnlar, gepidlar, avarlar kirib kela boşladi. 6— 7-a.larda slavyanlar köçib kelib örnaşdi. 8—10-a.larda R. hududining talaygina qismi Birinçi Bulğor podşoligi tarkibiga kirdi. 10—11-a.larda bijanaklar, qipçokdar, 13-a.da möğullar bostirib keldi. 14-a. da ikki mustaqil davlat — Valaxiya va Moldova knyazliklari taşkil topdi. 16-a.ga kelib, ular Usmonli turk imperiyasi qöl ostiga ötdi. 1688 i. Transilvaniya Gabsburglar davlatiga qöşib olindi. 17—19-a.dagi Rossiya — Turkiya uruşlari natijasida Usmonli turk imperiyasi zaiflaşdi, bu esa Valaxiya va Moldova xalqlarining milliy ozodlik kuraşiga qulay şaroit yaratdi. Valaxiya va Moldova knyazliklari muxtoriyatga erişdi, ularning xalqdari yagona davlat (1861 y.dan Ruminiya)ga birlaşdilar. 1862 y. Buxarestda milliy majlis çaqirilib, yagona hukumat tuzildi. 1877 y. R. töla mustaqilliisa erişdi va 1881 y qirollik deb e'lon qilindi.
1-jahon uruşi boşlarida R. Antanta davlatlari b-n ittifoq tuzib, Avstriya Vengriya hududining bir qismini qöşib oldi va uruşga kirişdi. Uruş natijasida R. hududi va aholisi ikki baravar köpaydi: 1918 y. unga Transilvaniya qöşib berildi. Şu yili Bessarabiya va Şim. Bukovinani bosib oldi.
1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy böhroni R. sanoati (neftdan taşqari) va q.x.ga salbiy ta'sir qildi. 1928—33 y.larda hukumat tepasiga vaqtivaqti b-n millatçitsaranistlar partiyasi kelib, mamlakat iqtisodiyotini ğarbga tobe qilib qöydi. Natijada R.ning ğarbga qaram bölişi kuçaydi. Çet elga badarğa qilingan (1926) taxt vorisi Karol 1930 y. mamlakatga qaytib keldi va Karol II nomi b-n taxtga çikdi. 1931 y. «Temir gvardiya» degan faşistik taşkilot tuzildi. 1939 y. martda R. b-n Germaniya örtasida tuzilgan iqtisodiy bitim mamlakat iqtisodiyotini asoratga soldi.
2-jahon uruşi boşlanişida R. hukumati betaraflik siyesatini e'lon qildi, lekin 1940 y. yozida bundan voz keçdi. Mamlakat faşizm yöliga ötdi. Öşa yil 23 noyab.da R. Berlin paktiga qöşildi va 2jahrn uruşida qatnaşa boşladi. 1944 y. 23 avg.da R. hukumati ağdarib taşlandi. Mamlakatning yangi hukumati 24 avg. kuni Germaniyaga uruş e'lon qildi. 1944 y. 25 okt.da R. hududi batamom ozod etildi. 1947 y. monarxiya tugatilib, R. Xalq Respublikasi e'lon qilindi (1965 y. 21 avg.dan 1989 y. 22 dek. gaça Sotsialistik Respublika deb atalgan).
1948—89 y.larda R. Kompartiyasi (1921 y. taşkil etilgan, 1948—65 y.larda R. Işçi partiyasi deb nomlangan) hukmronligi davrida mamlakat Sovet Ittifoqi ta'sirida böldi. Ayniqsa, N. Çauşesku diktatorlik rejimi (1965— 89) davlat rivojiga halokatli ta'sir qildi. 1989 y. qözğoloni natijasida hukumat ağdarib taşlandi, Çauşesku qatl etildi, Ruminiya KP tugatiddi, mamlakat nomi özgartirilib, «Ruminiya» deb atala boşladi. Hokimiyat tepasiga Milliy qutqariş fronti kengaşi, 1990 y. fev.dan Muvaqqat milliy kelişuv kengaşi keldi. 1990 va
1992 y.larda birinçi marta demokratik saylov ötkazildi. R. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 20 dek.da tan olgan va 1995 y. 6 okt. da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 1 dek. — R. milliy kuni (1918).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Demokratik partiya, 1993 y. asos solingan; Milliy liberal partiya, 1990 y. röyxatga olingan; Ruminlar milliy birligi partiyasi, 1990 y. tuzilgan; R. Sotsialdemokratik partiyasi, 2001 y. R. sotsial demokratiya partiyasi b-n R. Sotsial-demokratik partiyasi qöşilişi natijasida taşkil topgan; R. vengerlari demokratik ittifoqi, 1989 y. tuzilgan; «Bukj Ruminiya» partiyasi, millatçi partiya. R. erkin kasaba uyuşmalari milliy konfederatsiyasi, 1993 y. tuzilgan; Milliy kasaba uyuşma bloki; «Alfa» milliy kasaba uyuşma karteli.
Xujaligi. R. — industrialagrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 41%, qişloq va örmon xöjaligining uluşi 19%, xizmat körsatiş tarmoği uluşi 40%.
Sanoati. I.ç. vositalari işlab çiqaruvçi tarmoqlar ustun. Yoqilğienergetika bazasining negizini gaz, kumir va neft taşkil etadi. Elektr energiya (1 y.da örtaça 55 mlrd. kVtsoat) ning köp qismi issiklik elektr st-yalarida hosil qilinadi. Neft konlari, asosan, Jan. va Şarqiy Karpat etaklarida joylaşgan. Temir, boksit, polimetall rudalari, mis, oltin, toştuz va h.k. qazib olinadi. Neftni qayta işlaşning asosiy markazlari — Ployeşti, Brazi, Piteşti, Dermeneşti. Metallsozlik, qora va rangli metallurgiya rivojlangan. Slatinada alyuminiy, KopşaMikeda qörğoşin va rux, BayaMareda mis eritiladi. Maşinasozlik, asosan, neft qazib oliş va uni qayta işlaş, kimyo sanoati, yengil va oziq-ovqat sanoati, energetika uçun texnologiya maşinauskunalari va elektrtexnika mahsulotlari i.ç.ga ixtisoslaşgan. Avtobus lar, t.y. transporti vositalari, quriliş maşinalari, kemalar va traktorlar ham işlab çiqariladi. Kimyo sanoatining asosiy mahsulotlari: soda, xlor, oltingugurt kislotasi, mineral öğit, sintetik kauçuk, plastmassa, smola, kimyoviy tola, doridarmon, böyoq, lok va b. Binokorlik materiallari i. ç., sellyulozaqoğoz, yoğoçsozlik (ayniqsa, mebel), töqimaçilik tarmoqlari rivojlangan. Oziq-ovqat (meva va sabzavot konservalari, yoğ, vino, pişloq) sanoatining ham salmoği katta. Asosiy sanoat markazlari: Buxarest, Konstansa, Yassi, Timişoara va b.
