Yevropa
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5–11-b. — ziyouz.com
Yevropa (yun. Europe, osuriy tilida «ereb» — ğarb) — qit'a, Yevrosiyo materigining ğarbiy qismi. Mayd. 10507 ming km2; 730 ming km2 ni orollar taşkil etadi. Qit'a Şim. yarim şarda joylaşgan, Osiyo b-n çegarasi şartli ravişda Ural toğlarining şarqiy etagi, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kumamaniç botiği orqali va Don daryosining quyiliş joyidan ötkazilgan. Şim.dan Şimoliy Muz okeani va uning dengizlari (Kara, Barens, Oq, Norvegiya) b-n, ğarb va jan.dan Atlantika okeani va uning dengizlari (Boltiq, Şimoliy, Örta, Marmar, Kora va Azov) b-n çegaralangan. Ye.ning materikdagi çekka nuqtalari: şim.da — Nordkin burni (7P08' ş. k.), jan.da — Marroki burni (36°00' ş. k.), ğarbda — Roka burni (9°34' ğ. u.), şarkda — Kutbiy Ural toğining şarqiy etagi (67°20' şq. u.). Ye. hududining 25% ini yarim orollar taşkil etadi, ularning eng yiriklari: Kola, Skandinaviya, Yutlandiya, Bretan, Pirenei, Apennin, Bolqon, Krim yarim orollari. Ye.ga karaşli orol va arxipelaglardan eng yiriklari: Novaya Zemlya, Frans-Iosif Yeri, Şpitsbergen, Britaniya, Islandiya, Irlandiya, Korsika, Sardiniya, Sitsiliya, Krit. Ye. qirğoq çiziğining umumiy uz. 38 ming km. Qirğoklari kuçli yemirilgan, dengiz va qöltiqlar quruklik içkarisiga kirib borgan.
Tabiati. Relyefi ningaksari qismi pasttekislik va qirlardan, 1/5 qismi toğlardan iborat. Ye. örtaça (300 m çamasi) va maksimal (4807 m, Alp toğlaridagi Monblan çöqqisi) balandligi jihatdan boşqa qit'alardan (Avstraliya bundan mustasno) keyinda turadi. Ba'zi r-nlari (Kaspiy böyi pasttekisligi — 28 m, Şim. va Boltiq dengizlari sohili) dengiz sathidan past. Ye. relyefi tektonik tuzilişi va tarkib topişi tarixi jixdtidan xilma-xil. Ye.ning şarqiy qismini Şarqiy Yevropa tekisligi egallaydi. Uning yuzasi tölqinsimon, tepalik köp, örtaça bal. 170 m. Ba'zi joylari 200 m va undan ham balandroq bölib, quyidagi qirlar bor: Valroka burni — Yevropaning ğarbiy eng çekka nuqtasi.
Örta Rus, Volga böyi, Dnepr böyi, Volin, Podolsk va b. Şarqiy Yevropa tekisligi asta-sekin Örta Yevropa tekisligiga ötib boradi. Ğarbiy Ye.ning katta qismi toğlardan iborat. Jan.da yoş burmali toğlar kötarilib turadi, bular — Pirenei, Alp, Apennin, Karpat, Stara-Planina toğlari, Dinara yassitoğpigi. Ye.ning örta qismi qad. toğlar — Sevenna, Yura, Gars, Şvarsvald, Sudet va b.lardan iborat. Qad. toğlarga yana Grampian, Pennin, Skandinaviya toğlari va Uralni kiritadilar. Ye. relyefining taraqqiyotida pleystotsen muz bosişlarining roli katta. Köp joylarda muzlik izlari hozirgaça saqlangan. Muzlikning asosiy markazi — Skandinaviya, kiçikroq markazlari — Britaniya o.lari, Alp va Karpat toğlari bölgan. Muz qalinligi 2,0—2,5 km ga yetgan.
Geologik tuzilişi. Ye. hududi geologik tuzilişi jihatidan tört qismga bölinadi: Şarqiy Yevropa platformasi; kaledon burmalanişi strukturalari; gersin burmalanişi strukturalari (Angliya janubi, Fransiya, Ispaniyaning bir qismi, Polşa va Çexiya massivi) va Janubiy Ye.dagi Alp burmalanişi strukturalari.
Şarqiy Yevropa platformasini kembriygaça paydo bölgan kristalli burmalangan fundament taşkil qiladi. Bu fundament Boltiq qalqoni (Finlyandiya, Şvetsiya, Norvegiya janubi, Kareliya, Kola ya. o.), Ukraina qalqoni (Dneprning öng sohili, Azov buyi, Voronej tepaliklari) va Timan krya-jida yer yuzasiga çiqqan, boşqa joylarda çuqur joylaşgan bulib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotkiziklari b-n krplangan. Kaspiy buyi (8—10 km), Dnepr-Donetsk (4—5 km), Moskva (2—3 km), Polşa-Litva va Peçora botiqlarini juda qalin toğ jinslari qatlami qoplab yotadi. Silur davrining oxirida hosil bulgan kaledon burmalanişi strukturalari (Skandinaviya, Buyuk Britaniya va Irlandiya toğlari) kembriygaça hosil bulgan kristalli slanetslar, kembriy, ordovik va silur davrlariga mansub çökindi va vulkan jinslaridan tarkib topgan.
Gersin burmalanişi strukturalari paleozoy erasining oxirida hosil bölib, kembriydan oldingi va paleozoy erasida vujudga kelgan çukindi, vulkan va otqindi jinslardan iborat. Unga Angliya janubi, Ispaniyaning ğarbi, Portugaliya, Bretan ya. o., Markaziy Fransiya massivi, Vogeza, Şvarsvald, Ardenna, Slanetsli Reyn, Gars toğlari, Ural va Novaya Zemlyadagi burmalangan yotqiziqlar kiradi.
Alp burmalanişi strukturalari tokembriy, paleozoy, mezozoy, kaynozoy eralariga mansub çukindi va otqindi jinslardan tarkib topgan. Ularga Qrim, Stara-Planina, Karpat, Alp, Apennin, Korsika, Sardiniya, Pireney, Iberiya va Bet toğlari kiradi. Neogen boşida kötarilgan toğ tizmalari etagida Akvitaniya, Şveysariya-Bavariya, Karpat oldi va Kavkaz oldi botiklari, Vena, Vengriya botiklari kabi toglararo botiklar paydo bölgan hamda ular neogen-törtlamçi davrlar yotqiziklari b-n tölgan. Neogen yotki-zikdari mavjud Qora va Örta dengizlar botiklari kaynozoy erasida hosil bölgan. Neogenda çuqur siniklar paydo bölişi b-n Karpat toğlarida, Reyn daryosi buyida va b. joylarda vulkanlar otilgan. Keyingi davrda vulkan otilişi Italiyada (Vezuviy, Etna va b.) da-vom etmoqda. Toğ tizmalarining kutarilişi va pastliklarning çökişi Yer pöstining eng yangi harakatlaridan daolat beradi.
