Bolgariya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 500–507-b. — ziyouz.com
Bolgariya (B'lgariya), Bolgariya Respublikasi — Yevropaning jan., Bolqon ya. o.ning şarqiy qismidagi davlat. Şarqda Qora dengiz b-n öralgan. Mayd. 111 ming km2. Aholisi 8,3 mln. kişi (1997). Poytaxti — Sofiya ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyatga, ular jamoalarga bölinadi. Sofiya ş. viloyatga tenglaştirilgan.
Davlat tuzumi. B. — parlamentli respublika. 1946 y.dan 1990 y. 15 noyab. gaça B. Xalq Respublikasi deb atalgan. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. 12 iyulda kuçga kirgan. Davlat boşligi — prezident (1997 y.dan Petr Stoyanov). Uni mamlakat aholisi töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 240 deputatdan iborat Xalq majlisi (doimiy işlaydigan organ). Yangi konstitutsiyani qabul qiliş, B. hududini özgartiriş masalasi yoki davlat tuzilişi va mamlakat boşqaruvi şakliga uzgartiriş kiritiş masalalarini hal etiş uçun 400 vakildan iborat Buyuk xalq majlisi saylanadi. U öziga havola qilingan masalalar yuzasidan uzilkesil qaror qabul qilganidan söng vakolati töxtatiladi. Vazirlar Kengaşi (hukumat) ijroiya hokimiyat organi hisoblanadi.
Tabiati. B. relyefida toğ va qirlar ustunlik qiladi (mamlakat hududining 70%ga yaqini). Mamlakat örtasidan (ğarbdan şarqqa) Bolqon toğlari (mahalliy nomi StaraPlanina) kesib ötgan. B. şim.da Dunay sertepa tekisligi bor; şarqda bu tekislik Dobruja platosiga tutaşgan. SrednaGora va Rodop toğlari oraliğida Maritsa daryosi böylab mamlakatdagi eng unumdor Yuqori Frakiya (yoki Maritsa) pasttekisligi joylaşgan. Qora dengiz sohili aksari pasttekislik. Jan. va jan.ğarbida RilaRodop toğlari bor. Rila toğlarida Musala çöqqisi (2925 m) Bolqon ya.o.dagi eng baland çöqqidir. Eng muhim qazilma boyliklari: kömir (Şarqiy Maritsa, Pernik, BobovDol havzalari), temir (Kremikovsi koni), qörğoşinrux (Rodop), mis (Medet) rudalari, toş tuz (Mirovo), neft, ma'danli suvlar va quriliş materiallari. B.ning köp qismida iqlim mö'tadil kontinental. Jan.da Örta dengiz iqlimining ta'siri bor. Toğlarda balandlik iqlim mintaqalari mavjud. Tekislik va sertepa joylarda iyulning örtaça t-rasi 23—25°, yanv. niki — 2° dan 2,5° gaça, toglarda —10,8° gaça. Yoğinni ğarbiy va şim. ğarbiy şamollar keltiradi. Yillik yoğin tekisliklarda 450—600 mm, toğlarda 850—1300 mm. Yoğinning köp qismi yozning birinçi yarmida yoğadi. Qurğoqçilik bölib turadi. B. daryolarining hammasi toğlardan oqib tuşadi. Yoz oxirida juda sayozlanib qoladi. Eng katta daryolari: Dunay (kema qatnaydi), Iskir, Maritsa, Mesta va Struma. Daryolardan suğorişda va elektr hosil qilişda foydalaniladi. Daryolarga köplab suv omborlari qurilgan. B. da köllar kam, borlari ham kiçik köllar, asosan, Rila va Pirin toğlarida. 500 dan köproq ma'danli buloq bor. Dunay tekisligida aksari kora va böz örmon tuproq, Bolqon toğlaridan jan.da qönğir va qoramtir, toğlarda qönğir örmon va toğ ötloq tuproqlari, daryo qayirlarida unumdor allyuvial tuproklar bor. Tabiiy ösimliklar faqat toğlarda saqlanib qolgan. B. hududining 1/3 qismi örmon, şundan 75% i keng bargli daraxtlar (dub, grab va qoraqayin), 24,7% i qarağay örmonlari. 1700—2000 m dan balandda subalp va alp ötloklari bor. Tekisliklarning köp qismi ekinzor. Hayvonot dunyosi xilmaxil. Örmonlarda — asl buğu, ohu, elik va toğ eçkisi, yovvoyi çöçqa; toğlarda — sassiqközan, börsiq, latça, böri, tulki, olmaxon; örmonsiz şim. hududlarida yumronqoziq, olaxurjun va b. hayvon turlari bor. Quşlar va turli xil sudralib yuruvçilar köp. Qora dengizdan — pelamida, skumbriya, kambala, Dunaydan — sevryuga, sazan kabi baliqlar ovlanadi. Millim ' boğlari: Vitaşa, Zlatni Pyasitsi, Ropotamo, Steneto va b.
Aholisi. Asosiy aholisi bolgarlar, şuningdek turklar, lölilar, armanlar, ruslar, makedonlar va b. millatlar ham yaşaydi. Aholining 67,93% şaharlarda istiqomat qiladi. Davlat tili — bolgar tili. Aholining aksariyati — pravoslavlar; musulmon sunniylar ham bor. Eng yirik şaharlari: Sofiya, Plovdiv, Varna, Ruse, Burgas, StaraZagora.
Tarixi. B.ning eng qad. aholisi frakiy qabilalaridir. Mil. 1-a.da B.ni Rim imperiyasi bosib oldi; u qulaganidan söng B. Vizantiya tarkibiga kirdi. 7-a. boşlarida Bolqonga slavyanlar bostirib kirib, keyinçalik bu yerda dastlabki davlat — Yetti slavyan qabilasi deb nomlangan ilk feodal davlatini taşkil etişdi. 7-a.ning ikkinçi yarmida B. hududiga xon Asparux (Isperix) boşçiligidagi protobolgarlar — qad. bulğorlar (köçmançi turkiy elat) bostirib kirdi. Ular slavyanlar b-n birga poytaxti Pliska ş. bölgan Birinçi bulğor podşoligi (681— 1018) ni tuzdilar. 9-a. oxiriga kelib protobolgarlar slavyanlar b-n qöşilib ketdi, slavyanlar tili davlat tili bölib qoldi, bolgar deb nomlangan slavyan xalqi vujudga keldi. 1185—87 y.larda akauka Petr va Asen boşçilik qilgan yirik xalq qözğolonlari natijasida poytaxti Tirnovo ş. bölgan Ikkinçi bulğor podşoligi (1187—1396) tuzildi. 1396 y. B. ni turklar bosib oldi. Mahalliy boylarning bedodligi, oğir milliy zulm bolgar xalqining ozodlik kuraşini kuçaytirdi. Mamlakatda gayduklar (xalq qasoskorlari) harakati keng quloç yoydi. 1876 y.gi eng kuçli apr. qözğoloni şafqatsizlik b-n bostirildi. 1877—78 y.lardagi RossiyaTurkiya uruşi natijasida rus askarlari yordamida B. turklardan ozod qilindi. Ammo mamlakat Turkiyaga qaram bölib qolaverdi. 1908 y. dan mustaqil podşolik taşkil topdi. B. 1912—13 y. lardagi Bolqon uruşlarida qatnaşdi. 1-jahon uruşida (1915 y.dan) Germaniya tomonida harakat qildi. 1919 y.gi Nyoyi sulh şartnomasiga binoan kattagina hududidan, xususan Egey dengizi sohillaridan mahrum böddi. 1923 y. iyun töntarişidan keyin hokimiyatni qölga olgan hukumat Sent. qözğolonini şafqatsiz bostirdi. 1941 y. martda B. Berlin paktiga jalb qilindi, Germaniya qöşinlari B. xududiga kiritildi. Mamlakat iqtisodiyoti butunlay gitlerçilar manfaatlariga böysundirildi. Bolgar xalqi öz ozodligi va mustaqilligi uçun kuraşni kuçaytirdi. 1942 y.da tuzilgan Vatan fronti faşizmga qarşi bölgan barça kuçlarni birlaştirdi. 1943 y.da B. xalq ozodlik armiyasi tuzildi. 1944 y.da ZUkraina fronti qöşinlari B. çegaralariga kirgan paytda B. hukumati «töla betarafligi» ni e'lon qiddi. 1944 y. 9 sent. ga ötar keçasi Sofiyada monarxiyaning faşist hukumatiga qarşi qurolli qözğolon kötarildi. Reaksion hukumat ağdarib taşlandi va Vatan frontining Xalq hukumati tuzildi. B.ning davlat tuzumi töğrisidagi referendum qatnaşçilari (92,7%) xalq respublikasi tarafdori ekanini bildirdi. 1946 y. 15 sentda B. Xalq Respublikasi e'lon qilindi. 1990 y. Xalq majlisiga köp partiyali asosda ötkazilgan saylovda B. sotsialistik partiyasi ğalaba qozondi, dek.da koalitsiyey hukumat tuzildi. 1997 y. apr. dagi parlament saylovida Demokratik kuçlar ittifoqi harakatlari va taşkilotlari koalitsiyasi ğalaba qildi (bu ittifoq 1989 y.da tuzilgan edi). B. — 1955 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 5 sent.da örnatgan. Milliy bayrami — 3 mart — B.ning Turkiya zulmidan ozod bölgan kuni (1878).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari va jamoat taşkilotlari. B.da 80 ga yaqin partiya va siyosiy harakat iş olib boradi. Asosiylari: B. sotsialdemokratik partiyasi, 1891 y.da asos solingan, 1948 y.da faoliyatini töxtatgan,
1989 y.dan qayta faoliyat körsata boşladi; B. sotsialistik partiyasi, 1990 y. apr. da taşkil etilgan; B. biznesbloki, 1991Y. 22yanv.da röyxatdan ötkazilgan; B. dehqonçilik xalq ittifoqi, 1899 y.da asos solingan; Huqukdar va ozodlik uçun harakat, B. musulmon aholisini birlaştiruvçi ijtimoiy-siyosiy taşkilot, 1990 y. yanv.da asos solingan; Xalq ittifoqi, siyosiy birlaşma, 1994 y.da asos solingan. B. dehqonçilik xalq ittifoqi b-n Demokratik partiyani öz içiga oladi; Demokratik kuçlar ittifoqi, 1989 y. dek.da taşkil etilgan. B. mustaqil sindikatlari konfederatsiyasi, 1990 y.da tuzilgan; «Podkrepa» mehnat konfederatsiyasi, 1990 i. taşkil etilgan; «Birlik» mustaqil kasaba uyuşmasi, 1990 y.da asos solingan.