Qişloq xöjaligiga yaroqli barça yerlar salkam 15 mln. gektar. Şundan salkam 2,5 mln. gektari suğoriladi. Dehqonçilik ustun. Asosiy ekinlari: makkajöxori, buğdoy, arpa, suli. Texnika ekinlaridan qand lavlagi va kungaboqar yetiştiriladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik va uzumçilik (asosan, vinobop navlar) rivojlangan. Göşt çorvaçiligi yetakçi: qoramol, çöçqa, qöy, eçki boqiladi. Baliqçilik, parrandaçilik, asalariçilik, pillaçilik, örmon xöjaligi rivojlangan. Q.x. mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini 60% qondiradi.
Transporti. R.ning Markaziy Yevropa mamlakatlaridan Qora dengiz va Dunayga ötiladigan tranzit yöllaridagi ahamiyati katta. Mamlakatning umumiy yuk aylanmasida t.y.ning uluşi qariyb 39,5%, dengiz transportining uluşi 48,8%, avtomobil transportining uluşi 7,1%, truboprovod transportining uluşi 3,2%, daryo transportining uluşi 1,4%. T.y. uzunligi 11,4 ming km, avtomobil yöllari 153 ming km. Asosiy dengiz porti — Konstansa, daryo portlari — Breila, Jurju va Galats. Buxarest (Otopen) va Konstansada xalqaro aeroportlar bor.
Taşqi iqtisodiy aloqalari.R. çetgatraktor, avtomobil, transport vositalari, kimyoviy öğit va neft mahsulotlari, qora metallar prokati, quvur, mebel, sement, poyabzal, gazlama, tovuş yoziş apparatlari, mineral xom aşyo va b. çikaradi. Çetdan turli maşinamexanizmlar, kimyoviy mollar, yokilği va xom aşyo, oziq-ovqat, keng iste'mol mollari keltiradi. Taşqi savdoda Germaniya, Italiya, Rossiya, Fransiya b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — ley. Tibbiy xizmati. Davlatga qaraşli poliklinika va kasalxonalar b-n bir qatorda xususiy şifoxonalar ham bor. Vraç va farmatsevtlar 5 ta tibbiyotfarmatsevtika in-tida, örta tibbiyot xodimlari tibbiyot maktablari va litseylarda tayyorlanadi. R.da 100 dan ortiq balneologiya va 23 iqlimiy kurort bor. Eng maşhurlari: Eforiya, Mangaliya, Konstansa, Sinaya, PoyanaBraşov va b.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. R.da ta'lim tizimi kuyidagiça: 3 yoşdan 6 yoşgaça bölgan bolalar uçun bolalar boğçalari mavjud. 6 yoşdan 8 y.lik maktabda ta'limtarbiya beriladi, söng 2 y.lik litsey boskiçi boşlanadi. 10 ylik maktab negizida hunartexnika tayyorgarligi amalga oşiriladi. Litseyni bitirganlar oliy öquv yurtida öqişni davom ettirişi mumkin. Yirik oliy öquv yurtlari: Buxarest un-ti (1864), KlujNapoka, Braşov, Krayova, Galats, Yassi, Timişoara ş.larida untlar, politexnika intlari va b. öquv yurtlari bor. R.da Fanlar akademiyasi, Tibbiyot fanlari, Q.x. fanlari va örmon akademiyasi, ijtimoiy-siyosiy FA, ularning filiallari va i.t. institutlari, idoraviy i.t. institutlari bor. FAning kutubxonasi, Markaziy davlat kutubxonasi, Buxarest un-tining markaziy kutubxonasi, politexnika in-tining kutubxonasi va b. kutubxonalar, şuningdek, tasviriy san'at, tarix, etnografiya, arxeologiya, yodgorlik muzeylari mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. R.da köpgina gaz., jur. va byulletenlar naşr etiladi. Eng muximlari: «Adeverul» («Haqiqat», mustaqil kundalik gaz., 1989 y.dan), «Az» («Bugun», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Viktorul rominesk» («Ruminiya kelajagi», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Vyatsa kapitaley» («Poytaxt hayoti», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Demokratsiya» («Demokratiya», haftanoma, 1990 y.dan), «Dreptatya» («Adolat», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Lumya az» («Bugungi dunyo», mustaqil taşqi siyosat haftanomasi, 1963 y.dan), «Rominiya libere» («Ozod Ruminiya», kundalik mustaqil gaz., 1943 y.dan), «Tribuna ekonomika» («Iqgisodiy minbar», haftalik jur., 1990 y.dan). A. M. Pres — Mustaqil xususiy agentlik, 1991 y. asos solingan; Milliy axborot agentligi — Rompres, 1990 y. «Ajerpres» agentligi qayta taşkil etilişi natijasida tuzilgan. Radio va Erkin rumin televideniyesi, 1989 y. Rumin radio va televideniyesi asosida barpo etilgan.
Adabiyoti. Asrlar davomida marosim, doyna (işqiy) va gayduk qöşiqlari milliy adabiyot şakli, rumin tilining takomillaşuv vositasi bölib kelgan. Boyar Nyakşuning xati (1521) dastlabki yozma yodgorlik hisoblanadi. 16-a.da dunyoviy mazmundagi didaktik asar yaratilişi, diniy kitoblar rumin tiliga tarjima qilinişi tarjimaçilik va noşirlik rivojiga turtki böldi. Rumin tili va adabiyotining qaror topişida G. Ureke (1590—1647), M. Kostin (163391), Y. Nekulçe (1672—1745) va b. ijodining ahamiyati katta. Ularning qalamiga mansub yilnoma va xronikalar adabiy mavzu va uslub namunasi böldi. 18-a. oxiri va 19-a. 1-yarmida D. Kantemirning allegorik nasri, Ye. A. va N. Vekereskularning lirik va epik şe'riyati adabiyot rivojiga salmokli hissa qöşdi. G. Asaki b-n Y. EliadeRedulesku xalq ijodiyotiga asoslanuvçi yangi rumin adabiyotini yaratdilar. 19-a. 1-yarmiadabiyotiga yorqin romantizm ruxi singa boşladi. V. Kirlovi, G. Aleksandresku, A. Pann, A. Russo kabi yozuvçilar milliy tarix va folklorga alohida e'tibor berdilar. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida, ayniqsa, 1-jahon uruşidan söng hayotni haqqoniy aks ettiruvçi adiblar (Y. Agirbiçanu, L. Rebryanu, K. Petresku, J. Kelinesku) ijod qila boşladi. Xususan, M. Sadovyanu asarlarida qad. va yangi davr rumin turmuşining turli qirralari öz ifodasini topdi. 2-jahon uruşidan söng, ayniqsa, mamlakat sotsialistik rivojlaniş yöliga ötgaç, adabiyotga sotsialistik realizm zörlab tiqiştirildi, natijada adabiy asarlar bir yoqlama, sayoz tus oldi.