Foydali qazilmalari. Ye.da neft va gaz konlari paleozoy va mezozoy yotqiziqlari orasidan (Volga-Ural, Kaspiy böyi, Dnepr-Donetsk, Polşa, GFR, Niderlandiya, Buyuk Britaniya hamda Şim. dengiz tubi va b. joylardan); Alp toğlari etagi va tog oraliğidagi bukilmalarda (Ruminiya, Vengriya, Bolgariya, Italiya va b.) neft neogen yotqiziqlari orasidan topilgan. Toşkömir va qönğir kömirning katta konlari (Don, Lvov-Volin, Moskva yoni, Peçora havzalari, Polşa, GFR, Belgiya, Buyuk Britaniya) bor. Temir va marganets rudalari, boksit, rangli metallardan mis, nikel, kobalt, qurğoşin, kumuş konlari asosan gersinid mintaqasida mavjud, kaliy va toş tuzlari Ukraina, Belorussiya, Kaspiy buyi va Ural oldida hamda perm yotqiziklari orasida uçraydi. Apatitnefelin rudalarining yirik konlari Kola ya. o.da, katta tuz konlari Daniya, GFR va Polşa hududlarida topilgan.
Iqlimi. Ye.ning aksariyat qismi örtaça kengliklarda joylaşgan. Ye.da arktika, subarktika, mu'tadil va subtropik mintakalar ikdim tiplari bor. Ye.ningarktika mintaqasidagi orollarida iqlim sovuq, qiş uzoq, yoz qisqa (iyulning urtaça t-rasi 5° dan past). Subarktika mintakasida (Islandiya, Fennoskandiya, Şim. va Şarqiy Yevropa tekisligida) yoz uzoqroq va iliqroq, iyulda örtaça t-ra 10—12°. Qiş ğarbiy r-nlarda yumşoq, şarkda sovuq; yoğin 400—1000 mm, buğlaniş yoğinga nisbatan kam. Mö'tadil mintaqaning (Ye.ning Örta dengiz buyi va Qrimning jan. dan boşqa qismi) şim.da iqlim sovuq, jan.da iliq, ğar-bida dengiz iqlimi, şarqida esa mö'tadil kontinental, qiş sovuq, yoz şim.da salqin, markazida iliq, jan. da issiq. Subtropik mintakada iklim Urta dengiz tipli, qiş iliq, seryomğir (yanv.ning urtaça t-rasi 4— 12°), yoz issiq va quruq.
Qişda eng past oylik tralar Ye.ning şim.-şarqida Peçora daryosi xavzasida buladi (bu yerda eng past t-ra —52° qayd qilingan). Umuman qiş Şarqiy Ye.da sovuq. Şarqiy Ye.ning jan.da qor bir oy, şim.da 7—9 oy erimaydi. Iyulda urtaça t-ra Ye.da Urta dengiz atrofida (28—30°) va Kaspiy dengizi buyida (24—26°) eng yuqori, Arktika o.larida eng past (2— 4°) buladi. Eng yuqori t-ra (48°) Pirenei ya. o.ning jan.da kuzatilgan.
Ye.da yillik yoğin miqdori ğarbdan şarqqa tomon kamayib boradi. Atlantika okeaniga yaqin r-nlarda yiliga 1000— 2000 mm yoğin yoğadi. Şarqiy Ye.da yillik yoğin miqdori 300—500 mm, Kaspiy dengizi buyida 200 mm va undan kam, Arktika orollarida 300—400 mm. Ye.ning katta qismida yillik yoğin miqdori buğlanişga nisbatan köproq.
Içki suvlari. Oqib turadigan suvning hajmi (2850 km3) jihatidan Ye. Yer yuzida Jan. Amerikadan keyin 2-örinda. Ye.da suv oqimi ğarbdan şarqqa va şim. dan janubga tomon kamayib boradi. Ye.ning katta qismi Atlantika okeani va uning dengizlari havzasiga, oz qismi Şim. Muz okeani va içki qavza — Kaspiy dengiziga mansub.
Yirik daryolari. Şarqiy Ye. tekisliklarida joylaşgan. Volga daryosi uz. (3530 km), havzasining mayd. (1360 ming km2) va örtaça yillik suv sarfi (8000 m/ sek) böyiça 1-örinda. Boşqa daryolari: Ural, Dnepr, Don, Peçora, Dnestr, Şim. Dvina. Ğarbiy Ye.dagi eng katta daryolar: Dunay (uz. 2850 km, havzasining mayd. 817 ming km2), Reyn, Elba, Visla, Luara, Taxo, Odra. Daryolar Şarqiy Ye. tekisliklarida qordan, qisman yomğirdan, Örta Ye. tekisliklarida, asosan, yomğirdan, Alp toğlarida qor, yomğir, qisman muzliklarning erişidan, Örta dengiz böyidagi karst relyefli r-nlarda grunt suvlaridan töyinadi. Ye. daryolariga oqimni tartibga solib turuvçi köplab suv omborlari va b. suv inşootlari qurilgan, ularning köpçiligi özaro va köllar b-n kanallar orqali boğlangan, natijada ularning transport ahamiyati ortgan.
Köllar. Ye.da notekis taqsimlangan. Ular asosan, törtlamçi davrda muzlik bosgan yerlarda joylaşgan. Tekisliklardagi köllar: Ladoga, Onega, Venern, Balaton, Vettern, Melaren, Imandra; toğ etagida joylaşgan köllar: Jeneva, Lago-Majore, Komo, Garda va b. Baland toğ tepalarida «alp» köllari, Apennin ya. o. va Islandiyada vulkan köllari bor. Köllarning suvi çuçuk. Jan.-şarqdagi arid r-nlarda köl suvi şör va juda minerallaşgan (Elton, Bosqunçoq). Ye.ning Osiyo b-n çegarasida dunyodagi eng katta köl — Kaspiy dengizi joylaşgan. Ye.ning şim. va şim.-şarqida botqoqlik köp.
Muzliklari. Ye.dagi muzliklarning umumiy mayd. 118 ming km2 dan ziyod. Eng yirik muzliklari Şpitsbergen (58 ming km2), Novaya Zemlya, Frans-Iosif Yeri, Islandiyada va Skandinaviya toğlarida.
Muzliklarning qalinligi 400 — 600 m, ayrim joylarda 1000 m gaça. Alp toğlari, Uralning şim., Pirenei, Syerra-Nevada toğlarida ham muzliklar bor.