Xöjaligi. B. — industrialagrar mamlakat. Yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 36%, q.x.ning uluşi 12%, xizmat körsatiş sohasi uluşi 52% ni taşkil etadi.
Sanoatida mamlakatdagi mehnatga qobiliyatli aholining 41% band. Maşinasozlik, elektron va elektr texnika, metallsozlik, quriliş materiallari i.ç., qora va rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, yoğoçsozlik, oziq-ovqat tarmoqlari rivojlangan. Yiliga örtaça 35,6 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. B. ning yoqilğienergetika zaxiralari çeklangan, qazib olinayotgan kömirning sifati past. Pleven va Şabla atroflarida ozroq neft, Vratsa yaqinida gaz konlari bor. Elektr energiyaning aksariyatini issiqlik elektr st-yalari beradi. Kozloduy ş. yaqinida atom elektr st-yasi qurilgan. B.ning metallurgiya sanoati mamlakatning rangli metallar (qörğoşin, pyx va mis) ga bölgan ehtiyojini tölatökis, prokat va qora metallga bölgan ehtiyojining köp qismini qondiradi. Maşinasozlikda, asosan, kötarma transport vositalari (elektr karlar va motokarlar, liftlar), metall qirqiş stanoklari, oğir va energetika uskunalari, q. x. maşinalari, oziq-ovqat sanoati uçun uskunalar, transport vositalari va b. işlab çiqariladi. Asosiy maşinasozlik markazlari: Sofiya, Ruse, Varna, Burgas, Gabrovo, Loveç, Plovdiv, Şumen. Sement sanoati Devnya, Pleven va Vratsadagi z-dlardan iborat. RilaRodop toğlaridagi igna bargli daraxtlar, Bolqon toğlaridagi buk örmon yoğoçlari asosida yoğoçsozlik, jumladan, mebelsozlik tarmoği barpo etilgan. Töqimaçilik sanoatida ip gazlama töqiş, yengil sanoatda tikuvçilik, poyabzal i.ç. yetakçi örinda. Oziq-ovqat sanoatida çetga çiqarişga möljallangan mahsulotlar — tamaki, konserva, vino va konyak i.ç. rivojlangan.
Qişloq xöjaligidamamlakatdagi mehnatga qobiliyatli aholining 18% band. B.da ğalla, sabzavot, poliz ekinlari, kartoşka, yemxaşak, texnika ekinlaridan tamaki, paxta (jan.da), kungaboqar, qand lavlagi yetiştiriladi. Qadimdan ekib kelinayotgan efir moyli ekinlar (atirgul, yalpiz, lavanda) asosan Karlovo va Qozonliq soylari böyida ekiladi. B.da boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Pomidor va çuçuk qalampir köp yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, qöy, ot, eşak, xaçir, çöçqa, parranda boqiladi, baliq ovlanadi. Asosiy baliq ovlaş porti — Burgas.
Transporti. Içki yöllarda yuk va yölovçi taşişda t.y. (yuklarning 17% taşiladi) va avtomobil transporti (yuklarning 70% taşiladi) ning ahamiyati katta. T.y.larning uz. 6,6 ming km (62% elektrlaştirilgan) va avtomobil yöllarning uz. salkam 37 ming km (33,8 ming km qattiq qoplamali). B. hududidan Ğarbiy Yevropani Yaqin Şarq mamlakatlari b-n boğlovçi xalqaro t.y. va avtomobil magistrallari ötgan. Dengiz transporti asosan taşqi savdoga xizmat qiladi. Asosiy dengiz portlari: Varna va Burgas. Dunayda kemalar qatnaydi (portlar — Ruse, Sviştov, Lom). «Balkan» va «JesAyr» firmalari samolyotlari xalqaro va içki yönalişda yölovçilar taşiydi.
Taşqi iqtisodiy aloqalar i . B. dunyoning yuzdan ortiq mamlakati b-n savdo-sotiq aloqalarini yölga qöygan. Çetga kötarmatransport maşinauskunalari (elektr karlar, elektr telferlar), kemalar, tovar vagonlari, avtomatlaştiriş vositalari, elektron va elektr texnika mahsulotlari, stanoklar, mebel, möyna sanoati mahsulotlari, q.x. xom aşyosini qayta işlaş asosidagi oziq-ovqat mahsulotlari (konserva, tamaki, sigareta, şarbat, vino, efir moyi), sabzavot va höl mevalar çiqaradi; çetdan asosan maşinalar, asbobuskunalar, transport vositalari, qora metall, neft, kumir, sellyuloza, yengil sanoat mahsulotlari keltiradi. Mamlakatga çet el sayyoxdigi ançagina foyda keltiradi (1 yilda 1 mln. dan ortiq kişi kelib ketadi). Pul birligi — lev.
Tibbiy xizmati. B. da 70 mingga yaqin örinli kasalxonalar bor. 25 mingga yaqin şifokor işlaydi. Şifokorlarni Sofiya, Plovdiv, Varnadagi tibbiyot intlari tayyorlaydi. Borovets, Varna, Drujba, Zlatni Pyasitsi, Nesebir, SlinçevBryag iqlimiy kurortlari, Kyustendil, Xisara ma'danli suv va Tuzla, Pomoriye balçiq b-n davolaş kurortlari maşhur.
Xalq ta'limi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. B.da 7 yoşdan 18 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy bepul ta'lim joriy etilgan. Politexnika va hunartexnika maktablari, bilim yurtlari va texnikumlar bor. Yirik oliy öquv yurtlari Sofiya, Plovdiv, VelikoTirnovo untlaridir. Ilmiy markazlari: Bolgariya Fanlar akademiyasi, Q.x. fanlari akademiyasi, Tibbiyot akademiyasi. Sofiyada Xalq kutubxonasi, unt hamda FA kutubxonalari va b. ommaviy kutubxonalar, Milliy badiiy galereya, etn., harbiy tarix (Pleven ş.da) muzeylari va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. B. dagi asosiy gaz. lar: «Demokratsiya» («Demokratiya», Demokratik kuçlar ittifoqining kundalik gaz., 1990 y. dan), «Duma» («Söz», B. sotsialistik partiyasining kundalik gaz., «Rabotniçesko delo» gaz. örniga 1990 y.dan), «Zemedelsko zname» («Dehqonlar bayroği», kundalik gaz., B. dehqonçilik xalq ittifoqining naşri, 1902 y. dan), «Svoboden narod» («Ozod xalq», haftalik gaz., B. sotsialdemokratik partiyasining organi, 1990 y.dan), «Trud» («Mehnat», B. mustaqil sindikatlari konfederatsiyasining organi, 1923 y.dan). Bolgariya telegraf agentligi — BTA, SofiyaPress matbuot agentligi (1967 y.da taşkil etilgan) mavjud. 1929 y.dan radioeşittirişlar, 1959 y. noyab.dan telekörsatuvlar berib boriladi.
