Buharest

Buxarest (ruminça: București) — Ruminiyaning poytaxti va eng yirik şahri, şuningdek, uning madaniy, sanoat va moliyaviy markazi. U mamlakatning janubi-şarqida, Dambovitsa daryosi böyida joylaşgan.

Buxarest hujjatlarda birinçi marta 1459-yilda tilga olingan. Rus tilidagi Vikipediyada bu eslatma knyaz Vlad III Sepeş hujjatlari bilan boğlanadi; inglizça Vikipediyada esa 1459-yilda „București qal'asi“ sifatida tilga olingani va u Valaxiya hukmdori Vlad Sepeşning qarorgohiga aylangani aytiladi. Eski knyazlik saroyi (Curtea Veçe) 16-asr örtalarida Mircea Çobanul tomonidan qurilgan. Konstantin Brinkovyanu hukmronligidan, 1698-yildan keyin, şahar Valaxiya saroyining doimiy örniga aylangan. 1862-yilda Valaxiya va Moldaviya birlaşgaç, Buxarest yangi davlatning poytaxti böldi, 1881-yilda esa Ruminiya Qirolligining siyosiy markaziga aylandi.

19-asrning ikkinçi yarmida şahar aholisi keskin ösdi. 1883-yilda Dambovitsa daryosi kanalga olinib, daryo toşqinlariga çek qöyildi. Bu davrning me'morçiligi va madaniy hayoti tufayli Buxarest „Şarq Parij“ laqabini oldi. 1916-yil dekabrdan 1918-yil noyabrgaça şahar nemis qöşinlari tomonidan bosib olingan. Ikkinçi jahon uruşida ittifoqçilar bombardimonidan jiddiy zarar körgan. 1965–1989-yillarda Nikolae Çauşeskuning tizimlaştiriş dasturi davomida tarixiy şaharning bir qismi buzib taşlandi, uning örnida Fuqarolik markazi va Parlament saroyi qurildi. 1977-yil 4-martdagi zilzila 1500 kişining ölimiga sabab böldi. 2015-yilda „Colectiv“ tungi klubidagi yonğinda 64 kişi halok böldi.

Buxarestda bir neça tinçlik şartnomasi imzolangan: 1812, 1886, 1913, 1916 va 1918-yillardagi Buxarest şartnomalari.

Şahar Dunayning irmoği bölgan Argeş daryosiga quyiladigan Dambovitsa daryosi böyida joylaşgan. Şaharning şimoliy qismida Kolentina daryosi böylab Herastrau, Floreaska, Tey va Kolentina köllari çözilgan. Markazda Çişmijiu sun'iy köli va uni örab turgan, 1847-yilda oçilgan Çişmijiu boğlari bor. Şahar boğlariga Herastrau, Tineretului va botanika boğlari ham kiradi; Herastrau boğida Qişloq muzeyi joylaşgan.

Şaharning maydoni ingliz tilidagi Vikipediyaga köra 239 km², rus tilidagi Vikipediyaga köra 238 km². Buxarest ma'muriy jihatdan „Buxarest munitsipaliteti“ deb ataladi, milliy okrug darajasiga ega va oltita sektorga bölingan.

Iqlimi nam kontinental bölib, yozi issiq, qişi sovuq va qorli. Yozda örtaça harorat 23 °C atrofida, qişda ayrim paytlarda −20 °C gaça tuşadi.

2011-yilgi röyxatga olişga köra, şaharda 1 883 425 kişi yaşagan, bu 2002-yildagi 1 926 334 kişidan kam. Kamayiş past tabiiy ösiş va aholining yöldoş şaharçalarga köçişi bilan izohlanadi. Metropolitan hududda 2,27 million kişi istiqomat qiladi. Aholi ziçligi 8260 kişi/km².

Aholining taxminan 97,3 foizi ruminlar. Boşqa guruhlar orasida rumlar, vengerlar, turklar, yahudiylar, nemislar va xitoylar bor. Diniy jihatdan aholining 96,1 foizi pravoslav, 1,2 foizi rim katolik, 0,5 foizi musulmon, 0,4 foizi yunon katolik.

Buxarest Ruminiyaning eng gullab-yaşnagan şahri hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar aholisi mamlakat aholisining taxminan 9 foizini taşkil etsa-da, yalpi içki mahsulotning taxminan 21 foizini işlab çiqaradi, sanoat işlab çiqarişining çoragi şu yerda jamlangan. Sönggi yillarda şahar Yevropadagi eng tez rivojlanayotgan yuqori texnologiyali şaharlardan biri sanalgan; Buxarestda taşkil etilgan UiPath startapi qiymati 35 milliard dollardan oşgan.

Buxarest Ruminiya ommaviy axborot vositalari, madaniyati va san'ati markazi hisoblanadi. Şaharda Milliy teatr, Davlat yahudiy teatri, Parlament saroyi (dunyodagi hajm jihatidan eng katta binolardan biri) va Milliy san'at muzeyi mavjud. Maşhur binolar qatoriga Arcul de Triumf va Telefon saroyi (Palatul Telefoanelor) ham kiradi. Tarixiy markaz 2016-yilda „World Monuments Watch“ tomonidan „xavf ostidagi“lar röyxatiga kiritilgan. Şaharda 16 ta davlat universiteti, jumladan Buxarest universiteti (1864-yilda oçilgan) faoliyat yuritadi.