Tuproqlari öz xususiyatiga köra 4 mintaqa (arktika, boreal, subboreal va subtropik) zonalariga bölingan. Boreal va subboreal mintaqa tuproqlari katta maydonni egallagan. Tuproqlarining zonallik strukturasi va tiplariga köra Ğarbiy Ye.ning okean iklimli r-nlari Şarqiy Ye.ning kontinental iklimli r-nlaridan farq qiladi. Arktika mintaqasida arktika va tundra tuproqlari şakllangan. Boreal mintaqada podzollaşgan, sur tusli örmon, çimli torfsimon tuproqlar tarqalgan. Bu zonada introzonal tuproqlardan allyuvial, çimli-karbonatli, torfli botqoq tuproqlari va b. bor. Toğli r-nlarda toğtundra, çimli-podzollaşgan, sur tusli örmon tuproqlari uçraydi. Subboreal mintaqaning mö'tadil kon-tinental r-nlarida qora va kaştan, qönğir çala çul tuproqlari, okean iklimli r-nlarda qönğir örmon, çimli-karbonatli, toğlarda podzollaşgan, toğ-ötloq tuproqlari tarqalgan. Subtropik mintaqada qönğir, qizil, sariq, böz-qönğir, Örta dengiz atrofidagi toğlarda toğ qönğir va jigarrang tuproqlar bor. Qora, qönğir va sur tusli örmon hamda jigarrang tuproqli yerlardan dehqonçilikda köproq foydalaniladi.
Ösimliklari. Floristik tarkibiga köra Ye. ösimliklari Golarktika oblastita kiradi. Ye. florasida Osiyo, Afrika va Şim. Amerika ösimliklariga xos oila, turkum va turlar köp, endemiklar esa kam. Ye.da quyidagi ösimlik tiplari mavjud: tundra, boreal yoki tayga, daşt, çöl, subtropik ösimliklari. Örmon ösimliklari eng katta maydonni egallagan, tundra va çöl ösimliklari u qadar köp emas. Ye. xududida tabiiy landşaftlar deyarli qolmagan, ular örnini özgartirilgan madaniy landşaftlar egallagan. Tundra va toğlarning landşafti va faunasi kam özgargan. Örta va Janubiy Ye.da keng bargli örmonlar köplab qirqib yuborilgan. Tundrada yösin va lişaynik, öt, butalar, jan.da daraxtlar ösadi. Tayga ösimliklari keng maydonda tarqalgan, jan. çegarasi 57— 58° ş. k.dan ötadi. Tayga zonasida igna bargli örmonlar, ötloqlar, botqoqliklar bor. Keng bargli va igna bargli aralaş örmonlar taygadan jan.da joylaşgan va Skandinaviya jan.dan Uralgaça çuzilgan. Keng bargli urmonlarning jan. çegarasi Ğarbiy Ye.da 40° ş. k.dan, Şarqiy Ye.da 53—54° ş. k.dan ötgan. Toğ oraliğidagi tekisliklar (Çexiya tekisligi, Örta Dunay tekisligi)da utlokli daştlar bor. Toğ yon bağrilari (pastdan yuqoriga) keng bargli, igna bargli, subalp butazorlari, alp ötloqlari b-n qoplangan. Ötloqlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Keng bargli örmonlardan jan. da örmonli daşt va daşt zonasi bölib, bu yerlar asosiy dehqonçilik r-ni. Tabiiy ösimliklar faqat qöriqxonalardagina yaxşi saqlanib qolgan. Çala çöl va çöl zonalaridan köy boqiladigan yaylov sifatida foydalaniladi. Ye.ning subtropik r-nlaridagi tekislik va toğ etaklarida doim yaşil kserofil örmon va butazorlar bor. Örta dengiz atrofidagi örmonlar kesilib, örni ekinzor, tokzor va sitrus ösimliklar plantatsiyalariga aylantirilgan.
Hayvonot dunyosi Golarktika zoogeografik oblastiga mansub. Hayvon turlari geografik zonalar böyiça, asosan ösimlik tiplarining joylaşişiga muvofiq tarqalgan. Tundrada iqlim sovuqligidan hayvon turi kam. Mayda kemiruvçilar, şimol buğusi, qutb tulkisi, böri, tyulen, har xil quşlar yaşaydi. Şpitsbergenda muşkli qöçqorbuqa iklimlaştirilgan. Tayga hayvon turiga boy. Sut emizuvçilardan qönğir ayiq, böri, tulki, sobol, tiyin va b., turli quş, haşarot köp. Aralaş va keng bargli urmonlarda yovvoyi muşuk, asl buğu, tönğiz, los va b.; qöriqxonalarda zubr yaşaydi. Kuşlardan kakku, bulbul, boyöğli va b. bor. Örmon hayvonlari, ayniqsa yirik sut emizuvçilar juda kamayib ketgan.
Şarqiy Ye.ning daşt va çala çöl r-nlari uçun kemiruvçilardan yumronqoziq, quyon, köşoyoq, suv kalamuşi va b. xos. Kaspiy dengizi böyida sayğoq, qarsoq tulki, qumsiçqon; quşlardan burgut, bedana va b. köproq uçraydi. Örta dengiz atrofida toğ hayvonlari yaşaydi. U yerda sudraluvçilar, suvda va kuruklikda yaşovçilar köp. Sut emizuvçilardan bezoar va alp eçkilari, yovvoyi qöy, jayra, Gibraltarda magot maymuni; quşlardan çumçuq, zağizğon, qaldirğoç; sudraluvçilardan kaltakesak, gekkon, ilonlar, toşbaqa; suvda yaşovçilardan — baqa, qurbaqa, salamandra, triton bor.
Geografik tadqiqotlar tarixi. Ye. qit'asining ayrim qismlarini kaşf etişni kritliklar boşlab berişgan. Ular mil. av. 16-a.dan oldinroq Kiklada arxipelagini egalladilar. Peloponnes ya. o.da yaşovçi axeylar mil. av. 15—13- a.larda Pind va Olimp toğlarini, Xalqidiya ya. o., Şim. Sporada, Lemnos va Ioni o.larini kaşf qildilar. Mil. av. 9-a.da finikiyalik dengizçilar Apennin ya. o., Malta, Sitsiliya, Sardiniya, Balear o.lari, Pirenei ya. o. sohillariga suzib boradilar. Mil. av. 1-ming yillik örtalariga kelganda yunonlar Janubiy Ye. sohillarini kaşf etib böldilar. Mil. av. 320 y.gaça yunonistonlik Pifey Ye.ning ğarbiy sohillarini — Biskay qöltiğidan Şim. dengizgaça örgandi. Mil. av. 4-a.gaça yunonlar Bolqon va Apennin toğlari orqali ötib, Şarqiy Alp toğlarigaça borganlar. Mil. av. 58—51 y.larda Yuliy Sezar legionlari Fransiyaning köp daryolari va Buyuk Britaniyaning Temza daryosigaça bölgan joylarni örgandilar. Mil. av. 35 — mil. 9 y.da Oktavian Avgust sarkardalari Markaziy Ye.ga bostirib kirib, Reyn, Dunay vodiylari, Friz o.lari b-n tanişdilar. 43—84 y.larda rimliklar Uels ya. o., Men va Anglsi o.lari, Pennin toğlarigaça bordilar. 8-a.da irlandlar Farer o.lari va Islandiyaga birinçi bölib bordilar. 9-a.da bu orollarni normannlar egalladilar. Ular Skandinaviya va Kola ya. o.larini şim.dan aylanib, Ok, dengizgaça yetib bordilar. Boltiq dengizining Botnik, Riga, Fin qöltiklarida suzib, barça yirik orollarni, Neman va Ğarbiy Dvina daryolari etaklarini kaşf etdilar. 8—9-a.larda arablar butun Janubiy Ye., 711—718 y.larda özlari bosib olgan Pirenei ya. o. b-n jan.-şarq va şarkda Emba va Yoyiq (Ural) daryolari hamda Volga böyining unga Kama daryosi quyilişigaça bölgan joylarini örgandilar.