Adabiyoti. B. adabiyoti — slavyan adabiyotlarining eng qad.si bölib, u 9-a. ning 2-yarmida Kirill va Mefodiy tomonidan slavyan yozuvining joriy etilişi natijasida yuzaga keldi. 9—10-a. lardagi yozuvçilar — Kliment Oxridskiy, Konstantin Preslavskiy, Çernorizets Xrabr va b. ijodi diniynasihat ruhida bölgan. Qad. bolgar madaniyati Kiyev Rusi davrida şarqiy slavyanlarning ma'naviy turmuşiga ta'sir ötkazdi, ularning adabiyoti vujudga kelişiga kömaklaşdi. B.ning Vizantiya hukmronligi (1018— 1187) ostida bölişi milliy adabiyot rivojlanişiga tösqinlik qildi. Ikkinçi bulğor podşoligi (1187— 1396) davrida u yana ravnaq topdi. 14—15-a.lardagi taniqli yozuvçilar — Feodosii Tirnovskiy, Yevfimiy Tirnovskiy, Grigoriy Samblak. 18- a. 2-yarmida boşlangan B. milliy uyğonişi adabiyotning rivojlanişiga zamin yaratdi. Bu davr ruhi Paisiy Xilendarskiy, Sofroniy Vraçanskiy asarlarida aks etdi. 19-a.da D. Popskiy, K. Ognyanoviç, P. Protiç va b. ijod etdilar. Tarjima asarlari ta'sirida sentimental poeziya paydo böldi. Milliy ozodlik harakatining kuçayişi (19-a.ning 50—70-y.lari) poeziya, proza va dramaturgiyaning rivojiga turtki böldi. Realistik asarlarning paydo bölişi L. Karavelov, P. R. Slaveykov, X. Botev nomi b-n boğliq. I. Vazovning «Zulm ostida» romani, «Unutilganlar epopeyasi» lirik turkumi, P. P. Slaveykovning «Konli qöşiq» dostoni şu davrning eng baquvvat asarlaridir. 19-a.ning 90-y.larida tanqidiy realizm yetakçi oqimga aylandi. Ijtimoiy ziddiyatlar, dehqonlarning norozilik kayfiyatlari haqqoniy tasvirlandi (T. Vlaykov, X. Maksimov, Yelin Pelin, A. Straşimirov). I. Vazovning «Darbadarlik qöşiqlari» şe'rlar töplami, P. Yavorovning «Ekinzorda», «Döl» dostonlarida haqqoniyat uçun kuraş ğoyasi aks etdi. Karşilik körsatiş harakati davrida (1941—44) N. Vapsarov, S. Spasov, X. Kirpaçev kabi yozuvçilar ham qalam, ham qurol b-n kuraşib, yuksak ğoya yölida halok böddilar. 2-jahon uruşidan keyin S. Diçevning «Ozodlik uçun», D. Talevning «Temir çiroq», «Prespan qönğiroqlari», S. Daskalovning «Yöl», D. Angelovning «Hayot va ölim evaziga» romanlarida tarixiy ötmiş yangi davr ruhi asosida talqin etildi. A. Gulyaşka, P. Vejinov, K. Kalçev, D. Dimov, G. Karaslavov, E. Stanev kabi adiblarning roman va qissalarida kişilarning yangiça insoniy munosabatlari uz aksini topdi. Şoirlardan Ye. Bagryana, D. Gabe, M. Isayev, V. Andreyev, B. Dimitrova ijodiyoti bolgar poeziyasida salmoqli örin egallaydi. Insoniylik, axloq masalalari O. Vasilev, K. Zidarov, G. Genov dramatik asarlarining asosini taşkil etadi.
Me'morligi. Mil. av. 4-a.da Kozonlik yaqinida frakiylar yaratgan Sevtopolis ş. qoldiqlari saqlangan; rimliklar hukmronligi davridan mil. 1— 2-a.lardagi Ratsiariya, Eskus va b. şaharlarning xarobalari qolgan. Jan.da — Çobandera, Belovo, Xisar va b. şaharlarda 4—9-a.lar me'moriy yodgorliklari, ibodatxona (bazilika tipidagi) lar bor. Bulardan eng maşhuri hoz. Sofiyadagi muqaddas Sofiya ibodatxonasidir. B. qadimiy me'morligi ikki davrga — 1podşolik (681 — 1018), 2-podşolik (1187—1396) davriga bölinadi. 1podşolik davri (poytaxti Pliska) da öz zamonasining kuçqudratini aks ettiruvçi haşamatli binolar va ibodatxonalar qurilgan, ularda marmar toşlardan va bezaklardan foydalanilgan. 2podşolik davri (poytaxti Tirnovo) da B. me'morligi yuqori bosqiçga kötarildi. Tirnovodagi «Qirq jafokaş» (1230), Mesembriy (Nesebir) dagi «Aliturgita», «Ioanna», «Pantokratora» (13—14-a.lar) va Stanimak (Asenovgrad, 13-a.), Boyan ş.laridagi ibodatxonalar, Tirnovo qal'a devori va «Baba Vida» (14-a.) qal'asi diqqatga sazovordir. B.da turklar hukmronligi davrida xalq me'morligi kuçaydi. B. turklar asoratidan qutulgaç (1878), yangi xildagi turar joy, sanoat va maişiy binolar bunyod böla boşladi: Sofiyadagi «Sinodal palatasi» va «Mineralli hammom» (1880, me'mor I. Monçilov). Bronets ş.da «Bistritsa» — şoh saroyi (me'mor I. Koyçev), Sofiyada «Aleksandr Nevskiy» ibodatxonasi (me'mor A. N. Pomeransev) va b. qurilgan. 1934 y.da Sofiya, Varna, Plovdiv va b. şaharlarning loyihalari işlab çiqildi. 2-jahon uruşidan keyin şaharlar va aholi yaşaydigan manzilgohlar qayta qurildi, sanatoriy, dam oliş uylari, turar joy binolari, z-d, fka va b. binolar qurilişi avj oldi.
Tasviriy san'ati. B. hududida antik davrga mansub frakiylar qabr toşlari, qad. maqbaralarda noyob devoriy rasmlar (Qozonliqyaqinida, mil. av. 4— 3-a.lar) va b. yodgorliklar, örta asrlardan ajoyib haykallar, mozaika va naqşli keramika buyumlari saqlangan. 12—14-a.larda rassomlik (Tirnovo maktabi yetakçilik qilgan), kitob miniatyurasi taraqqiy etgan. Turklar hukmronligi davrida xalq ijodi (öymakorlik, keramika, kaştaçilik) köproqrivojlandi. B. milliy badiiy realistik maktabi 19- a. örtalaridan paydo böldi (Zaxariy Zograf, S. Dospevskiy, X. Sokev, N. Pavloviçlar portret, tarixiy va vatanparvarlik ruhida kartinalar yaratdilar). 1878 y. qözğolonidan keyin I. Mirkviçka, Ya. Veşin, I. Angelov, A. Mitov va b. rassomlar xalq hayotini haqqoniy ifodaladilar. 20-a.ning birinçi çoragida manzaraçi rassom (A. Mixov, N. Petrov), siyosiy karikaturaçi (A. Bojinov), haykaltaroş (A. Nikolayev, I. Lazarov)lar ijod qildilar. 20—30-y.larda demokratik an'analarni rassomlardan X. Stançev, S. Venev, haykaltaroş I. Funev, suratkaş I. Beşkov va b. davom ettirdi, keyingi vaqtlarda xalq hayotidagi yangi özgarişlarni rassomlarning keksa avlodi (S. Venev, D. Gujenov, V. DimitrovMaystor, M. Markov, B. Mitov, A. Mixov, A. Nikolov, I. Petrov, D. Uzunov, I. Funev va b.) va yoşlar öz polotnolarida tasvirladilar. Xalq amaliy san'ati: keramika, kaştaçilik va b. ham rivojlanmoqda.
Teatri. B. teatr san'ati tarixi xalq öyini va tomoşalaridan boşlanadi. 19-a.da milliy ozodlik harakatining avj olişi b-n B. milliy teatri ham taşkil topa boşladi. 1856 y. da birinçi teatr tomoşalari körsatildi. 1866 y.da Brail ş.da (Ruminiya) dramaturg va rej. D. Voynikov rahbarligida bolgar truppasi taşkil qilindi.
1883 y. Plovdivda birinçi professional teatr truppasi iş boşladi. 1886 y.da bu yerda «Plovdiv havaskorlik truppasi» taşkil topdi. 1888 y. bu truppa Sofiyaga köçib ötib, «Bolgar xalq asosiy truppasi» deb ataldi. 1891 y. dramatik va opera truppalari tuzildi. 1892 y. da tuzilgan «Kulgi va köz yoşlari» truppasi 1904 y.da xalq teatriga aylantirildi. Keyinçalik «Zarya», R. Popovaning dramatik teatri, Yangi xalq teatri, «Zamonaviy teatr», «Erkin teatr», şuningdek Varna, Ruse, Qozonlikdagi teatrlar vujudga keldi. Bolgar teatri taraqqiyotida V. Kirkov, S. Ognyanov, S. Biçvarov, A. Bulevskaya kabi san'atkorlarning faoliyati katta rol öynadi. B. teatrlari repertuaridan milliy dramaturglar I. Vazov, O. Vasilev, K. Zidarov kabilarning, şuningdek jahon klassik va hoz. zamon çet el dramaturglarining asarlari örin olgan. F. Filipov, K. Mirskiy, R. Delçeva, O. Kirçeva, S. Getsov, I. Kondov, M. Popova, V. Trandafilov, 3. Yordanova, G. Stamatov kabi rej. va aktyorlar B. teatr san'atining yirik arboblaridir.
