Nemis tili

Nemis tili (nemisça: Deutsch) — hind-yevropa tillari oilasining german tillari guruhiga mansub til. U asosan Ğarbiy va Markaziy Yevropada tarqalgan.

Nemis tili hind-yevropa oilasining ğarbiy german guruhiga kiradi. German tillari an'anaviy ravişda şimoliy, şarqiy va ğarbiy şoxlarga bölinadi. Nemis tiliga eng yaqin tillar sifatida afrikaans, golland, ingliz, friz tillari va şotland tili körsatiladi. Özbekça Vikipediyada u idiş (yidiş) tiliga yaqin deyiladi.

Şevalari quyi nemis, örta nemis va janubiy nemis lahjalariga ajratiladi. Quyi nemis şevalarini yuqori nemis şevalaridan Benrat çiziği ajratib turadi. Adabiy til ingliz manbasiga köra tyuring–yuqori saksoniya va yuqori frank şevalariga, rus manbasiga köra yuqori nemis şevalariga asoslangan. Nemis tili plyutsentrik til hisoblanadi. Uning Germaniya, Avstriya va Şveysariyada öz me'yoriy variantlari bor.

Nemis tili Germaniya, Avstriya, Lixtenşteynda rasmiy til, Şveysariya, Lyuksemburg va Belgiyada esa rasmiy tillardan biridir. U Yevropa Ittifoqining rasmiy va işçi tillaridan biri. AQSH, Kanada va Braziliyada ham nemis tilida sözlaşuvçilar bor.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil berilgan: özbekça Vikipediyada 110 million kişidan ortiq, inglizça Vikipediyada 2024-yil holatiga taxminan 100 million ona tili va 130 million jami sözlaşuvçi, rusça Vikipediyada esa Ğarbiy Yevropada 90 million dan ortiq ona tili egasi.

Nemis tili yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Rusça Vikipediyaga köra, unga umlaut belgilari (ä, ö, ü) va ß ligaturasi qöşilgan. Nemis tilida otlar har doim boş harf bilan yoziladi. Imlo qoidalarini tartibga soluvçi asosiy xalqaro organ — Nemis imlosi kengaşi.

Nemis tili tarixi yuqori nemis undoş siljişidan boşlanadi. Bu siljiş eski yuqori nemis şevalarini eski saks tilidan ajratgan. Eski yuqori nemis davri odatda taxminan 765–775-yillarda yozilgan «Abrogans» luğatidan boşlanadi; rusça manbada eng qadimgi yozma yodgorliklar 8-asrga oid deyiladi. Örta yuqori nemis davri odatda 1050–1350-yillar oraliğida körsatiladi. Ilk yangi yuqori nemis davrini V. Şerer 1350–1650-yillarga qöygan.

Özbekça Vikipediyada 16-asrgaça milliy tilgaça bölgan davr, 16–17-asrlar ötiş davri, 18-asrdan milliy til davri deb ajratiladi. Adabiy til me'yorlari 18-asr oxirida şakllanib bölgan. Rusça manbada hozirgi nemis tili tarixi 17-asrning ikkinçi yarmidan boşlanadi. Unga Martin Lyuter Injil tarjimasi, Gyote va boşqalarning ijodi, Grimm aka-ukalari va Konrad Duden işlari ta'sir qilgan.

Nemis tili fleksiv til: otlar, olmoşlar va sifatlar tört kelişik (boş, qaratqiç, tuşum, jönaliş), uç jins va ikki sonda özgaradi. Fe'llar kuçli va kuçsiz turlarga bölinadi. Özbekça Vikipediyada grammatik qurilişi analitik-sintetik deyiladi. Fonologik tizimida 16 unli fonema, 3 diftong, 18 undoş fonema va 2 qorişiq tovuş bor. Gapning asosiy turi fe'l markazli, kesimning qismlari gapda bir-biridan uzoqda kelişi mumkin.

Söz yasaş tizimi rivojlangan, ot yasaşda söz qöşiş keng qöllanadi. Luğatning asosiy qismi german ildizlaridan iborat; lotin, yunon, fransuz, italyan tillaridan özlaşmalar ham bor, sönggi özlaşmalarning asosiy manbai esa ingliz tili.