Şarqiy Ye.ning qolgan hamma r-nlari va butun Şimoliy Ye.ni Boltik, dengizi qöltiklari va Oq dengizdan Uralgaça ruslar tadqiq qildi. 15—16-a.larda rus dengizçi sayyohlari Şimoliy Ye.ning butun qirğoqlari böylab suzib, Kanin ya. o., Kolguyev, Vaygaç, Novaya Zemlya va Şpitsbergen o.larini örgandilar. 16-a. 2-yarmida rus yer ölçovçilari Şarqiy Ye.dagi dare, yirik köllar, orol hamda yarim orollarni tadqiqqilib, xaritaga tuşirdilar. 18-a.da rus sayyohlari Ural toğlari, Yalpi Sirt, Kaspiy böyi pasttekisligi, Kumamaniç botiği, Valday qirlari va b. joylarni örgandilar.
Janubiy Ye. dengizlari sohili va Atlantika okeani sohilini 13—15-a. larda, asosan Italiya dengizçilari batafsil tadqiq qilib xaritaga tuşirdilar. 18-a. oxirlarida fransuz, italyan, polyak va b. olimlar Apennin, Alp, Karpat, Pireney, Dinara toğlari, Markaziy Fransiya massivini örganişni davom ettirdilar. 19-a.da geolog va geograflar Alp va Fennoskandiya toglarining tuzilişini, Buyuk Britaniya o.ning relyef xususiyatlarini aniqladilar.
Aholisi 2000 y.ga kelib 725,5 mln. kişi ga yetdi.
Antropologik tarkibi. Ye.ning deyarli barça aholisi katta yevropoid irqiga mansub bölib, bir neça kiçik irqlarga bölinadi. Skandinaviya mamlakatlari, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Islandiya, Niderlandiya, Estoniya va Latviya hududlarida atlantika-boltiq irqiga mansub aholi yaşaydi. Ye.ning markaziy viloyatlari va uning şarqiy qismida örta yevropa irqiga mansub turli xalqlar bor. Adriatika dengizi şarqidagi mamlakatlarda, Gretsiya şimoli, Bolgariya, Avstriya janubi va Italiya şimoli (Tirol), Kora dengizning şim., ğarbi va şarqida istiqomat qiluvçi aholi bolqon-kavkaz irqiga kiradi. Ispaniya, Italiyaning katta qismi, Fransiya, Gretsiya janubi, Örta dengiz orollarida hind-örta dengiz irqiga, Litva, qisman Latviya va Şimoliy Ye.ning Rossiya qismida oq dengiz-boltiq irqiga mansub xalqlar yaşaydi. Ye.ning Ural va Volga havzalari va b. hududlarda turli irqqa mansub xalqlar bor.
Etnik tarkibi. Ye. xalqlari tillarining köpçiligi hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Şarqiy va Jan.-Şarqiy Ye.da slavyanlar guruhiga mansub xalqlar joylaşgan. Ruslar, ukrainlar, beloruslar — şarqiy slavyanlar; polyaklar, çexlar, slovaklar — ğarbiy slavyanlar; bolgarlar, makedonlar, serblar va çernogorlar jan. slavyanlarni taşkil etadi. Şim. va Markaziy Ye.da german tillarida sözlaşuvçi xalqlar — nemislar, avstriyaliklar, şveysariyaliklar, lyuksemburglar, gollandlar, flamandlar, inglizlar, şotlandlar, danlar, şvedlar, norveglar, islandlar va b. yaşaydi, Jan.-Ğarbiy Ye. aholisi roman tillarida sözlaşuvçi xalqlar — italyanlar, fransuzlar, ispanlar, portugallar, ruminlar, moldavanlar va b.dan iborat.
Jan.-Şarqiy Ye.dagi hind-oriylar guruhiga mansub lölilarning köpçiligi va barça mamlakatlarda istiqomat qiluvçi deyarli hamma yahudiylar (rasmiy tili — idiş, ivrit tili) mahalliy tilda sözlaşadi. Grek tili va albanlar tili hind-yevropa tillarining alohida guruhiga kiradi. Ye. aholisining salmoqli qismini ural-oltoy xalqlari tillarida sözlaşuvçilar taşkil etadi. Finlar, estonlar, karellar, mordvalar, marilar, udmurtlar, vengerlar va b. ugor-fin tillarida, çuvaşlar, tatarlar, boşqirdlar, gagauzlar va b. turkiy tillarda gaplaşadi.
Ye.da xristian dini, asosan ikki oqim (pravoslaviye va katolitsizm)ga bölinadi; şuningdek, 16—17-a.lardagi reformatsiya davrida katolik çerkovidan ajralib çiqqan protestantizm va b. diniy oqimlar bor. Şarqiy va Jan.-Şarqiy Ye. xalqlarida pravoslaviye, Jan.-Ğarbiy Ye. aholisi örtasida katolitsizm keng yoyilgan. Ye.dagi turkiy xalqlar, albanlar, lölilarning köpçiligi, şuningdek, bosniylar va bolgarlarning bir qismi islom diniga, yahudiylar iudaizmga e'tiqod qiladi.