Musiqasi. Eng qad. xalq qöşiqlari marosim, mehnat, qahramonlik, lirik qöşiklardan iborat. Xalq odatlarini ifodalovçi xoro, ruçenitsa raqslari bölgan. Musiqa folklorida birikki ovozli qöşiqlar köproq, uçtört ovozli qöşiqlar kamroq uçraydi. Xalq qöşiq va raqslarining vazni Yaqin Şarq musiqasi ta'sirida boyigan. Asosiy milliy çolğu asboblari — gadulka, gayda, kaval va tambura. Örta asrlarda xalq kuylari va çerkov musiqasi keng tarqalgan, milliy sozanda, bastakorlar yetişib çiqqan. Turkiya asoratidan qutulgaç, B. ning professional musiqa taraqqiyoti uçun qulay şaroit tuğildi. Xalq qiroatxonalari huzurida xor jamoalari tuzildi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida Ye. Manolov, D. Xristov, G. Atanasov kabi dastlabki professional kompozitorlar yetişdi. 1904 y.da Sofiyada musiqa maktabi (1921 y. dan Davlat musiqa akademiyasi, 1954 i. dan B. davlat konservatoriyasi) oçildi, 1908 y.da opera teatri (1921 y.dan Sofiya xalq operasi) taşkil etildi. 20-a. boşlarida A. Bukoreşçliyev, D. Xristov, P. Pipkov, Al. Morfov, A. Kristev kabi kompozitor va musiqa folklorçilari asosan xor musiqasi sohasida işladilar. G. Atanasov «Gergana», «Sveta» kabi dastlabki B. operalarini yaratdi. P. Vladigerov simfonik musiqani boşlab berdi. P. Staynov b-n V. Stoyanovlar simfonik va xor musiqasining yirik ustalaridir. Özbekistonda B. san'at ustalari köp marta konsert bergan. Kinosi. B. da 1910 y. dan boşlab milliy operatorlar suratga olgan voqeiy va hujjatli lentalar çiqarilgan. Birinçi bolgar badiiy filmi «Savlatli bulğor» (rej. V. Gendov) 1915 y. çiqdi. B. da birinçi ovozli film «Qulning isyoni» (rej. V. Gendov) 1933 y.da namoyiş etildi. 2-jahon uruşidan keyin B. da milliy kinosan'at rivojida yangi pogona boşlandi. D. Dakovskiy, B. Şaraliyev, A. Yançev, A. Marinoviç, 3. Jandov kabi rej. lar, P. Vejinov, A. Vagenşteyn, X. Ganev kabi ssenariyçilar yetişdi. 50-y. larda «Trevoga» (rej. 3. Jandov), «Vatan osmonida tong» (rej. A. Marinoviç va S. Sirgajiyev), «Notinç yöl» (rej. D. Dakovskiy) filmlari ekranga çikdi. «Şipka qaxramonlari» (1955), «Tarix sabogi» (1957) filmlari yaratildi. Keyingi yillarda çiqqan «Kambağal köça» (rej. X. Piskov), «Biz unda yoş edik» (rej. B. Jelyazkova), «Asir quşlar» (rej. D. Mundrov), «Şaftoli ugrisi» (rej. V. Radev), «Inspektor va tun» (rej. R. Vilçaiov), «Muhabbat» (rej. L. Staykov) kabi filmlarda yangi, hayotiy mavzularni kötariş, mazmundorlik, ta'sirçanlikning yangi vositalarini izlaş seziddi. B. da har yili 200 ga yaqin hujjatli, ilmiyommabop, multfilm va 10—20 badiiy film işlab çiqariladi. Kino aktyorlardan N. Kokanova, G. GeorgiyevGets, S. Danailov, D. Tonçevalar maşhur.
ÖzbekistonB. munosabatlari. Ikki davlat örtasidagi özaro munosabatlar uçun huquqiy asos yaratiş, savdoiktisodiy hamkorlikni rivojlantiriş, qöşma korxonalar barpo etiş sohasida bir munça işlar qilinmoqda. B. savdoiqtisodiy delegatsiyasining 1994 y. iyunida Özbekistonga taşrifi natijasida iqtisodiyot va savdo-sotiqning bir qança sohalarida hamkorlik qiliş haqidagi bayonnomalar imzolandi. 1997 y. noyab.da B. taşqi işlar vaziri boşçiligidagi işbilarmonlar delegatsiyasi Özbekistonda böldi. Şu yil 12 noyab.da Toşkentda B. tadbirkorlari vakillari iştirokida Uzbekiston işbilarmonlari uçun biznesseminar ötkazildi. Unda ikkala mamlakat örtasidagi an'anaviy aloqalarni yangi mazmun b-n boyitiş va iqtisodiy hamkorlik sohasidagi barça imkoniyatlardan unumli foydalaniş haqida kelişib olindi. Bolgariyalik mehmonlarning «Özbeksavdo», «Özbekengilsanoat» uyuşmalarida, «Özbekneftgaz» korporatsiyasi (1998 y. dek.dan xolding kompaniya), Toşkent ş. hokimligi, Soğliqni saklaş vazirligi va «Uzfarmsanoat» konsernida ötkazgan muzokaralari samarali yakunlandi.
Özbekiston Respublikasi bilan B. örtasidagi taşqi savdo aylanmasi 1995 y. da 19,2 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi va 1994 y. körsatkiçidan deyarli 2 baravar oşdi. B. Uzbekistondan paxta tolasi, kalava ip, rangli metallar, noorganik kime mahsulotlari, mexanika asbobuskunalari sotib olmoqda va transport xizmatidan foydalanmoqda. Özbekiston esa B.dan dori-darmon, plastmassa va undan yasalgan buyumlar, qandşakar, efir moylari, qandolat mahsulotlari, pardozandoz buyumlari, alkogolli va alkogolsiz içimliklar, tamaki va h. k. keltiradi.
1997 y. yanv. sent. oylarida özaro tovar aylanmasi 8089,6 ming AQŞ dollarini taşkil etdi va Özbekistonning eksporti importidan 825,2 ming dollar ortiq böldi.
Alohida taşkilotlar örtasidagi hamkorlik quyidagiça: «Uzfarmsanoat» konserni B. ning farmatsevtika mahsuloti işlab çiqaruvçi katta birlaşmasi «Farmaxim» b-n qöşma korxona barpo etişga kirişdi. Jumladan, bronxolitin preparatini i.ç. korxonasini taşkil etiş şartnomasiga binoan B. tomoni 200 ming AQŞ dollari qiymatiga ega bölgan asbobuskuna va materiallar yetkazib beradi. Bu korxona yiliga 1 mln. flakon preparat işlab çiqaradigan böladi. «Özeltexsanoat» uyuşmasining «Foton» aksiyadorlik jamiyati «Karat» nazoratkassa apparatlari uçun butlovçi qismlar yetkazib beriş haqida «Sofiya» firmasi b-n şartnoma tuzdi.
Özbekiston Respublikasi Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki B.ning «Bulbank», «Ferst investment Bank LTd» banklari b-n vakillik munosabatlari urnatdi. «Toşkent aviatsiya i.ç. birlaşmasi» aksiyadorlik jamiyati 1990—91 y. larda B.ga 3 ta Il76 TD samolyotini yubordi.
1997 y. dek.da UzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi röyxatidan ötgan B. sarmoyasi iştirokidagi 15 ta quşma korxona bulgan. Ular orasida telefon apparatlari işlab çiqaruvçi «Sitora», elektrkardiograflar yiğuvçi va ularning ehtiyot qismlarini almaştiruvçi «Kontakt», tikuvçilik mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Sikander», tiş pastasi va b. ruzgor kimyosi mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Albo», hisoblaş texnikasini ta'mirlovçi va ularga xizmat körsatuvçi «Bulteks», bolalar taomi va qandolat mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Rossi S. A.» va b. korxonalar bor. Özbekiston Respublikasi Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi yuz foiz B. sarmoyasidagi «Bulgar Tradiud Co» taşqi savdo korxonasini ruyxatdan utkazgan. Bundan taşqari mazkur vazirlik huzurida B. ning 2 ta firmasi: «Veko Limited» (akkumulyator i. ç., yuk taşiş va sayyohlik faoliyati), «U. B. T. Ko» (t.y. transporti uçun asbobuskuna va materiallar yetkazib beriş, yuk taşiş va ekspeditorlik faoliyati) vakolatxonalari rasmiylaştirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛГАРИЯ (България), Болгария Республикаси — Европанинг жан., Болқон я. о.нинг шарқий қисмидаги давлат. Шарқда Қора денгиз б-н ўралган. Майд. 111 минг км2. Аҳолиси 8,3 млн. киши (1997). Пойтахти — София ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоятга, улар жамоаларга бўлинади. София ш. вилоятга тенглаштирилган.