Me'morligi. R. hududida frakiylar, skiflar, keltlarning madaniyat yodgorliklari, Qora dengiz böylaridagi antik şaharlar (Kallatiya, hoz. Mangaliya; Istriya; Tomi, hoz. Konstansa) qoldiklari, Transilvaniya toğlarida daklar qal'alarining xarobalari saqlangan. Transilvaniya örta asrlar madaniyati Markaziy Yevropa mamlakatlari, Valaxiya madaniyati esa VizantiyaSerbiya me'morligi b-n birga, moldovan me'morligi öziga xos tarzda rivojlangan. 14—17- a.larda toş va ğiştdan uylar, mahobatli minora va darvozali istehkomlar qurilgan. Xalq turar joylari oçiq galereyalar b-n, öymakorlik, naqşinkorlik va koşinkorlik usulida qurildi. 16— 18-a.larda barpo etilgan mahobatli inşootlar (KurtyadeArjaşdagi yepiskop çerkovi, 1512—17; Buxarestdagi Stavropolis çerkovi, 1724—30; Buxarest yaqinidagi Mogoşoaya saroyi, 1700—02 va b.) ham şunday usullarda bezatildi, haşamdorlikka intiliş kuçaydi, 18- a. oxiri me'morligida klassitsizm urf böldi. 19-a. 2-yarmida sanoat va şaharlar rivojlanişi b-n qorişiq me'morlik ruhida jamoat binolari (Buxarestdagi Ateneum, Adliya saroyi va b.) va xalq me'morligi an'analari asosida binolar (Buxarestdagi Bufetul) quriş avj oldi. 20-a. 30-y.larida neoklassitsizm belgilari ustunlik qilgan bölsa (Buxarestdagi Respublika saroyi), asrning 2-yarmida industrial usullar joriy etildi, yangi şaharlar barpo qilindi.
Tasviriy san'ati Egey madaniyatiga yaqin. Neolit davriga mansub guldor sopol idişlar, haykalçalar, 4-a.ga mansub zargarlik buyumlari topilgan. 12-a. dan boşlab Transilvaniya san'ati Markaziy Yevropa san'ati b-n hamohang rivojlangan (14—15-a. devoriy rasmlari, dastgoh rangtasviri, 17-a. qabr haykaltaroşligi). 18-a. devoriy rassomligi va haykaltaroşlikda barokko uslubi seziladi. 14— 18-a.lar amaliy bezak san'atida metallga badiiy işlov beriş urf böldi. Valaxiya va Moldovaning örta asrlar san'ati Vizantiya, Serbiya, Bolgariya ta'sirida böldi. 16-a. çerkovlari devoriy rasmlar b-n, 17—18-a.larda esa öymakorlik b-n bezatildi. 14— 15-a. larda miniatyura (usta Gavril Urik) va rangtasvir (Kurtyade Arjeşda avliyo Nikolay çerkovidagi rasmlar) paydo böddi. 16-a. rangtasvirida dunyoviy rux yuzagakeddi. 17—18-a.lardagi Valaxiya rangtasvirida folklor ruxi (FilipeştidePedurdagi çerkov rasmlari, 1692 , rassom P. Mutu) ustunlik qiladi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida dunyoviy san'at yuksaldi. 20-a. boşlaridagi rassomlar ijodida fovizm, kubizm va ekspressionizm an'analari xalqçil milliy ideallar b-n qöşiddi (Ş. Lukyan, T. Pakladi, K. Ressu va b.). Siyosiy grafika yuqori darajaga kötarildi (N. Tonitsa, A. Jikidi va b.). 20-a. 2-yarmida amaliy bezak san'atining har xil turlari — kulolçilik, badiiy oynaçilik, kaştaçilik rivoj topdi. Bu sohada yangi şakllarni izlaşga, qad. an'analardan, noyob ifoda vositalaridan foydalanişga qiziqiş kuçaydi. Musiqasi. Marosim, mehnat (çöpon), muhabbat qöşikdari, allalar, ballada va doynalar, laparlar öziga xosligi b-n ajralib turadi. Xalq çolğu asboblari: skripka, kobza, simbala, fluyer, fleyta (nay) va b. Leutar deb atalgan mohir musiqaçilar folklorni ommalaştirişda katta iş qiddilar. R. davlati yuzaga kelişi b-n (1862) professional rumin musiqasi rivoj topdi. A. Flextenmaxer, E. Kaudella, Ç. Porumbesku, J. Ştefenesku, K. Dimitresku, G. Dima, G. Muziçesku dastlabki milliy sahna, xor qöşiklarini ijod qiddilar. 20-a. 1-yarmida bu maktab ğoyat ravnaq topdi. Kompozitorlik maktabi asosçisi J. Enesku, şuningdek, M. Jora, S. Dragoy, M. Andriku, P. Konstantinesku kabi iste'dodli kompozitorlar yetişib çikdi. 1920 y. rumin kompozitorlar jamiyati tuzildi, musiqaşunoslik rivojlandi. 20-a. 2-yarmida oratoriya, kantata, operetta, ommaviy qöşiq, estrada, teatr va kino musiqasi kabi janrlar yuzaga keldi. R.da 10 ta musiqa teatri, 20 ta simfonik orkestr, xalq musiqa ansambllari, xor jamoalari, 2 ta konservatoriya bor. M. Basarab, K. Silvestri, M. Brediçanu kabi dirijyorlar, 3. Palli, N. Xerlya, A. Floresku, T. L ukaçu kabi xonandalar, Ş. Georgiu, Y. Voyku, Ş. Ruxa kabi sozandalar maşhur.