Siyosiy bölinişi. Ye.ning hoz. siyosiy xaritasi 1990-y.lardagi siyosiy özgarişlardan söng yangilandi. Bir qança davlatlar, jumladan şörolar ittifoqining barham topişi, Yugoslaviyaning parçalanişi, Çexoslovakiyaning Çexiya va Slovakiyaga bölinişi natijasida bir kança yangi davlatlar vujudga keldi, GDR va GFR birlaşdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕВРОПА (юн. Europe, осурий тилида «эреб» — ғарб) — қитъа, Евросиё материгининг ғарбий қисми. Майд. 10507 минг км2; 730 минг км2 ни ороллар ташкил этади. Қитъа Шим. ярим шарда жойлашган, Осиё б-н чегараси шартли равишда Урал тоғларининг шарқий этаги, Эмба дарёси, Каспий денгизи, Кумаманич ботиғи орқали ва Дон дарёсининг қуйилиш жойидан ўтказилган. Шим.дан Шимолий Муз океани ва унинг денгизлари (Кара, Баренц, Оқ, Норвегия) б-н, ғарб ва жан.дан Атлантика океани ва унинг денгизлари (Болтиқ, Шимолий, Ўрта, Мармар, Кора ва Азов) б-н чегараланган. Е.нинг материкдаги чекка нуқталари: шим.да — Нордкин бурни (7Р08’ ш. к.), жан.да — Марроки бурни (36°00’ ш. к.), ғарбда — Рока бурни (9°34’ ғ. у.), шаркда — Кутбий Урал тоғининг шарқий этаги (67°20’ шқ. у.). Е. ҳудудининг 25% ини ярим ороллар ташкил этади, уларнинг энг йириклари: Кола, Скандинавия, Ютландия, Бретань, Пиренеи, Апеннин, Болқон, Крим ярим ороллари. Е.га карашли орол ва архипелаглардан энг йириклари: Новая Земля, Франц-Иосиф Ери, Шпицберген, Британия, Исландия, Ирландия, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит. Е. қирғоқ чизиғининг умумий уз. 38 минг км. Қирғоклари кучли емирилган, денгиз ва қўлтиқлар қуруклик ичкарисига кириб борган.
Табиати. Рельефи нингаксари қисми пасттекислик ва қирлардан, 1/5 қисми тоғлардан иборат. Е. ўртача (300 м чамаси) ва максимал (4807 м, Альп тоғларидаги Монблан чўққиси) баландлиги жиҳатдан бошқа қитъалардан (Австралия бундан мустасно) кейинда туради. Баъзи р-нлари (Каспий бўйи пасттекислиги — 28 м, Шим. ва Болтиқ денгизлари соҳили) денгиз сатҳидан паст. Е. рельефи тектоник тузилиши ва таркиб топиши тарихи жихдтидан хилма-хил. Е.нинг шарқий қисмини Шарқий Европа текислиги эгаллайди. Унинг юзаси тўлқинсимон, тепалик кўп, ўртача бал. 170 м. Баъзи жойлари 200 м ва ундан ҳам баландроқ бўлиб, қуйидаги қирлар бор: Валрока бурни — Европанинг ғарбий энг чекка нуқтаси.
Ўрта Рус, Волга бўйи, Днепр бўйи, Волинь, Подольск ва б. Шарқий Европа текислиги аста-секин Ўрта Европа текислигига ўтиб боради. Ғарбий Е.нинг катта қисми тоғлардан иборат. Жан.да ёш бурмали тоғлар кўтарилиб туради, булар — Пиренеи, Альп, Апеннин, Карпат, Стара-Планина тоғлари, Динара ясситоғпиги. Е.нинг ўрта қисми қад. тоғлар — Севенна, Юра, Гарц, Шварцвальд, Судет ва б.лардан иборат. Қад. тоғларга яна Грампиан, Пеннин, Скандинавия тоғлари ва Урални киритадилар. Е. рельефининг тараққиётида плейстоцен муз босишларининг роли катта. Кўп жойларда музлик излари ҳозиргача сақланган. Музликнинг асосий маркази — Скандинавия, кичикроқ марказлари — Британия о.лари, Альп ва Карпат тоғлари бўлган. Муз қалинлиги 2,0—2,5 км га етган.
Геологик тузилиши. Е. ҳудуди геологик тузилиши жиҳатидан тўрт қисмга бўлинади: Шарқий Европа платформаси; каледон бурмаланиши структуралари; герцин бурмаланиши структуралари (Англия жануби, Франция, Испаниянинг бир қисми, Польша ва Чехия массиви) ва Жанубий Е.даги Альп бурмаланиши структуралари.
Шарқий Европа платформасини кембрийгача пайдо бўлган кристалли бурмаланган фундамент ташкил қилади. Бу фундамент Болтиқ қалқони (Финляндия, Швеция, Норвегия жануби, Карелия, Кола я. о.), Украина қалқони (Днепрнинг ўнг соҳили, Азов буйи, Воронеж тепаликлари) ва Тиман кря-жида ер юзасига чиққан, бошқа жойларда чуқур жойлашган булиб, палеозой, мезозой ва кайнозой ёткизиклари б-н крпланган. Каспий буйи (8—10 км), Днепр-Донецк (4—5 км), Москва (2—3 км), Польша-Литва ва Печора ботиқларини жуда қалин тоғ жинслари қатлами қоплаб ётади. Силур даврининг охирида ҳосил булган каледон бурмаланиши структуралари (Скандинавия, Буюк Британия ва Ирландия тоғлари) кембрийгача ҳосил булган кристалли сланецлар, кембрий, ордовик ва силур даврларига мансуб чўкинди ва вулкан жинсларидан таркиб топган.
Герцин бурмаланиши структуралари палеозой эрасининг охирида ҳосил бўлиб, кембрийдан олдинги ва палеозой эрасида вужудга келган чукинди, вулкан ва отқинди жинслардан иборат. Унга Англия жануби, Испаниянинг ғарби, Португалия, Бретань я. о., Марказий Франция массиви, Вогеза, Шварцвальд, Арденна, Сланецли Рейн, Гарц тоғлари, Урал ва Новая Землядаги бурмаланган ётқизиқлар киради.
Альп бурмаланиши структуралари токембрий, палеозой, мезозой, кайнозой эраларига мансуб чукинди ва отқинди жинслардан таркиб топган. Уларга Қрим, Стара-Планина, Карпат, Альп, Апеннин, Корсика, Сардиния, Пиреней, Иберия ва Бет тоғлари киради. Неоген бошида кўтарилган тоғ тизмалари этагида Аквитания, Швейцария-Бавария, Карпат олди ва Кавказ олди ботиклари, Вена, Венгрия ботиклари каби тоглараро ботиклар пайдо бўлган ҳамда улар неоген-тўртламчи даврлар ётқизиклари б-н тўлган. Неоген ётки-зикдари мавжуд Қора ва Ўрта денгизлар ботиклари кайнозой эрасида ҳосил бўлган. Неогенда чуқур синиклар пайдо бўлиши б-н Карпат тоғларида, Рейн дарёси буйида ва б. жойларда вулканлар отилган. Кейинги даврда вулкан отилиши Италияда (Везувий, Этна ва б.) да-вом этмоқда. Тоғ тизмаларининг кутарилиши ва пастликларнинг чўкиши Ер пўстининг энг янги ҳаракатларидан даолат беради.
