Bolgar tili

Bolgar tili (özini ataşi: b'lgarski ezik) — bolgarlar tili. U hind-yevropa til oilasining slavyan guruhiga kiradi, Bolgariya Respublikasining davlat tili va Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biridir.

Rus tili maqolasiga köra, bolgar tili slavyan tillarining janubiy kiçik guruhiga kiradi. Ingliz tili maqolasida u şarqiy janubiy slavyan tili sifatida ta'riflanadi va yaqin qarindoş makedon tili bilan birga Bolqon tillar ittifoqiga (spraçbund) kiritiladi. Ikkala tilga xos xususiyatlar: kelişiklarning yöqolişi, qöşimça şaklidagi aniqlik artikli va infinitivning yöqligi. Slavyan tillari içida artikl faqat şu ikki tilda bor.

Bolgar tili Bolgariyada jamiyat hayotining barça sohalarida qöllanadi. 2021-yilda mamlakat aholisining 77 foizi (5 037 607 kişi) uçun u ona tili bölgan. Dunyo böyiça sözlaşuvçilar soni 2023-yilda taxminan 10 mln kişi deb baholangan; özbekça Vikipediyada esa 1992-yil uçun 7,85 mln kişi körsatilgan.

Bolgar jamoalari Ukraina (2001-yilgi röyxatda 134 000 kişi), Moldova (2014-yilda 41 800), Serbiya (2022-yilda 7939), Şimoliy Makedoniya, Ruminiya, Vengriya, Albaniya, Gretsiya va Turkiyada ham bor. Ğarbiy Yevropa va Şimoliy Amerikadagi diaspora 1990-yillardan ösib bormoqda.

Yozuv kirill alifbosiga asoslangan; zamonaviy bolgar alifbosi 30 harfdan iborat. 1945-yilgi imlo islohotida «yat» (Ѣ) va katta yus (Ѫ) harflari çiqarib taşlandi: yat örniga ya yoki e, katta yus örniga ʼ yozila boşladi. Islohot söz oxirida ʼ va yozilişini ham bekor qildi (gradʼ — grad, sar — sar).

Rus tili maqolasiga köra, til tarixi tört davrga bölinadi: yozuvdan oldingi (9-asrgaça), qadimgi bolgar (9–12-asrlar), örta bolgar (12–16-asrlar) va yangi bolgar (16-asrdan hozirgaça). Ingliz tili maqolasida davr çegaralari biroz boşqaça berilgan: eski çerkov slavyan tili — 9–11-asrlar, örta bolgar — 12–15-asrlar, yangi bolgar — 16-asrdan.

Bolgar tili yozuv şakliga ega bölgan birinçi slavyan tili hisoblanadi. Rus tili maqolasi yozuvning boşlanişini 862-yilda Konstantin (Kirill) va Mefodiy slavyan alifbosini yaratgani bilan boğlaydi; Kliment Ohridskiy Ohridda kitob maktabi tuzgan.

Örta bolgar davrida til kelişik tizimini yöqotdi, boy fe'l tizimini saqlab qoldi va aniqlik artiklini rivojlantirdi. Bolqon qöşni tillari ta'siri asosan grammatikada, turk tili ta'siri asosan leksikada seziladi. 19-asr örtalarida 30 ming bolgar sözidan taxminan 5 mingtasi turk (fors va arab sözlari bilan birga) kelib çiqişiga ega bölgan.

Milliy uyğoniş davrida hozirgi adabiy til şakllandi: turkizmlar slavyan muqobillari bilan almaştirildi. 1835—1878-yillarda 25 dan ortiq me'yor taklifi berilgan; 1899-yilda Bolgariya Maorif vazirligi Drinov—Ivançev imlosiga asoslangan standartni rasman tasdiqladi. Adabiy til asosan şarqiy şevalarga tayanadi.

Bolgar tili boşqa slavyan tillaridan aniq ifodalangan analitizmi bilan farqlanadi: kelişiklar deyarli yöqolgan, ularning vazifasini predloglar va söz tartibi bajaradi. Şaxs olmoşlarida kelişik şakllarining qoldiqlari saqlangan, ismlarda esa köpinça qaratqiç (çaqiriq) şakli işlatiladi (Ivane, Petre). Erkak jinsdagi jonsiz otlarda sanoq şakli bor (dva stola). Fe'l tizimida töqqizta zamon va törtta mayl mavjud; ingliz tili maqolasi guvohi bölingan, taxmin qilingan va eşitilgan ma'lumotni bildiruvçi evidensial şakllarni ham qayd etadi.

Til ikki asosiy şeva hududiga — şarqiy va ğarbiy — bölinadi. Çegara «yat» unlisining aks etişiga köra ötadi (taxminan Nikopoldan Salonikigaça). Ğarbda yat hamma joyda «e» deb talaffuz qilinadi (mleko), şarqda «ya» va «e» almaşinadi (mlyako — mlekar). Özbekça Vikipediyada «şt» va «jd» qorişiq tovuşlari talaffuz xususiyati sifatida qayd etilgan.