Teatri qad. öyin va marosimlardan boşlangan. Ular orasida «keluşariy» (nikoh marosimi) va «brezaya» (yangi yil marosimi) ayniqsa öziga xos. R.da dastavval maktab teatrlari paydo böldi. 1841 y. Yassida teatr binosi qurildi. 1852 y. Buxarestda Katta teatr (1877 y.dan Milliy teatr) iş boşladi. Söngra bir qança şaharlarda turli yönalişdagi teatrlar oçildi. 19—20-a.larda G. Manolesku, A. Romanesku, K. Nottara, A. Prutyanu, keyinçalik ularning izdoşlari A. Demetriade, T. Bulandra va b. realistik an'analarni davom ettirdilar. Ular jahon mumtoz dramaturgiyasi asarlarini va mahalliy mualliflarning pyesalarini sahnalaştirdilar. Eng maşhur aktyorlari: R. Beligan, A. Buzesku, G. VasiliuBirlik, K. Antoniu, M. Baçu, D. Koça, rej.lari: M. Gelerter, L. Jurjesku, S. Aleksandresku, Y. Pola, L. Çuley va b.
Kinosi. Filmlar 1897 y.dan suratga olina boşlagan. 1911 y. birinçi film — «Peşonaga yozilgan muhabbat» işlab çiqarildi. 1950 y. «Vodiy jarangi», 1952 y. «Mitrya Kokor» filmlari yaratildi. 20-a.ning 2-yarmida «Taşnalik», (rej. M. Dregan), «Dunay tölqinlari» (rej. L. Çuley), «Panjarasiz osmon» (rej. F. Muntyanu), «Hokimiyat va haqiqat», «Fitna» (rej. M. Markus), «Devor» (rej. K. Vayeni), «Lahza» (rej. Vitanidis) kabi falsafiy, axloqiy filmlar yaratildi. Y. PopeskuGoponing multfilmlari jahonga maşhur. Tanikli aktyorlari — R. Beligan, M. Pogonat, M. Barbu, I. Petresku va b. 1963 y. kino xodimlari jamiyati tuzilgan. Kino mutaxassislari Y.L.Karajale nomidagi teatr va kino san'ati in-tida tayyorlanadi.
Özbekiston — R. munosabatlari. 1994 y. Özbekiston Respublikasi bilan R. örtasida «Savdo iqtisodiy hamkorlik töğrisida» imzolangan bitim va ÖzR Prezidenti I. Karimovning 1996 y. R.ga qilgan rasmiy taşrifi vaqtida imzolangan ikki tomonlama hujjatlar ikki davlat örtasidagi iqtisodiy va ilmiytexnikaviy hamkorlik uçun huquqiy asos yaratdi. Özbekiston R.ga paxta tolasi, gazlama, kalava ip va turli xizmatlar eksport kiladi. R. esa plastmassa va undan tayyorlangan mahsulotlar, moy va ösimlik yoği, doridarmonlar yuboradi. Endilikda mamlakatlarimiz örtasida paxtani qayta işlaş, töqimaçilik, sanoat mahsulotlari işlab çiqariş, q.x. xom aşyosini qayta işlaş, neft va gaz sanoati sohalarida hamkorlik yölga qöyilgan. ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki R.ning bir qança yetakçi banklari b-n şeriklik munosabatlari örnatgan. «Özbekneftgaz» milliy xolding kompaniyasi uskunalar yetkazib beriş haqida R. kompaniyalari b-n bitimlar tuzgan. R. sarmoyasi iştirokidagi spirtli içimliklar işlab çiqaradigan «Afsar Kompani» qöşma korxonasi barpo etilgan. Özbekiston — P. hukumatlararo iqgisodiy kengaşi samarali faoliyat körsatmoqda. 2002 y. yakuniga köra, ikki mamlakat örtasidagi tovar aylanmasi 5,4 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi. Har ikki davlatning TRASEKA transport yölagini barpo etiş dasturi doirasidagi hamkorligi muhimdir. R. Prezidenti Ion Iliyeskuning 2003 y. apr.da Özbekistonga taşrifi çoğida turizm sohasida hamkorlik qiliş haqida hamda ikkala mamlakatning diplomatik va xizmat pasportlari bölgan fuqarolariga vizalarni bekor qiliş töğrisida konsullik konvensiyasi kabi yangi hujjatlar imzolandi. ÖzR bilan R. BMT, Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik taşkiloti, NATO kabi taşkilotlar doirasida xalqaro terrorizm, diniy ekstremizm, uyuşgan jinoyatçilik, qurolyaroğ va narkotik moddalar kontrabandasi, milliy, mintaqaviy xavfsizlikka taxlika soladigan boşqa xavfxatarlarga qarşi birgalikda kuraşiş haqida kelişib olgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУМИНИЯ (Romania) — Европанинг жан.шарқидажойлашгандавлат. Майд. 237500 км2. Аҳолиси 22,3 млн. киши (2002). Пойтахти — Бухарест, ш. Маъмурий жиҳатдан 40 уезд (iudet) ва уездга тенглаштирилган Бухарест муниципиясига бўлинади.
Давлат тузуми. Р.— республика. Амалдаги конституцияси 1991 й. 8 дек.даги умумхалқ, референдумида маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й. 20 дек. дан Ион Илиеску). У аҳоли томонидан умумий тўғри, тенг ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади ва 2 муддатдан ортиқ сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент, ижрочи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Р. ҳудудининг аксари қисмини тоғлар ва тепаликлар (ўртача бал. 800 м) эгаллайди. Асосий тоғ тизмаси — Карпат мамлакат ҳудудида катта ей шаклини ҳосил қилади (энг баланд нуқтаси — Молдавяну тоғи 2544 м). Карпат тоғларида кучли зилзилалар бўлиб туради. Трансильвания платоси ва Ғарбий Руминия тоғлари ҳам Карпат тизмасига мансуб. Жан .да Қуйи Дунай пасттекислиги ва Ғарбда Ўрта Дунай пасттекислиги жойлашган. Дунай этаклари б-н Кора денгиз оралиғида Добружа платоси чўзилган. Р. худудида Кора денгиз соҳилининг уз. 245 км. Констанцадан шим. роқда қирғоқлари аксари қисми паст, айрим жойлари ботқоқ, қум тиллари ва лиман (қўлтиқча)лар б-н парчаланган, қирғоққа яқин жойларда орол кўп. Фойдали қазилмалардан нефть ва газ, тошкўмир, темир, полиметалл, мис ва олтин рудалари, боксит, тоштуз конлари топилган. Иқлими — мўътадил континентал иқлим.