Фойдали қазилмалари. Е.да нефть ва газ конлари палеозой ва мезозой ётқизиқлари орасидан (Волга-Урал, Каспий бўйи, Днепр-Донецк, Польша, ГФР, Нидерландия, Буюк Британия ҳамда Шим. денгиз туби ва б. жойлардан); Альп тоғлари этаги ва тог оралиғидаги букилмаларда (Руминия, Венгрия, Болгария, Италия ва б.) нефть неоген ётқизиқлари орасидан топилган. Тошкўмир ва қўнғир кўмирнинг катта конлари (Дон, Львов-Волинь, Москва ёни, Печора ҳавзалари, Польша, ГФР, Бельгия, Буюк Британия) бор. Темир ва марганец рудалари, боксит, рангли металлардан мис, никель, кобальт, қурғошин, кумуш конлари асосан герцинид минтақасида мавжуд, калий ва тош тузлари Украина, Белоруссия, Каспий буйи ва Урал олдида ҳамда пермь ётқизиклари орасида учрайди. Апатитнефелин рудаларининг йирик конлари Кола я. о.да, катта туз конлари Дания, ГФР ва Польша ҳудудларида топилган.
Иқлими. Е.нинг аксарият қисми ўртача кенгликларда жойлашган. Е.да арктика, субарктика, муътадил ва субтропик минтакалар икдим типлари бор. Е.нингарктика минтақасидаги оролларида иқлим совуқ, қиш узоқ, ёз қисқа (июлнинг уртача т-раси 5° дан паст). Субарктика минтакасида (Исландия, Фенноскандия, Шим. ва Шарқий Европа текислигида) ёз узоқроқ ва илиқроқ, июлда ўртача т-ра 10—12°. Қиш ғарбий р-нларда юмшоқ, шаркда совуқ; ёғин 400—1000 мм, буғланиш ёғинга нисбатан кам. Мўътадил минтақанинг (Е.нинг Ўрта денгиз буйи ва Қримнинг жан. дан бошқа қисми) шим.да иқлим совуқ, жан.да илиқ, ғар-бида денгиз иқлими, шарқида эса мўътадил континентал, қиш совуқ, ёз шим.да салқин, марказида илиқ, жан. да иссиқ. Субтропик минтакада иклим Урта денгиз типли, қиш илиқ, серёмғир (янв.нинг уртача т-раси 4— 12°), ёз иссиқ ва қуруқ.
Қишда энг паст ойлик тралар Е.нинг шим.-шарқида Печора дарёси хавзасида булади (бу ерда энг паст т-ра —52° қайд қилинган). Умуман қиш Шарқий Е.да совуқ. Шарқий Е.нинг жан.да қор бир ой, шим.да 7—9 ой эримайди. Июлда уртача т-ра Е.да Урта денгиз атрофида (28—30°) ва Каспий денгизи буйида (24—26°) энг юқори, Арктика о.ларида энг паст (2— 4°) булади. Энг юқори т-ра (48°) Пиренеи я. о.нинг жан.да кузатилган.
Е.да йиллик ёғин миқдори ғарбдан шарққа томон камайиб боради. Атлантика океанига яқин р-нларда йилига 1000— 2000 мм ёғин ёғади. Шарқий Е.да йиллик ёғин миқдори 300—500 мм, Каспий денгизи буйида 200 мм ва ундан кам, Арктика оролларида 300—400 мм. Е.нинг катта қисмида йиллик ёғин миқдори буғланишга нисбатан кўпроқ.
Ички сувлари. Оқиб турадиган сувнинг ҳажми (2850 км3) жиҳатидан Е. Ер юзида Жан. Америкадан кейин 2-ўринда. Е.да сув оқими ғарбдан шарққа ва шим. дан жанубга томон камайиб боради. Е.нинг катта қисми Атлантика океани ва унинг денгизлари ҳавзасига, оз қисми Шим. Муз океани ва ички қавза — Каспий денгизига мансуб.
Йирик дарёлари. Шарқий Е. текисликларида жойлашган. Волга дарёси уз. (3530 км), ҳавзасининг майд. (1360 минг км2) ва ўртача йиллик сув сарфи (8000 м/ сек) бўйича 1-ўринда. Бошқа дарёлари: Урал, Днепр, Дон, Печора, Днестр, Шим. Двина. Ғарбий Е.даги энг катта дарёлар: Дунай (уз. 2850 км, ҳавзасининг майд. 817 минг км2), Рейн, Эльба, Висла, Луара, Тахо, Одра. Дарёлар Шарқий Е. текисликларида қордан, қисман ёмғирдан, Ўрта Е. текисликларида, асосан, ёмғирдан, Альп тоғларида қор, ёмғир, қисман музликларнинг эришидан, Ўрта денгиз бўйидаги карст рельефли р-нларда грунт сувларидан тўйинади. Е. дарёларига оқимни тартибга солиб турувчи кўплаб сув омборлари ва б. сув иншоотлари қурилган, уларнинг кўпчилиги ўзаро ва кўллар б-н каналлар орқали боғланган, натижада уларнинг транспорт аҳамияти ортган.
Кўллар. Е.да нотекис тақсимланган. Улар асосан, тўртламчи даврда музлик босган ерларда жойлашган. Текисликлардаги кўллар: Ладога, Онега, Венерн, Балатон, Веттерн, Меларен, Имандра; тоғ этагида жойлашган кўллар: Женева, Лаго-Мажоре, Комо, Гарда ва б. Баланд тоғ тепаларида «альп» кўллари, Апеннин я. о. ва Исландияда вулкан кўллари бор. Кўлларнинг суви чучук. Жан.-шарқдаги арид р-нларда кўл суви шўр ва жуда минераллашган (Эльтон, Босқунчоқ). Е.нинг Осиё б-н чегарасида дунёдаги энг катта кўл — Каспий денгизи жойлашган. Е.нинг шим. ва шим.-шарқида ботқоқлик кўп.
Музликлари. Е.даги музликларнинг умумий майд. 118 минг км2 дан зиёд. Энг йирик музликлари Шпицберген (58 минг км2), Новая Земля, Франц-Иосиф Ери, Исландияда ва Скандинавия тоғларида.
Музликларнинг қалинлиги 400 — 600 м, айрим жойларда 1000 м гача. Альп тоғлари, Уралнинг шим., Пиренеи, Сьерра-Невада тоғларида ҳам музликлар бор.