Давлат тузуми. Б. — парламентли республика. 1946 й.дан 1990 й. 15 нояб. гача Б. Халқ Республикаси деб аталган. Амалдаги конституцияси 1991 й. 12 июлда кучга кирган. Давлат бошлиги — президент (1997 й.дан Петр Стоянов). Уни мамлакат аҳолиси тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайлайди. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 240 депутатдан иборат Халқ мажлиси (доимий ишлайдиган орган). Янги конституцияни қабул қилиш, Б. ҳудудини ўзгартириш масаласи ёки давлат тузилиши ва мамлакат бошқаруви шаклига узгартириш киритиш масалаларини ҳал этиш учун 400 вакилдан иборат Буюк халқ мажлиси сайланади. У ўзига ҳавола қилинган масалалар юзасидан узилкесил қарор қабул қилганидан сўнг ваколати тўхтатилади. Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) ижроия ҳокимият органи ҳисобланади.
Табиати. Б. рельефида тоғ ва қирлар устунлик қилади (мамлакат ҳудудининг 70%га яқини). Мамлакат ўртасидан (ғарбдан шарққа) Болқон тоғлари (маҳаллий номи СтараПланина) кесиб ўтган. Б. шим.да Дунай сертепа текислиги бор; шарқда бу текислик Добружа платосига туташган. СреднаГора ва Родоп тоғлари оралиғида Марица дарёси бўйлаб мамлакатдаги энг унумдор Юқори Фракия (ёки Марица) пасттекислиги жойлашган. Қора денгиз соҳили аксари пасттекислик. Жан. ва жан.ғарбида РилаРодоп тоғлари бор. Рила тоғларида Мусала чўққиси (2925 м) Болқон я.о.даги энг баланд чўққидир. Энг муҳим қазилма бойликлари: кўмир (Шарқий Марица, Перник, БобовДол ҳавзалари), темир (Кремиковци кони), қўрғошинрух (Родоп), мис (Медет) рудалари, тош туз (Мирово), нефть, маъданли сувлар ва қурилиш материаллари. Б.нинг кўп қисмида иқлим мўътадил континентал. Жан.да Ўрта денгиз иқлимининг таъсири бор. Тоғларда баландлик иқлим минтақалари мавжуд. Текислик ва сертепа жойларда июлнинг ўртача т-раси 23—25°, янв. ники — 2° дан 2,5° гача, тогларда —10,8° гача. Ёғинни ғарбий ва шим. ғарбий шамоллар келтиради. Йиллик ёғин текисликларда 450—600 мм, тоғларда 850—1300 мм. Ёғиннинг кўп қисми ёзнинг биринчи ярмида ёғади. Қурғоқчилик бўлиб туради. Б. дарёларининг ҳаммаси тоғлардан оқиб тушади. Ёз охирида жуда саёзланиб қолади. Энг катта дарёлари: Дунай (кема қатнайди), Искир, Марица, Места ва Струма. Дарёлардан суғоришда ва электр ҳосил қилишда фойдаланилади. Дарёларга кўплаб сув омборлари қурилган. Б. да кўллар кам, борлари ҳам кичик кўллар, асосан, Рила ва Пирин тоғларида. 500 дан кўпроқ маъданли булоқ бор. Дунай текислигида аксари кора ва бўз ўрмон тупроқ, Болқон тоғларидан жан.да қўнғир ва қорамтир, тоғларда қўнғир ўрмон ва тоғ ўтлоқ тупроқлари, дарё қайирларида унумдор аллювиал тупроклар бор. Табиий ўсимликлар фақат тоғларда сақланиб қолган. Б. ҳудудининг 1/3 қисми ўрмон, шундан 75% и кенг баргли дарахтлар (дуб, граб ва қорақайин), 24,7% и қарағай ўрмонлари. 1700—2000 м дан баландда субальп ва альп ўтлоклари бор. Текисликларнинг кўп қисми экинзор. Ҳайвонот дунёси хилмахил. Ўрмонларда — асл буғу, оҳу, элик ва тоғ эчкиси, ёввойи чўчқа; тоғларда — сассиқкўзан, бўрсиқ, латча, бўри, тулки, олмахон; ўрмонсиз шим. ҳудудларида юмронқозиқ, олахуржун ва б. ҳайвон турлари бор. Қушлар ва турли хил судралиб юрувчилар кўп. Қора денгиздан — пеламида, скумбрия, камбала, Дунайдан — севрюга, сазан каби балиқлар овланади. Миллим ‘ боғлари: Виташа, Златни Пясици, Ропотамо, Стенето ва б.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси болгарлар, шунингдек турклар, лўлилар, арманлар, руслар, македонлар ва б. миллатлар ҳам яшайди. Аҳолининг 67,93% шаҳарларда истиқомат қилади. Давлат тили — болгар тили. Аҳолининг аксарияти — православлар; мусулмон суннийлар ҳам бор. Энг йирик шаҳарлари: София, Пловдив, Варна, Русе, Бургас, СтараЗагора.
Тарихи. Б.нинг энг қад. аҳолиси фракий қабилаларидир. Мил. 1-а.да Б.ни Рим империяси босиб олди; у қулаганидан сўнг Б. Византия таркибига кирди. 7-а. бошларида Болқонга славянлар бостириб кириб, кейинчалик бу ерда дастлабки давлат — Етти славян қабиласи деб номланган илк феодал давлатини ташкил этишди. 7-а.нинг иккинчи ярмида Б. ҳудудига хон Аспарух (Исперих) бошчилигидаги протоболгарлар — қад. булғорлар (кўчманчи туркий элат) бостириб кирди. Улар славянлар б-н бирга пойтахти Плиска ш. бўлган Биринчи булғор подшолиги (681— 1018) ни туздилар. 9-а. охирига келиб протоболгарлар славянлар б-н қўшилиб кетди, славянлар тили давлат тили бўлиб қолди, болгар деб номланган славян халқи вужудга келди. 1185—87 й.ларда акаука Петр ва Асен бошчилик қилган йирик халқ қўзғолонлари натижасида пойтахти Тирново ш. бўлган Иккинчи булғор подшолиги (1187—1396) тузилди. 1396 й. Б. ни турклар босиб олди. Маҳаллий бойларнинг бедодлиги, оғир миллий зулм болгар халқининг озодлик курашини кучайтирди. Мамлакатда гайдуклар (халқ қасоскорлари) ҳаракати кенг қулоч ёйди. 1876 й.ги энг кучли апр. қўзғолони шафқатсизлик б-н бостирилди. 1877—78 й.лардаги РоссияТуркия уруши натижасида рус аскарлари ёрдамида Б. турклардан озод қилинди. Аммо мамлакат Туркияга қарам бўлиб қолаверди. 1908 й. дан мустақил подшолик ташкил топди. Б. 1912—13 й. лардаги Болқон урушларида қатнашди. 1-жаҳон урушида (1915 й.дан) Германия томонида ҳаракат қилди. 1919 й.ги Нёйи сулҳ шартномасига биноан каттагина ҳудудидан, хусусан Эгей денгизи соҳилларидан маҳрум бўдди. 1923 й. июнь тўнтаришидан кейин ҳокимиятни қўлга олган ҳукумат Сент. қўзғолонини шафқатсиз бостирди. 1941 й. мартда Б. Берлин пактига жалб қилинди, Германия қўшинлари Б. худудига киритилди. Мамлакат иқтисодиёти бутунлай гитлерчилар манфаатларига бўйсундирилди. Болгар халқи ўз озодлиги ва мустақиллиги учун курашни кучайтирди. 1942 й.да тузилган Ватан фронти фашизмга қарши бўлган барча кучларни бирлаштирди. 1943 й.да Б. халқ озодлик армияси тузилди. 1944 й.да ЗУкраина фронти қўшинлари Б. чегараларига кирган пайтда Б. ҳукумати «тўла бетарафлиги» ни эълон қидди. 1944 й. 9 сент. га ўтар кечаси Софияда монархиянинг фашист ҳукуматига қарши қуролли қўзғолон кўтарилди. Реакцион ҳукумат ағдариб ташланди ва Ватан фронтининг Халқ ҳукумати тузилди. Б.нинг давлат тузуми тўғрисидаги референдум қатнашчилари (92,7%) халқ республикаси тарафдори эканини билдирди. 1946 й. 15 сентда Б. Халқ Республикаси эълон қилинди. 1990 й. Халқ мажлисига кўп партияли асосда ўтказилган сайловда Б. социалистик партияси ғалаба қозонди, дек.да коалицией ҳукумат тузилди. 1997 й. апр. даги парламент сайловида Демократик кучлар иттифоқи ҳаракатлари ва ташкилотлари коалицияси ғалаба қилди (бу иттифоқ 1989 й.да тузилган эди). Б. — 1955 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 5 сент.да ўрнатган. Миллий байрами — 3 март — Б.нинг Туркия зулмидан озод бўлган куни (1878).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари ва жамоат ташкилотлари. Б.да 80 га яқин партия ва сиёсий ҳаракат иш олиб боради. Асосийлари: Б. социалдемократик партияси, 1891 й.да асос солинган, 1948 й.да фаолиятини тўхтатган,
1989 й.дан қайта фаолият кўрсата бошлади; Б. социалистик партияси, 1990 й. апр. да ташкил этилган; Б. бизнесблоки, 1991Й. 22янв.да рўйхатдан ўтказилган; Б. деҳқончилик халқ иттифоқи, 1899 й.да асос солинган; Ҳуқукдар ва озодлик учун ҳаракат, Б. мусулмон аҳолисини бирлаштирувчи ижтимоий-сиёсий ташкилот, 1990 й. янв.да асос солинган; Халқ иттифоқи, сиёсий бирлашма, 1994 й.да асос солинган. Б. деҳқончилик халқ иттифоқи б-н Демократик партияни ўз ичига олади; Демократик кучлар иттифоқи, 1989 й. дек.да ташкил этилган. Б. мустақил синдикатлари конфедерацияси, 1990 й.да тузилган; «Подкрепа» меҳнат конфедерацияси, 1990 и. ташкил этилган; «Бирлик» мустақил касаба уюшмаси, 1990 й.да асос солинган.