Энг катта дарёси — Дунай. Унинг асосий ирмоқлари: Прут, Сирет, Олт, Яломица. Пасттекисликларда, асосан, унумдор қора тупроқ, баландликларда қўнғир ва кулранг ўрмон, тоғларда, асосан, тоғўтлоқ тупроқлар тарқалган. Дарё қайирларида ўтлоқ, қамишзор, ўрмонлар бор. Трансильвания платоси, Молдавия қири, Добружанинг энг баланд жойлари ва Карпат тоғ олдида (400— 700 м баландликкача) қорақайин аралаш эманзорлар мавжуд. Карпат тоғларида (800— 1200 м баландликкача) қорақайинлар, баландроқда (1500—1800 м гача) игна баргли дарахтлар усади. Тоғларнинг энг баланд жойлари субальп ва альп ўтлоқлари б-н банд.
Ҳайвонот дунёси хилмахил. Ўрмонларда бўри, тулки, қоплон, бўрсиқ, қуён, олмахон, қушлардан бойўғли, қизилиштон, какку ва б. яшайди. Тоғ эчкиси, тўнғиз, айиқ, буғу, даштларда суғур, юмронқозиқ, дала сичқони учрайди. Р. ҳудудида Ретезат миллий бои ва бир неча қўриқхона ташкил этилган.
Аҳолисининг 90%га яқини руминлар. Венгер, немис, лўли, украин, серб ва руслар ҳам яшайди. Расмий тил—румин тили. Шаҳар аҳолиси 55,4%. Диндорларининг аксарияти—православхристианлар. Йирик шаҳарлари: Бухарест, Клуж-Напока, Тимишоара, Ясси, Брашов, Галац, Крайова, Констанца, Плоешти.
Тарихи. Р. ҳудудида одам илк палеолит давридан яшайди. Трансильвания, Молдова ва Валахияда дак қабилалари яшаган. Мил.ав. Iа. ўрталарида гетдаклар кабила иттифоқи шаклланиб, кейинчалик унинг асосида давлат пайдо бўлабошлаган. Мил. 2-а. бошларида даклар яшайдиган ҳудудни Рим босиб олиб, Дакия номи б-н ўз вилоятига айлантирди, даклар эса романлаштирилди. 271 й. Рим империяси инқирозга учраши натижасида римликлар Дакиядан чиқиб кетишга мажбур бўлди. Кейинроқ бу ерларга гуннлар, гепидлар, аварлар кириб кела бошлади. 6— 7-а.ларда славянлар кўчиб келиб ўрнашди. 8—10-а.ларда Р. ҳудудининг талайгина қисми Биринчи Булғор подшолиги таркибига кирди. 10—11-а.ларда бижанаклар, қипчокдар, 13-а.да мўғуллар бостириб келди. 14-а. да икки мустақил давлат — Валахия ва Молдова князликлари ташкил топди. 16-а.га келиб, улар Усмонли турк империяси қўл остига ўтди. 1688 и. Трансильвания Габсбурглар давлатига қўшиб олинди. 17—19-а.даги Россия — Туркия урушлари натижасида Усмонли турк империяси заифлашди, бу эса Валахия ва Молдова халқларининг миллий озодлик курашига қулай шароит яратди. Валахия ва Молдова князликлари мухториятга эришди, уларнинг халқдари ягона давлат (1861 й.дан Руминия)га бирлашдилар. 1862 й. Бухарестда миллий мажлис чақирилиб, ягона ҳукумат тузилди. 1877 й. Р. тўла мустақиллииса эришди ва 1881 й қироллик деб эълон қилинди.
1-жаҳон уруши бошларида Р. Антанта давлатлари б-н иттифоқ тузиб, Австрия Венгрия ҳудудининг бир қисмини қўшиб олди ва урушга киришди. Уруш натижасида Р. ҳудуди ва аҳолиси икки баравар кўпайди: 1918 й. унга Трансильвания қўшиб берилди. Шу йили Бессарабия ва Шим. Буковинани босиб олди.
1929—33 й.лардаги жаҳон иқтисодий бўҳрони Р. саноати (нефтдан ташқари) ва қ.х.га салбий таъсир қилди. 1928—33 й.ларда ҳукумат тепасига вақтивақти б-н миллатчицаранистлар партияси келиб, мамлакат иқтисодиётини ғарбга тобе қилиб қўйди. Натижада Р.нинг ғарбга қарам бўлиши кучайди. Чет элга бадарға қилинган (1926) тахт вориси Кароль 1930 й. мамлакатга қайтиб келди ва Кароль II номи б-н тахтга чикди. 1931 й. «Темир гвардия» деган фашистик ташкилот тузилди. 1939 й. мартда Р. б-н Германия ўртасида тузилган иқтисодий битим мамлакат иқтисодиётини асоратга солди.
2-жаҳон уруши бошланишида Р. ҳукумати бетарафлик сиесатини эълон қилди, лекин 1940 й. ёзида бундан воз кечди. Мамлакат фашизм йўлига ўтди. Ўша йил 23 нояб.да Р. Берлин пактига қўшилди ва 2жаҳрн урушида қатнаша бошлади. 1944 й. 23 авг.да Р. ҳукумати ағдариб ташланди. Мамлакатнинг янги ҳукумати 24 авг. куни Германияга уруш эълон қилди. 1944 й. 25 окт.да Р. ҳудуди батамом озод этилди. 1947 й. монархия тугатилиб, Р. Халқ Республикаси эълон қилинди (1965 й. 21 авг.дан 1989 й. 22 дек. гача Социалистик Республика деб аталган).
1948—89 й.ларда Р. Компартияси (1921 й. ташкил этилган, 1948—65 й.ларда Р. Ишчи партияси деб номланган) ҳукмронлиги даврида мамлакат Совет Иттифоқи таъсирида бўлди. Айниқса, Н. Чаушеску диктаторлик режими (1965— 89) давлат ривожига ҳалокатли таъсир қилди. 1989 й. қўзғолони натижасида ҳукумат ағдариб ташланди, Чаушеску қатл этилди, Руминия КП тугатидди, мамлакат номи ўзгартирилиб, «Руминия» деб атала бошлади. Ҳокимият тепасига Миллий қутқариш фронти кенгаши, 1990 й. фев.дан Муваққат миллий келишув кенгаши келди. 1990 ва
1992 й.ларда биринчи марта демократик сайлов ўтказилди. Р. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 20 дек.да тан олган ва 1995 й. 6 окт. да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 1 дек. — Р. миллий куни (1918).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Демократик партия, 1993 й. асос солинган; Миллий либерал партия, 1990 й. рўйхатга олинган; Руминлар миллий бирлиги партияси, 1990 й. тузилган; Р. Социалдемократик партияси, 2001 й. Р. социал демократия партияси б-н Р. Социал-демократик партияси қўшилиши натижасида ташкил топган; Р. венгерлари демократик иттифоқи, 1989 й. тузилган; «Букж Руминия» партияси, миллатчи партия. Р. эркин касаба уюшмалари миллий конфедерацияси, 1993 й. тузилган; Миллий касаба уюшма блоки; «Альфа» миллий касаба уюшма картели.