Тупроқлари ўз хусусиятига кўра 4 минтақа (арктика, бореал, суббореал ва субтропик) зоналарига бўлинган. Бореал ва суббореал минтақа тупроқлари катта майдонни эгаллаган. Тупроқларининг зоналлик структураси ва типларига кўра Ғарбий Е.нинг океан иклимли р-нлари Шарқий Е.нинг континентал иклимли р-нларидан фарқ қилади. Арктика минтақасида арктика ва тундра тупроқлари шаклланган. Бореал минтақада подзоллашган, сур тусли ўрмон, чимли торфсимон тупроқлар тарқалган. Бу зонада интрозонал тупроқлардан аллювиал, чимли-карбонатли, торфли ботқоқ тупроқлари ва б. бор. Тоғли р-нларда тоғтундра, чимли-подзоллашган, сур тусли ўрмон тупроқлари учрайди. Суббореал минтақанинг мўътадил кон-тинентал р-нларида қора ва каштан, қўнғир чала чул тупроқлари, океан иклимли р-нларда қўнғир ўрмон, чимли-карбонатли, тоғларда подзоллашган, тоғ-ўтлоқ тупроқлари тарқалган. Субтропик минтақада қўнғир, қизил, сариқ, бўз-қўнғир, Ўрта денгиз атрофидаги тоғларда тоғ қўнғир ва жигарранг тупроқлар бор. Қора, қўнғир ва сур тусли ўрмон ҳамда жигарранг тупроқли ерлардан деҳқончиликда кўпроқ фойдаланилади.
Ўсимликлари. Флористик таркибига кўра Е. ўсимликлари Голарктика областита киради. Е. флорасида Осиё, Африка ва Шим. Америка ўсимликларига хос оила, туркум ва турлар кўп, эндемиклар эса кам. Е.да қуйидаги ўсимлик типлари мавжуд: тундра, бореал ёки тайга, дашт, чўл, субтропик ўсимликлари. Ўрмон ўсимликлари энг катта майдонни эгаллаган, тундра ва чўл ўсимликлари у қадар кўп эмас. Е. худудида табиий ландшафтлар деярли қолмаган, улар ўрнини ўзгартирилган маданий ландшафтлар эгаллаган. Тундра ва тоғларнинг ландшафти ва фаунаси кам ўзгарган. Ўрта ва Жанубий Е.да кенг баргли ўрмонлар кўплаб қирқиб юборилган. Тундрада йўсин ва лишайник, ўт, буталар, жан.да дарахтлар ўсади. Тайга ўсимликлари кенг майдонда тарқалган, жан. чегараси 57— 58° ш. к.дан ўтади. Тайга зонасида игна баргли ўрмонлар, ўтлоқлар, ботқоқликлар бор. Кенг баргли ва игна баргли аралаш ўрмонлар тайгадан жан.да жойлашган ва Скандинавия жан.дан Уралгача чузилган. Кенг баргли урмонларнинг жан. чегараси Ғарбий Е.да 40° ш. к.дан, Шарқий Е.да 53—54° ш. к.дан ўтган. Тоғ оралиғидаги текисликлар (Чехия текислиги, Ўрта Дунай текислиги)да утлокли даштлар бор. Тоғ ён бағрилари (пастдан юқорига) кенг баргли, игна баргли, субальп бутазорлари, альп ўтлоқлари б-н қопланган. Ўтлоқлардан яйлов сифатида фойдаланилади. Кенг баргли ўрмонлардан жан. да ўрмонли дашт ва дашт зонаси бўлиб, бу ерлар асосий деҳқончилик р-ни. Табиий ўсимликлар фақат қўриқхоналардагина яхши сақланиб қолган. Чала чўл ва чўл зоналаридан кўй боқиладиган яйлов сифатида фойдаланилади. Е.нинг субтропик р-нларидаги текислик ва тоғ этакларида доим яшил ксерофил ўрмон ва бутазорлар бор. Ўрта денгиз атрофидаги ўрмонлар кесилиб, ўрни экинзор, токзор ва цитрус ўсимликлар плантацияларига айлантирилган.
Ҳайвонот дунёси Голарктика зоогеографик областига мансуб. Ҳайвон турлари географик зоналар бўйича, асосан ўсимлик типларининг жойлашишига мувофиқ тарқалган. Тундрада иқлим совуқлигидан ҳайвон тури кам. Майда кемирувчилар, шимол буғуси, қутб тулкиси, бўри, тюлень, ҳар хил қушлар яшайди. Шпицбергенда мушкли қўчқорбуқа иклимлаштирилган. Тайга ҳайвон турига бой. Сут эмизувчилардан қўнғир айиқ, бўри, тулки, соболь, тийин ва б., турли қуш, ҳашарот кўп. Аралаш ва кенг баргли урмонларда ёввойи мушук, асл буғу, тўнғиз, лось ва б.; қўриқхоналарда зубр яшайди. Кушлардан какку, булбул, бойўғли ва б. бор. Ўрмон ҳайвонлари, айниқса йирик сут эмизувчилар жуда камайиб кетган.
Шарқий Е.нинг дашт ва чала чўл р-нлари учун кемирувчилардан юмронқозиқ, қуён, кўшоёқ, сув каламуши ва б. хос. Каспий денгизи бўйида сайғоқ, қарсоқ тулки, қумсичқон; қушлардан бургут, бедана ва б. кўпроқ учрайди. Ўрта денгиз атрофида тоғ ҳайвонлари яшайди. У ерда судралувчилар, сувда ва курукликда яшовчилар кўп. Сут эмизувчилардан безоар ва альп эчкилари, ёввойи қўй, жайра, Гибралтарда магот маймуни; қушлардан чумчуқ, зағизғон, қалдирғоч; судралувчилардан калтакесак, геккон, илонлар, тошбақа; сувда яшовчилардан — бақа, қурбақа, саламандра, тритон бор.