Хўжалиги. Б. — индустриалаграр мамлакат. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 36%, қ.х.нинг улуши 12%, хизмат кўрсатиш соҳаси улуши 52% ни ташкил этади.
Саноатида мамлакатдаги меҳнатга қобилиятли аҳолининг 41% банд. Машинасозлик, электрон ва электр техника, металлсозлик, қурилиш материаллари и.ч., қора ва рангли металлургия, кимё ва нефть кимёси, ёғочсозлик, озиқ-овқат тармоқлари ривожланган. Йилига ўртача 35,6 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Б. нинг ёқилғиэнергетика захиралари чекланган, қазиб олинаётган кўмирнинг сифати паст. Плевен ва Шабла атрофларида озроқ нефть, Враца яқинида газ конлари бор. Электр энергиянинг аксариятини иссиқлик электр ст-ялари беради. Козлодуй ш. яқинида атом электр ст-яси қурилган. Б.нинг металлургия саноати мамлакатнинг рангли металлар (қўрғошин, pyx ва мис) га бўлган эҳтиёжини тўлатўкис, прокат ва қора металлга бўлган эҳтиёжининг кўп қисмини қондиради. Машинасозликда, асосан, кўтарма транспорт воситалари (электр карлар ва мотокарлар, лифтлар), металл қирқиш станоклари, оғир ва энергетика ускуналари, қ. х. машиналари, озиқ-овқат саноати учун ускуналар, транспорт воситалари ва б. ишлаб чиқарилади. Асосий машинасозлик марказлари: София, Русе, Варна, Бургас, Габрово, Ловеч, Пловдив, Шумен. Цемент саноати Девня, Плевен ва Врацадаги з-длардан иборат. РилаРодоп тоғларидаги игна баргли дарахтлар, Болқон тоғларидаги бук ўрмон ёғочлари асосида ёғочсозлик, жумладан, мебелсозлик тармоғи барпо этилган. Тўқимачилик саноатида ип газлама тўқиш, енгил саноатда тикувчилик, пойабзал и.ч. етакчи ўринда. Озиқ-овқат саноатида четга чиқаришга мўлжалланган маҳсулотлар — тамаки, консерва, вино ва коньяк и.ч. ривожланган.
Қишлоқ хўжалигидамамлакатдаги меҳнатга қобилиятли аҳолининг 18% банд. Б.да ғалла, сабзавот, полиз экинлари, картошка, емхашак, техника экинларидан тамаки, пахта (жан.да), кунгабоқар, қанд лавлаги етиштирилади. Қадимдан экиб келинаётган эфир мойли экинлар (атиргул, ялпиз, лаванда) асосан Карлово ва Қозонлиқ сойлари бўйида экилади. Б.да боғдорчилик ва токчилик ривожланган. Помидор ва чучук қалампир кўп етиштирилади. Чорвачиликда қорамол, қўй, от, эшак, хачир, чўчқа, парранда боқилади, балиқ овланади. Асосий балиқ овлаш порти — Бургас.
Транспорти. Ички йўлларда юк ва йўловчи ташишда т.й. (юкларнинг 17% ташилади) ва автомобиль транспорти (юкларнинг 70% ташилади) нинг аҳамияти катта. Т.й.ларнинг уз. 6,6 минг км (62% электрлаштирилган) ва автомобиль йўлларнинг уз. салкам 37 минг км (33,8 минг км қаттиқ қопламали). Б. ҳудудидан Ғарбий Европани Яқин Шарқ мамлакатлари б-н боғловчи халқаро т.й. ва автомобиль магистраллари ўтган. Денгиз транспорти асосан ташқи савдога хизмат қилади. Асосий денгиз портлари: Варна ва Бургас. Дунайда кемалар қатнайди (портлар — Русе, Свиштов, Лом). «Балкан» ва «ЖесАйр» фирмалари самолётлари халқаро ва ички йўналишда йўловчилар ташийди.
Ташқи иқтисодий алоқалар и . Б. дунёнинг юздан ортиқ мамлакати б-н савдо-сотиқ алоқаларини йўлга қўйган. Четга кўтарматранспорт машинаускуналари (электр карлар, электр тельферлар), кемалар, товар вагонлари, автоматлаштириш воситалари, электрон ва электр техника маҳсулотлари, станоклар, мебель, мўйна саноати маҳсулотлари, қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш асосидаги озиқ-овқат маҳсулотлари (консерва, тамаки, сигарета, шарбат, вино, эфир мойи), сабзавот ва ҳўл мевалар чиқаради; четдан асосан машиналар, асбобускуналар, транспорт воситалари, қора металл, нефть, кумир, целлюлоза, енгил саноат маҳсулотлари келтиради. Мамлакатга чет эл сайёхдиги анчагина фойда келтиради (1 йилда 1 млн. дан ортиқ киши келиб кетади). Пул бирлиги — лев.
Тиббий хизмати. Б. да 70 мингга яқин ўринли касалхоналар бор. 25 мингга яқин шифокор ишлайди. Шифокорларни София, Пловдив, Варнадаги тиббиёт интлари тайёрлайди. Боровец, Варна, Дружба, Златни Пясици, Несебир, СлинчевБряг иқлимий курортлари, Кюстендил, Хисара маъданли сув ва Тузла, Поморие балчиқ б-н даволаш курортлари машҳур.
Халқ таълими, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Б.да 7 ёшдан 18 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий бепул таълим жорий этилган. Политехника ва ҳунартехника мактаблари, билим юртлари ва техникумлар бор. Йирик олий ўқув юртлари София, Пловдив, ВеликоТирново унтларидир. Илмий марказлари: Болгария Фанлар академияси, Қ.х. фанлари академияси, Тиббиёт академияси. Софияда Халқ кутубхонаси, унт ҳамда ФА кутубхоналари ва б. оммавий кутубхоналар, Миллий бадиий галерея, этн., ҳарбий тарих (Плевен ш.да) музейлари ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Б. даги асосий газ. лар: «Демокрация» («Демократия», Демократик кучлар иттифоқининг кундалик газ., 1990 й. дан), «Дума» («Сўз», Б. социалистик партиясининг кундалик газ., «Работническо дело» газ. ўрнига 1990 й.дан), «Земеделско знаме» («Деҳқонлар байроғи», кундалик газ., Б. деҳқончилик халқ иттифоқининг нашри, 1902 й. дан), «Свободен народ» («Озод халқ», ҳафталик газ., Б. социалдемократик партиясининг органи, 1990 й.дан), «Труд» («Меҳнат», Б. мустақил синдикатлари конфедерациясининг органи, 1923 й.дан). Болгария телеграф агентлиги — БТА, СофияПресс матбуот агентлиги (1967 й.да ташкил этилган) мавжуд. 1929 й.дан радиоэшиттиришлар, 1959 й. нояб.дан телекўрсатувлар бериб борилади.