Хужалиги. Р. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 41%, қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 19%, хизмат кўрсатиш тармоғи улуши 40%.
Саноати. И.ч. воситалари ишлаб чиқарувчи тармоқлар устун. Ёқилғиэнергетика базасининг негизини газ, кумир ва нефть ташкил этади. Электр энергия (1 й.да ўртача 55 млрд. кВтсоат) нинг кўп қисми иссиклик электр ст-яларида ҳосил қилинади. Нефть конлари, асосан, Жан. ва Шарқий Карпат этакларида жойлашган. Темир, боксит, полиметалл рудалари, мис, олтин, тоштуз ва ҳ.к. қазиб олинади. Нефтни қайта ишлашнинг асосий марказлари — Плоешти, Брази, Питешти, Дэрмэнешти. Металлсозлик, қора ва рангли металлургия ривожланган. Слатинада алюминий, КопшаМикэда қўрғошин ва рух, БаяМареда мис эритилади. Машинасозлик, асосан, нефть қазиб олиш ва уни қайта ишлаш, кимё саноати, енгил ва озиқ-овқат саноати, энергетика учун технология машинаускуналари ва электртехника маҳсулотлари и.ч.га ихтисослашган. Автобус лар, т.й. транспорти воситалари, қурилиш машиналари, кемалар ва тракторлар ҳам ишлаб чиқарилади. Кимё саноатининг асосий маҳсулотлари: сода, хлор, олтингугурт кислотаси, минерал ўғит, синтетик каучук, пластмасса, смола, кимёвий тола, доридармон, бўёқ, лок ва б. Бинокорлик материаллари и. ч., целлюлозақоғоз, ёғочсозлик (айниқса, мебель), тўқимачилик тармоқлари ривожланган. Озиқ-овқат (мева ва сабзавот консервалари, ёғ, вино, пишлоқ) саноатининг ҳам салмоғи катта. Асосий саноат марказлари: Бухарест, Констанца, Ясси, Тимишоара ва б.
Қишлоқ хўжалигига яроқли барча ерлар салкам 15 млн. гектар. Шундан салкам 2,5 млн. гектари суғорилади. Деҳқончилик устун. Асосий экинлари: маккажўхори, буғдой, арпа, сули. Техника экинларидан қанд лавлаги ва кунгабоқар етиштирилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик ва узумчилик (асосан, винобоп навлар) ривожланган. Гўшт чорвачилиги етакчи: қорамол, чўчқа, қўй, эчки боқилади. Балиқчилик, паррандачилик, асаларичилик, пиллачилик, ўрмон хўжалиги ривожланган. Қ.х. мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини 60% қондиради.
Транспорти. Р.нинг Марказий Европа мамлакатларидан Қора денгиз ва Дунайга ўтиладиган транзит йўлларидаги аҳамияти катта. Мамлакатнинг умумий юк айланмасида т.й.нинг улуши қарийб 39,5%, денгиз транспортининг улуши 48,8%, автомобиль транспортининг улуши 7,1%, трубопровод транспортининг улуши 3,2%, дарё транспортининг улуши 1,4%. Т.й. узунлиги 11,4 минг км, автомобиль йўллари 153 минг км. Асосий денгиз порти — Констанца, дарё портлари — Брэила, Журжу ва Галац. Бухарест (Отопень) ва Констанцада халқаро аэропортлар бор.
Ташқи иқтисодий алоқалари.Р. четгатрактор, автомобиль, транспорт воситалари, кимёвий ўғит ва нефть маҳсулотлари, қора металлар прокати, қувур, мебель, цемент, пойабзал, газлама, товуш ёзиш аппаратлари, минерал хом ашё ва б. чикаради. Четдан турли машинамеханизмлар, кимёвий моллар, ёкилғи ва хом ашё, озиқ-овқат, кенг истеъмол моллари келтиради. Ташқи савдода Германия, Италия, Россия, Франция б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — лей. Тиббий хизмати. Давлатга қарашли поликлиника ва касалхоналар б-н бир қаторда хусусий шифохоналар ҳам бор. Врач ва фармацевтлар 5 та тиббиётфармацевтика ин-тида, ўрта тиббиёт ходимлари тиббиёт мактаблари ва лицейларда тайёрланади. Р.да 100 дан ортиқ бальнеология ва 23 иқлимий курорт бор. Энг машҳурлари: Эфория, Мангалия, Констанца, Синая, ПоянаБрашов ва б.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Р.да таълим тизими куйидагича: 3 ёшдан 6 ёшгача бўлган болалар учун болалар боғчалари мавжуд. 6 ёшдан 8 й.лик мактабда таълимтарбия берилади, сўнг 2 й.лик лицей боскичи бошланади. 10 йлик мактаб негизида ҳунартехника тайёргарлиги амалга оширилади. Лицейни битирганлар олий ўқув юртида ўқишни давом эттириши мумкин. Йирик олий ўқув юртлари: Бухарест ун-ти (1864), КлужНапока, Брашов, Крайова, Галац, Ясси, Тимишоара ш.ларида унтлар, политехника интлари ва б. ўқув юртлари бор. Р.да Фанлар академияси, Тиббиёт фанлари, Қ.х. фанлари ва ўрмон академияси, ижтимоий-сиёсий ФА, уларнинг филиаллари ва и.т. институтлари, идоравий и.т. институтлари бор. ФАнинг кутубхонаси, Марказий давлат кутубхонаси, Бухарест ун-тининг марказий кутубхонаси, политехника ин-тининг кутубхонаси ва б. кутубхоналар, шунингдек, тасвирий санъат, тарих, этнография, археология, ёдгорлик музейлари мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Р.да кўпгина газ., жур. ва бюллетенлар нашр этилади. Энг мухимлари: «Адевэрул» («Ҳақиқат», мустақил кундалик газ., 1989 й.дан), «Азь» («Бугун», кундалик газ., 1990 й.дан), «Викторул роминеск» («Руминия келажаги», кундалик газ., 1990 й.дан), «Вяца капиталей» («Пойтахт ҳаёти», кундалик газ., 1990 й.дан), «Демокрация» («Демократия», ҳафтанома, 1990 й.дан), «Дрептатя» («Адолат», кундалик газ., 1990 й.дан), «Лумя азь» («Бугунги дунё», мустақил ташқи сиёсат ҳафтаномаси, 1963 й.дан), «Роминия либерэ» («Озод Руминия», кундалик мустақил газ., 1943 й.дан), «Трибуна экономика» («Иқгисодий минбар», ҳафталик жур., 1990 й.дан). А. М. Прес — Мустақил хусусий агентлик, 1991 й. асос солинган; Миллий ахборот агентлиги — Ромпрес, 1990 й. «Ажерпрес» агентлиги қайта ташкил этилиши натижасида тузилган. Радио ва Эркин румин телевидениеси, 1989 й. Румин радио ва телевидениеси асосида барпо этилган.