Географик тадқиқотлар тарихи. Е. қитъасининг айрим қисмларини кашф этишни критликлар бошлаб беришган. Улар мил. ав. 16-а.дан олдинроқ Киклада архипелагини эгалладилар. Пелопоннес я. о.да яшовчи ахейлар мил. ав. 15—13- а.ларда Пинд ва Олимп тоғларини, Халқидия я. о., Шим. Спорада, Лемнос ва Иони о.ларини кашф қилдилар. Мил. ав. 9-а.да финикиялик денгизчилар Апеннин я. о., Мальта, Сицилия, Сардиния, Балеар о.лари, Пиренеи я. о. соҳилларига сузиб борадилар. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарига келганда юнонлар Жанубий Е. соҳилларини кашф этиб бўлдилар. Мил. ав. 320 й.гача юнонистонлик Пифей Е.нинг ғарбий соҳилларини — Бискай қўлтиғидан Шим. денгизгача ўрганди. Мил. ав. 4-а.гача юнонлар Болқон ва Апеннин тоғлари орқали ўтиб, Шарқий Альп тоғларигача борганлар. Мил. ав. 58—51 й.ларда Юлий Цезарь легионлари Франциянинг кўп дарёлари ва Буюк Британиянинг Темза дарёсигача бўлган жойларни ўргандилар. Мил. ав. 35 — мил. 9 й.да Октавиан Август саркардалари Марказий Е.га бостириб кириб, Рейн, Дунай водийлари, Фриз о.лари б-н танишдилар. 43—84 й.ларда римликлар Уэльс я. о., Мэн ва Англси о.лари, Пеннин тоғларигача бордилар. 8-а.да ирландлар Фарер о.лари ва Исландияга биринчи бўлиб бордилар. 9-а.да бу оролларни норманнлар эгалладилар. Улар Скандинавия ва Кола я. о.ларини шим.дан айланиб, Ок, денгизгача етиб бордилар. Болтиқ денгизининг Ботник, Рига, Фин қўлтикларида сузиб, барча йирик оролларни, Неман ва Ғарбий Двина дарёлари этакларини кашф этдилар. 8—9-а.ларда араблар бутун Жанубий Е., 711—718 й.ларда ўзлари босиб олган Пиренеи я. о. б-н жан.-шарқ ва шаркда Эмба ва Ёйиқ (Урал) дарёлари ҳамда Волга бўйининг унга Кама дарёси қуйилишигача бўлган жойларини ўргандилар.
Шарқий Е.нинг қолган ҳамма р-нлари ва бутун Шимолий Е.ни Болтик, денгизи қўлтиклари ва Оқ денгиздан Уралгача руслар тадқиқ қилди. 15—16-а.ларда рус денгизчи сайёҳлари Шимолий Е.нинг бутун қирғоқлари бўйлаб сузиб, Канин я. о., Колгуев, Вайгач, Новая Земля ва Шпицберген о.ларини ўргандилар. 16-а. 2-ярмида рус ер ўлчовчилари Шарқий Е.даги даре, йирик кўллар, орол ҳамда ярим оролларни тадқиққилиб, харитага туширдилар. 18-а.да рус сайёҳлари Урал тоғлари, Ялпи Сирт, Каспий бўйи пасттекислиги, Кумаманич ботиғи, Валдай қирлари ва б. жойларни ўргандилар.
Жанубий Е. денгизлари соҳили ва Атлантика океани соҳилини 13—15-а. ларда, асосан Италия денгизчилари батафсил тадқиқ қилиб харитага туширдилар. 18-а. охирларида француз, итальян, поляк ва б. олимлар Апеннин, Альп, Карпат, Пиреней, Динара тоғлари, Марказий Франция массивини ўрганишни давом эттирдилар. 19-а.да геолог ва географлар Альп ва Фенноскандия тогларининг тузилишини, Буюк Британия о.нинг рельеф хусусиятларини аниқладилар.
Аҳолиси 2000 й.га келиб 725,5 млн. киши га етди.
Антропологик таркиби. Е.нинг деярли барча аҳолиси катта европоид ирқига мансуб бўлиб, бир неча кичик ирқларга бўлинади. Скандинавия мамлакатлари, Буюк Британия, Ирландия, Исландия, Нидерландия, Эстония ва Латвия ҳудудларида атлантика-болтиқ ирқига мансуб аҳоли яшайди. Е.нинг марказий вилоятлари ва унинг шарқий қисмида ўрта европа ирқига мансуб турли халқлар бор. Адриатика денгизи шарқидаги мамлакатларда, Греция шимоли, Болгария, Австрия жануби ва Италия шимоли (Тироль), Кора денгизнинг шим., ғарби ва шарқида истиқомат қилувчи аҳоли болқон-кавказ ирқига киради. Испания, Италиянинг катта қисми, Франция, Греция жануби, Ўрта денгиз оролларида ҳинд-ўрта денгиз ирқига, Литва, қисман Латвия ва Шимолий Е.нинг Россия қисмида оқ денгиз-болтиқ ирқига мансуб халқлар яшайди. Е.нинг Урал ва Волга ҳавзалари ва б. ҳудудларда турли ирққа мансуб халқлар бор.
Этник таркиби. Е. халқлари тилларининг кўпчилиги ҳинд-европа тиллари оиласига мансуб. Шарқий ва Жан.-Шарқий Е.да славянлар гуруҳига мансуб халқлар жойлашган. Руслар, украинлар, белоруслар — шарқий славянлар; поляклар, чехлар, словаклар — ғарбий славянлар; болгарлар, македонлар, серблар ва черногорлар жан. славянларни ташкил этади. Шим. ва Марказий Е.да герман тилларида сўзлашувчи халқлар — немислар, австрияликлар, швейцарияликлар, люксембурглар, голландлар, фламандлар, инглизлар, шотландлар, данлар, шведлар, норвеглар, исландлар ва б. яшайди, Жан.-Ғарбий Е. аҳолиси роман тилларида сўзлашувчи халқлар — итальянлар, французлар, испанлар, португаллар, руминлар, молдаванлар ва б.дан иборат.
Жан.-Шарқий Е.даги ҳинд-орийлар гуруҳига мансуб лўлиларнинг кўпчилиги ва барча мамлакатларда истиқомат қилувчи деярли ҳамма яҳудийлар (расмий тили — идиш, иврит тили) маҳаллий тилда сўзлашади. Грек тили ва албанлар тили ҳинд-европа тилларининг алоҳида гуруҳига киради. Е. аҳолисининг салмоқли қисмини урал-олтой халқлари тилларида сўзлашувчилар ташкил этади. Финлар, эстонлар, кареллар, мордвалар, марилар, удмуртлар, венгерлар ва б. угор-фин тилларида, чувашлар, татарлар, бошқирдлар, гагаузлар ва б. туркий тилларда гаплашади.
Е.да христиан дини, асосан икки оқим (православие ва католицизм)га бўлинади; шунингдек, 16—17-а.лардаги реформация даврида католик черковидан ажралиб чиққан протестантизм ва б. диний оқимлар бор. Шарқий ва Жан.-Шарқий Е. халқларида православие, Жан.-Ғарбий Е. аҳолиси ўртасида католицизм кенг ёйилган. Е.даги туркий халқлар, албанлар, лўлиларнинг кўпчилиги, шунингдек, боснийлар ва болгарларнинг бир қисми ислом динига, яҳудийлар иудаизмга эътиқод қилади.
Сиёсий бўлиниши. Е.нинг ҳоз. сиёсий харитаси 1990-й.лардаги сиёсий ўзгаришлардан сўнг янгиланди. Бир қанча давлатлар, жумладан шўролар иттифоқининг барҳам топиши, Югославиянинг парчаланиши, Чехословакиянинг Чехия ва Словакияга бўлиниши натижасида бир канча янги давлатлар вужудга келди, ГДР ва ГФР бирлашди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.