Адабиёти. Б. адабиёти — славян адабиётларининг энг қад.си бўлиб, у 9-а. нинг 2-ярмида Кирилл ва Мефодий томонидан славян ёзувининг жорий этилиши натижасида юзага келди. 9—10-а. лардаги ёзувчилар — Климент Охридский, Константин Преславский, Черноризец Храбр ва б. ижоди динийнасиҳат руҳида бўлган. Қад. болгар маданияти Киев Руси даврида шарқий славянларнинг маънавий турмушига таъсир ўтказди, уларнинг адабиёти вужудга келишига кўмаклашди. Б.нинг Византия ҳукмронлиги (1018— 1187) остида бўлиши миллий адабиёт ривожланишига тўсқинлик қилди. Иккинчи булғор подшолиги (1187— 1396) даврида у яна равнақ топди. 14—15-а.лардаги таниқли ёзувчилар — Феодосии Тирновский, Евфимий Тирновский, Григорий Цамблак. 18- а. 2-ярмида бошланган Б. миллий уйғониши адабиётнинг ривожланишига замин яратди. Бу давр руҳи Паисий Хилендарский, Софроний Врачанский асарларида акс этди. 19-а.да Д. Попский, К. Огнянович, П. Протич ва б. ижод этдилар. Таржима асарлари таъсирида сентиментал поэзия пайдо бўлди. Миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши (19-а.нинг 50—70-й.лари) поэзия, проза ва драматургиянинг ривожига туртки бўлди. Реалистик асарларнинг пайдо бўлиши Л. Каравелов, П. Р. Славейков, X. Ботев номи б-н боғлиқ. И. Вазовнинг «Зулм остида» романи, «Унутилганлар эпопеяси» лирик туркуми, П. П. Славейковнинг «Конли қўшиқ» достони шу даврнинг энг бақувват асарларидир. 19-а.нинг 90-й.ларида танқидий реализм етакчи оқимга айланди. Ижтимоий зиддиятлар, деҳқонларнинг норозилик кайфиятлари ҳаққоний тасвирланди (Т. Влайков, X. Максимов, Елин Пелин, А. Страшимиров). И. Вазовнинг «Дарбадарлик қўшиқлари» шеърлар тўплами, П. Яворовнинг «Экинзорда», «Дўл» достонларида ҳаққоният учун кураш ғояси акс этди. Каршилик кўрсатиш ҳаракати даврида (1941—44) Н. Вапцаров, Ц. Спасов, X. Кирпачев каби ёзувчилар ҳам қалам, ҳам қурол б-н курашиб, юксак ғоя йўлида ҳалок бўддилар. 2-жаҳон урушидан кейин С. Дичевнинг «Озодлик учун», Д. Талевнинг «Темир чироқ», «Преспан қўнғироқлари», С. Даскаловнинг «Йўл», Д. Ангеловнинг «Ҳаёт ва ўлим эвазига» романларида тарихий ўтмиш янги давр руҳи асосида талқин этилди. А. Гуляшка, П. Вежинов, К. Калчев, Д. Димов, Г. Караславов, Э. Станев каби адибларнинг роман ва қиссаларида кишиларнинг янгича инсоний муносабатлари уз аксини топди. Шоирлардан Е. Багряна, Д. Габе, М. Исаев, В. Андреев, Б. Димитрова ижодиёти болгар поэзиясида салмоқли ўрин эгаллайди. Инсонийлик, ахлоқ масалалари О. Василев, К. Зидаров, Г. Генов драматик асарларининг асосини ташкил этади.
Меъморлиги. Мил. ав. 4-а.да Козонлик яқинида фракийлар яратган Севтополис ш. қолдиқлари сақланган; римликлар ҳукмронлиги давридан мил. 1— 2-а.лардаги Рациария, Эскус ва б. шаҳарларнинг харобалари қолган. Жан.да — Чобандера, Белово, Хисар ва б. шаҳарларда 4—9-а.лар меъморий ёдгорликлари, ибодатхона (базилика типидаги) лар бор. Булардан энг машҳури ҳоз. Софиядаги муқаддас София ибодатхонасидир. Б. қадимий меъморлиги икки даврга — 1подшолик (681 — 1018), 2-подшолик (1187—1396) даврига бўлинади. 1подшолик даври (пойтахти Плиска) да ўз замонасининг кучқудратини акс эттирувчи ҳашаматли бинолар ва ибодатхоналар қурилган, уларда мармар тошлардан ва безаклардан фойдаланилган. 2подшолик даври (пойтахти Тирново) да Б. меъморлиги юқори босқичга кўтарилди. Тирноводаги «Қирқ жафокаш» (1230), Месембрий (Несебир) даги «Алитургита», «Иоанна», «Пантократора» (13—14-а.лар) ва Станимак (Асеновград, 13-а.), Боян ш.ларидаги ибодатхоналар, Тирново қалъа девори ва «Баба Вида» (14-а.) қалъаси диққатга сазовордир. Б.да турклар ҳукмронлиги даврида халқ меъморлиги кучайди. Б. турклар асоратидан қутулгач (1878), янги хилдаги турар жой, саноат ва маиший бинолар бунёд бўла бошлади: Софиядаги «Синодаль палатаси» ва «Минералли ҳаммом» (1880, меъмор И. Мончилов). Бронец ш.да «Бистрица» — шоҳ саройи (меъмор И. Койчев), Софияда «Александр Невский» ибодатхонаси (меъмор А. Н. Померанцев) ва б. қурилган. 1934 й.да София, Варна, Пловдив ва б. шаҳарларнинг лойиҳалари ишлаб чиқилди. 2-жаҳон урушидан кейин шаҳарлар ва аҳоли яшайдиган манзилгоҳлар қайта қурилди, санаторий, дам олиш уйлари, турар жой бинолари, з-д, фка ва б. бинолар қурилиши авж олди.
Тасвирий санъати. Б. ҳудудида антик даврга мансуб фракийлар қабр тошлари, қад. мақбараларда ноёб деворий расмлар (Қозонлиқяқинида, мил. ав. 4— 3-а.лар) ва б. ёдгорликлар, ўрта асрлардан ажойиб ҳайкаллар, мозаика ва нақшли керамика буюмлари сақланган. 12—14-а.ларда рассомлик (Тирново мактаби етакчилик қилган), китоб миниатюраси тараққий этган. Турклар ҳукмронлиги даврида халқ ижоди (ўймакорлик, керамика, каштачилик) кўпроқривожланди. Б. миллий бадиий реалистик мактаби 19- а. ўрталаридан пайдо бўлди (Захарий Зограф, С. Доспевский, X. Цокев, Н. Павловичлар портрет, тарихий ва ватанпарварлик руҳида картиналар яратдилар). 1878 й. қўзғолонидан кейин И. Мирквичка, Я. Вешин, И. Ангелов, А. Митов ва б. рассомлар халқ ҳаётини ҳаққоний ифодаладилар. 20-а.нинг биринчи чорагида манзарачи рассом (А. Михов, Н. Петров), сиёсий карикатурачи (А. Божинов), ҳайкалтарош (А. Николаев, И. Лазаров)лар ижод қилдилар. 20—30-й.ларда демократик анъаналарни рассомлардан X. Станчев, С. Венев, ҳайкалтарош И. Фунев, сураткаш И. Бешков ва б. давом эттирди, кейинги вақтларда халқ ҳаётидаги янги ўзгаришларни рассомларнинг кекса авлоди (С. Венев, Д. Гуженов, В. ДимитровМайстор, М. Марков, Б. Митов, А. Михов, А. Николов, И. Петров, Д. Узунов, И. Фунев ва б.) ва ёшлар ўз полотноларида тасвирладилар. Халқ амалий санъати: керамика, каштачилик ва б. ҳам ривожланмоқда.
Театри. Б. театр санъати тарихи халқ ўйини ва томошаларидан бошланади. 19-а.да миллий озодлик ҳаракатининг авж олиши б-н Б. миллий театри ҳам ташкил топа бошлади. 1856 й. да биринчи театр томошалари кўрсатилди. 1866 й.да Браил ш.да (Руминия) драматург ва реж. Д. Войников раҳбарлигида болгар труппаси ташкил қилинди.
1883 й. Пловдивда биринчи профессионал театр труппаси иш бошлади. 1886 й.да бу ерда «Пловдив ҳаваскорлик труппаси» ташкил топди. 1888 й. бу труппа Софияга кўчиб ўтиб, «Болгар халқ асосий труппаси» деб аталди. 1891 й. драматик ва опера труппалари тузилди. 1892 й. да тузилган «Кулги ва кўз ёшлари» труппаси 1904 й.да халқ театрига айлантирилди. Кейинчалик «Заря», Р. Попованинг драматик театри, Янги халқ театри, «Замонавий театр», «Эркин театр», шунингдек Варна, Русе, Қозонликдаги театрлар вужудга келди. Болгар театри тараққиётида В. Кирков, С. Огнянов, С. Бичваров, А. Булевская каби санъаткорларнинг фаолияти катта роль ўйнади. Б. театрлари репертуаридан миллий драматурглар И. Вазов, О. Василев, К. Зидаров кабиларнинг, шунингдек жаҳон классик ва ҳоз. замон чет эл драматургларининг асарлари ўрин олган. Ф. Филипов, К. Мирский, Р. Делчева, О. Кирчева, С. Гецов, И. Кондов, М. Попова, В. Трандафилов, 3. Йорданова, Г. Стаматов каби реж. ва актёрлар Б. театр санъатининг йирик арбобларидир.