Адабиёти. Асрлар давомида маросим, дойна (ишқий) ва гайдук қўшиқлари миллий адабиёт шакли, румин тилининг такомиллашув воситаси бўлиб келган. Бояр Някшунинг хати (1521) дастлабки ёзма ёдгорлик ҳисобланади. 16-а.да дунёвий мазмундаги дидактик асар яратилиши, диний китоблар румин тилига таржима қилиниши таржимачилик ва ноширлик ривожига туртки бўлди. Румин тили ва адабиётининг қарор топишида Г. Уреке (1590—1647), М. Костин (163391), Й. Некулче (1672—1745) ва б. ижодининг аҳамияти катта. Уларнинг қаламига мансуб йилнома ва хроникалар адабий мавзу ва услуб намунаси бўлди. 18-а. охири ва 19-а. 1-ярмида Д. Кантемирнинг аллегорик насри, Е. А. ва Н. Вэкэрескуларнинг лирик ва эпик шеърияти адабиёт ривожига салмокли ҳисса қўшди. Г. Асаки б-н Й. ЭлиадеРэдулеску халқ ижодиётига асосланувчи янги румин адабиётини яратдилар. 19-а. 1-ярмиадабиётига ёрқин романтизм рухи синга бошлади. В. Кирлови, Г. Александреску, А. Панн, А. Руссо каби ёзувчилар миллий тарих ва фольклорга алоҳида эътибор бердилар. 19-а. охири ва 20-а. бошларида, айниқса, 1-жаҳон урушидан сўнг ҳаётни ҳаққоний акс эттирувчи адиблар (Й. Агирбичану, Л. Ребряну, К. Петреску, Ж. Кэлинеску) ижод қила бошлади. Хусусан, М. Садовяну асарларида қад. ва янги давр румин турмушининг турли қирралари ўз ифодасини топди. 2-жаҳон урушидан сўнг, айниқса, мамлакат социалистик ривожланиш йўлига ўтгач, адабиётга социалистик реализм зўрлаб тиқиштирилди, натижада адабий асарлар бир ёқлама, саёз тус олди.
Меъморлиги. Р. ҳудудида фракийлар, скифлар, кельтларнинг маданият ёдгорликлари, Қора денгиз бўйларидаги антик шаҳарлар (Каллатия, ҳоз. Мангалия; Истрия; Томи, ҳоз. Констанца) қолдиклари, Трансильвания тоғларида даклар қалъаларининг харобалари сақланган. Трансильвания ўрта асрлар маданияти Марказий Европа мамлакатлари, Валахия маданияти эса ВизантияСербия меъморлиги б-н бирга, молдован меъморлиги ўзига хос тарзда ривожланган. 14—17- а.ларда тош ва ғиштдан уйлар, маҳобатли минора ва дарвозали истеҳкомлар қурилган. Халқ турар жойлари очиқ галереялар б-н, ўймакорлик, нақшинкорлик ва кошинкорлик усулида қурилди. 16— 18-а.ларда барпо этилган маҳобатли иншоотлар (КуртядеАржашдаги епископ черкови, 1512—17; Бухарестдаги Ставрополис черкови, 1724—30; Бухарест яқинидаги Могошоая саройи, 1700—02 ва б.) ҳам шундай усулларда безатилди, ҳашамдорликка интилиш кучайди, 18- а. охири меъморлигида классицизм урф бўлди. 19-а. 2-ярмида саноат ва шаҳарлар ривожланиши б-н қоришиқ меъморлик руҳида жамоат бинолари (Бухарестдаги Атенеум, Адлия саройи ва б.) ва халқ меъморлиги анъаналари асосида бинолар (Бухарестдаги Буфетул) қуриш авж олди. 20-а. 30-й.ларида неоклассицизм белгилари устунлик қилган бўлса (Бухарестдаги Республика саройи), асрнинг 2-ярмида индустриал усуллар жорий этилди, янги шаҳарлар барпо қилинди.
Тасвирий санъати Эгей маданиятига яқин. Неолит даврига мансуб гулдор сопол идишлар, ҳайкалчалар, 4-а.га мансуб заргарлик буюмлари топилган. 12-а. дан бошлаб Трансильвания санъати Марказий Европа санъати б-н ҳамоҳанг ривожланган (14—15-а. деворий расмлари, дастгоҳ рангтасвири, 17-а. қабр ҳайкалтарошлиги). 18-а. деворий рассомлиги ва ҳайкалтарошликда барокко услуби сезилади. 14— 18-а.лар амалий безак санъатида металлга бадиий ишлов бериш урф бўлди. Валахия ва Молдованинг ўрта асрлар санъати Византия, Сербия, Болгария таъсирида бўлди. 16-а. черковлари деворий расмлар б-н, 17—18-а.ларда эса ўймакорлик б-н безатилди. 14— 15-а. ларда миниатюра (уста Гаврил Урик) ва рангтасвир (Куртяде Аржешда авлиё Николай черковидаги расмлар) пайдо бўдди. 16-а. рангтасвирида дунёвий рух юзагакедди. 17—18-а.лардаги Валахия рангтасвирида фольклор рухи (ФилипештидеПэдурдаги черков расмлари, 1692 , рассом П. Муту) устунлик қилади. 18-а. охири — 19-а. бошларида дунёвий санъат юксалди. 20-а. бошларидаги рассомлар ижодида фовизм, кубизм ва экспрессионизм анъаналари халқчил миллий идеаллар б-н қўшидди (Ш. Лукьян, Т. Паклади, К. Рессу ва б.). Сиёсий графика юқори даражага кўтарилди (Н. Тоница, А. Жикиди ва б.). 20-а. 2-ярмида амалий безак санъатининг ҳар хил турлари — кулолчилик, бадиий ойначилик, каштачилик ривож топди. Бу соҳада янги шаклларни излашга, қад. анъаналардан, ноёб ифода воситаларидан фойдаланишга қизиқиш кучайди. Мусиқаси. Маросим, меҳнат (чўпон), муҳаббат қўшикдари, аллалар, баллада ва дойналар, лапарлар ўзига хослиги б-н ажралиб туради. Халқ чолғу асбоблари: скрипка, кобза, цимбала, флуер, флейта (най) ва б. Лэутар деб аталган моҳир мусиқачилар фольклорни оммалаштиришда катта иш қиддилар. Р. давлати юзага келиши б-н (1862) профессионал румин мусиқаси ривож топди. А. Флехтенмахер, Э. Кауделла, Ч. Порумбеску, Ж. Штефэнеску, К. Димитреску, Г. Дима, Г. Музическу дастлабки миллий саҳна, хор қўшикларини ижод қиддилар. 20-а. 1-ярмида бу мактаб ғоят равнақ топди. Композиторлик мактаби асосчиси Ж. Энеску, шунингдек, М. Жора, С. Драгой, М. Андрику, П. Константинеску каби истеъдодли композиторлар етишиб чикди. 1920 й. румин композиторлар жамияти тузилди, мусиқашунослик ривожланди. 20-а. 2-ярмида оратория, кантата, оперетта, оммавий қўшиқ, эстрада, театр ва кино мусиқаси каби жанрлар юзага келди. Р.да 10 та мусиқа театри, 20 та симфоник оркестр, халқ мусиқа ансамбллари, хор жамоалари, 2 та консерватория бор. М. Басараб, К. Сильвестри, М. Бредичану каби дирижёрлар, 3. Палли, Н. Херля, А. Флореску, Т. Л укачу каби хонандалар, Ш. Георгиу, Й. Войку, Ш. Руха каби созандалар машҳур.
Театри қад. ўйин ва маросимлардан бошланган. Улар орасида «келушарий» (никоҳ маросими) ва «брезая» (янги йил маросими) айниқса ўзига хос. Р.да даставвал мактаб театрлари пайдо бўлди. 1841 й. Яссида театр биноси қурилди. 1852 й. Бухарестда Катта театр (1877 й.дан Миллий театр) иш бошлади. Сўнгра бир қанча шаҳарларда турли йўналишдаги театрлар очилди. 19—20-а.ларда Г. Манолеску, А. Романеску, К. Ноттара, А. Прутяну, кейинчалик уларнинг издошлари А. Деметриаде, Т. Буландра ва б. реалистик анъаналарни давом эттирдилар. Улар жаҳон мумтоз драматургияси асарларини ва маҳаллий муаллифларнинг пьесаларини саҳналаштирдилар. Энг машҳур актёрлари: Р. Белиган, А. Бузеску, Г. ВасилиуБирлик, К. Антониу, М. Бачу, Д. Коча, реж.лари: М. Гелертер, Л. Журжеску, С. Александреску, Й. Пола, Л. Чулей ва б.
Киноси. Фильмлар 1897 й.дан суратга олина бошлаган. 1911 й. биринчи фильм — «Пешонага ёзилган муҳаббат» ишлаб чиқарилди. 1950 й. «Водий жаранги», 1952 й. «Митря Кокор» фильмлари яратилди. 20-а.нинг 2-ярмида «Ташналик», (реж. М. Дрэган), «Дунай тўлқинлари» (реж. Л. Чулей), «Панжарасиз осмон» (реж. Ф. Мунтяну), «Ҳокимият ва ҳақиқат», «Фитна» (реж. М. Маркус), «Девор» (реж. К. Ваени), «Лаҳза» (реж. Витанидис) каби фалсафий, ахлоқий фильмлар яратилди. Й. ПопескуГопонинг мультфильмлари жаҳонга машҳур. Таникли актёрлари — Р. Белиган, М. Погонат, М. Барбу, И. Петреску ва б. 1963 й. кино ходимлари жамияти тузилган. Кино мутахассислари Й.Л.Каражале номидаги театр ва кино санъати ин-тида тайёрланади.
Ўзбекистон — Р. муносабатлари. 1994 й. Ўзбекистон Республикаси билан Р. ўртасида «Савдо иқтисодий ҳамкорлик тўғрисида» имзоланган битим ва ЎзР Президенти И. Каримовнинг 1996 й. Р.га қилган расмий ташрифи вақтида имзоланган икки томонлама ҳужжатлар икки давлат ўртасидаги иқтисодий ва илмийтехникавий ҳамкорлик учун ҳуқуқий асос яратди. Ўзбекистон Р.га пахта толаси, газлама, калава ип ва турли хизматлар экспорт килади. Р. эса пластмасса ва ундан тайёрланган маҳсулотлар, мой ва ўсимлик ёғи, доридармонлар юборади. Эндиликда мамлакатларимиз ўртасида пахтани қайта ишлаш, тўқимачилик, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш, қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш, нефть ва газ саноати соҳаларида ҳамкорлик йўлга қўйилган. ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки Р.нинг бир қанча етакчи банклари б-н шериклик муносабатлари ўрнатган. «Ўзбекнефтгаз» миллий холдинг компанияси ускуналар етказиб бериш ҳақида Р. компаниялари б-н битимлар тузган. Р. сармояси иштирокидаги спиртли ичимликлар ишлаб чиқарадиган «Афсар Компани» қўшма корхонаси барпо этилган. Ўзбекистон — P. ҳукуматлараро иқгисодий кенгаши самарали фаолият кўрсатмоқда. 2002 й. якунига кўра, икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 5,4 млн. АҚШ долларини ташкил қилди. Ҳар икки давлатнинг ТРАСЕКА транспорт йўлагини барпо этиш дастури доирасидаги ҳамкорлиги муҳимдир. Р. Президенти Ион Илиескунинг 2003 й. апр.да Ўзбекистонга ташрифи чоғида туризм соҳасида ҳамкорлик қилиш ҳақида ҳамда иккала мамлакатнинг дипломатик ва хизмат паспортлари бўлган фуқароларига визаларни бекор қилиш тўғрисида консуллик конвенцияси каби янги ҳужжатлар имзоланди. ЎзР билан Р. БМТ, Европа Хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти, НАТО каби ташкилотлар доирасида халқаро терроризм, диний экстремизм, уюшган жиноятчилик, қуроляроғ ва наркотик моддалар контрабандаси, миллий, минтақавий хавфсизликка тахлика соладиган бошқа хавфхатарларга қарши биргаликда курашиш ҳақида келишиб олган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.