Мусиқаси. Энг қад. халқ қўшиқлари маросим, меҳнат, қаҳрамонлик, лирик қўшиклардан иборат. Халқ одатларини ифодаловчи хоро, рученица рақслари бўлган. Мусиқа фольклорида бирикки овозли қўшиқлар кўпроқ, учтўрт овозли қўшиқлар камроқ учрайди. Халқ қўшиқ ва рақсларининг вазни Яқин Шарқ мусиқаси таъсирида бойиган. Асосий миллий чолғу асбоблари — гадулка, гайда, кавал ва тамбура. Ўрта асрларда халқ куйлари ва черков мусиқаси кенг тарқалган, миллий созанда, бастакорлар етишиб чиққан. Туркия асоратидан қутулгач, Б. нинг профессионал мусиқа тараққиёти учун қулай шароит туғилди. Халқ қироатхоналари ҳузурида хор жамоалари тузилди. 19-а. охири ва 20-а. бошларида Е. Манолов, Д. Христов, Г. Атанасов каби дастлабки профессионал композиторлар етишди. 1904 й.да Софияда мусиқа мактаби (1921 й. дан Давлат мусиқа академияси, 1954 и. дан Б. давлат консерваторияси) очилди, 1908 й.да опера театри (1921 й.дан София халқ операси) ташкил этилди. 20-а. бошларида А. Букорешчлиев, Д. Христов, П. Пипков, Ал. Морфов, А. Кристев каби композитор ва мусиқа фольклорчилари асосан хор мусиқаси соҳасида ишладилар. Г. Атанасов «Гергана», «Цвета» каби дастлабки Б. операларини яратди. П. Владигеров симфоник мусиқани бошлаб берди. П. Стайнов б-н В. Стояновлар симфоник ва хор мусиқасининг йирик усталаридир. Ўзбекистонда Б. санъат усталари кўп марта концерт берган. Киноси. Б. да 1910 й. дан бошлаб миллий операторлар суратга олган воқеий ва ҳужжатли ленталар чиқарилган. Биринчи болгар бадиий фильми «Савлатли булғор» (реж. В. Гендов) 1915 й. чиқди. Б. да биринчи овозли фильм «Қулнинг исёни» (реж. В. Гендов) 1933 й.да намойиш этилди. 2-жаҳон урушидан кейин Б. да миллий киносанъат ривожида янги погона бошланди. Д. Даковский, Б. Шаралиев, А. Янчев, А. Маринович, 3. Жандов каби реж. лар, П. Вежинов, А. Вагенштейн, X. Ганев каби сценарийчилар етишди. 50-й. ларда «Тревога» (реж. 3. Жандов), «Ватан осмонида тонг» (реж. А. Маринович ва С. Сиргажиев), «Нотинч йўл» (реж. Д. Даковский) фильмлари экранга чикди. «Шипка қахрамонлари» (1955), «Тарих сабоги» (1957) фильмлари яратилди. Кейинги йилларда чиққан «Камбағал кўча» (реж. X. Писков), «Биз унда ёш эдик» (реж. Б. Желязкова), «Асир қушлар» (реж. Д. Мундров), «Шафтоли угриси» (реж. В. Радев), «Инспектор ва тун» (реж. Р. Вилчаиов), «Муҳаббат» (реж. Л. Стайков) каби фильмларда янги, ҳаётий мавзуларни кўтариш, мазмундорлик, таъсирчанликнинг янги воситаларини излаш сезидди. Б. да ҳар йили 200 га яқин ҳужжатли, илмийоммабоп, мультфильм ва 10—20 бадиий фильм ишлаб чиқарилади. Кино актёрлардан Н. Коканова, Г. ГеоргиевГец, С. Данаилов, Д. Тончевалар машҳур.
ЎзбекистонБ. муносабатлари. Икки давлат ўртасидаги ўзаро муносабатлар учун ҳуқуқий асос яратиш, савдоиктисодий ҳамкорликни ривожлантириш, қўшма корхоналар барпо этиш соҳасида бир мунча ишлар қилинмоқда. Б. савдоиқтисодий делегациясининг 1994 й. июнида Ўзбекистонга ташрифи натижасида иқтисодиёт ва савдо-сотиқнинг бир қанча соҳаларида ҳамкорлик қилиш ҳақидаги баённомалар имзоланди. 1997 й. нояб.да Б. ташқи ишлар вазири бошчилигидаги ишбилармонлар делегацияси Ўзбекистонда бўлди. Шу йил 12 нояб.да Тошкентда Б. тадбиркорлари вакиллари иштирокида Узбекистон ишбилармонлари учун бизнессеминар ўтказилди. Унда иккала мамлакат ўртасидаги анъанавий алоқаларни янги мазмун б-н бойитиш ва иқтисодий ҳамкорлик соҳасидаги барча имкониятлардан унумли фойдаланиш ҳақида келишиб олинди. Болгариялик меҳмонларнинг «Ўзбексавдо», «Ўзбекенгилсаноат» уюшмаларида, «Ўзбекнефтгаз» корпорацияси (1998 й. дек.дан холдинг компания), Тошкент ш. ҳокимлиги, Соғлиқни саклаш вазирлиги ва «Узфармсаноат» концернида ўтказган музокаралари самарали якунланди.
Ўзбекистон Республикаси билан Б. ўртасидаги ташқи савдо айланмаси 1995 й. да 19,2 млн. АҚШ долларини ташкил этди ва 1994 й. кўрсаткичидан деярли 2 баравар ошди. Б. Узбекистондан пахта толаси, калава ип, рангли металлар, ноорганик киме маҳсулотлари, механика асбобускуналари сотиб олмоқда ва транспорт хизматидан фойдаланмоқда. Ўзбекистон эса Б.дан дори-дармон, пластмасса ва ундан ясалган буюмлар, қандшакар, эфир мойлари, қандолат маҳсулотлари, пардозандоз буюмлари, алкоголли ва алкоголсиз ичимликлар, тамаки ва ҳ. к. келтиради.
1997 й. янв. сент. ойларида ўзаро товар айланмаси 8089,6 минг АҚШ долларини ташкил этди ва Ўзбекистоннинг экспорти импортидан 825,2 минг доллар ортиқ бўлди.
Алоҳида ташкилотлар ўртасидаги ҳамкорлик қуйидагича: «Узфармсаноат» концерни Б. нинг фармацевтика маҳсулоти ишлаб чиқарувчи катта бирлашмаси «Фармахим» б-н қўшма корхона барпо этишга киришди. Жумладан, бронхолитин препаратини и.ч. корхонасини ташкил этиш шартномасига биноан Б. томони 200 минг АҚШ доллари қийматига эга бўлган асбобускуна ва материаллар етказиб беради. Бу корхона йилига 1 млн. флакон препарат ишлаб чиқарадиган бўлади. «Ўзэлтехсаноат» уюшмасининг «Фотон» акциядорлик жамияти «Карат» назораткасса аппаратлари учун бутловчи қисмлар етказиб бериш ҳақида «София» фирмаси б-н шартнома тузди.
Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки Б.нинг «Булбанк», «Ферст инвестмент Банк ЛТд» банклари б-н вакиллик муносабатлари урнатди. «Тошкент авиация и.ч. бирлашмаси» акциядорлик жамияти 1990—91 й. ларда Б.га 3 та Ил76 ТД самолётини юборди.
1997 й. дек.да УзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги рўйхатидан ўтган Б. сармояси иштирокидаги 15 та қушма корхона булган. Улар орасида телефон аппаратлари ишлаб чиқарувчи «Ситора», электркардиографлар йиғувчи ва уларнинг эҳтиёт қисмларини алмаштирувчи «Контакт», тикувчилик маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи «Сикандер», тиш пастаси ва б. рузгор кимёси маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи «Албо», ҳисоблаш техникасини таъмирловчи ва уларга хизмат кўрсатувчи «Бултекс», болалар таоми ва қандолат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи «Росси С. А.» ва б. корхоналар бор. Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги юз фоиз Б. сармоясидаги «Bulgar Tradiud Co» ташқи савдо корхонасини руйхатдан утказган. Бундан ташқари мазкур вазирлик ҳузурида Б. нинг 2 та фирмаси: «Веко Лимитед» (аккумулятор и. ч., юк ташиш ва сайёҳлик фаолияти), «У. Б. Т. Ко» (т.й. транспорти учун асбобускуна ва материаллар етказиб бериш, юк ташиш ва экспедиторлик фаолияти) ваколатхоналари расмийлаштирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.