Nemis tili

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149-b. — ziyouz.com

Nemis tili — hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub til. GFR, Avstriya Respublikasi, Şveysariya Konfederatsiyasi (qisman), Lyuksemburg Gersogligi (qisman), Belgiya Qirolligining rasmiy tili. Rossiya Federatsiyasida, Şim. va Jan. Amerikaning bir kança mamlakatlarida ham tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 110 mln. kişidan ortiqrokdir. N. t. frank, saks, turing, alemann, bavar singari ğarbiy german kabilalari şevalari asosida tarkib topgan va quyi nemis, örta nemis va jan. nemis lahjalariga, har bir lahja guruhi esa ğarbiy va şar-qiy guruhçalarga ajraladi. N. t.ning taraqqiyot tarixida milliy tilgaça bölgan (16-a.gaça) va milliy til (18-a.dan) davrlari farqlanadi; 16—17-a.lar ötiş davri hisoblanadi. Hoz. ada-biy til meyorlarining şakllanişi asosan 18-a. oxirida tugallanib, bu davrda grammatik tizim va imlo barqarorlaşgan.

Hoz. N. t. fonologik tizimida monoftong va diftonglar 45 foizni taşkil etadi (16 unli fonema va 3 diftong); undoşlar tizimi 18 undoş fonema va 2 qorişiq tovuşdan iborat. Barça fonemalar hosil böliş örni, usuli va talaffuzi jihatidan özaro farqdanadi, muayyan öziga xosliklarga ega. Grammatik qurilişi analitiksintetik xususiyat b-n ajralib turadi. Mas, otlarda jins va kelişik şakllari, asosan, analitik tarzda, son kategoriyasi esa sintetik tarzda ifodalanadi. Bu holat boşqa söz turkumlaridagi şakllar ifodasida ham ku-zatiladi. Gapning asosiy turi fe'l markazli ran. Yasama, qöşma fe'llardan ifodalangan kesim qismlarining ran tarkibida distant holatda qöllanişi N. t.ning aloqida xususiyati hisoblanadi.

Söz yasaş vositalari tizimi yaxşi rivojlangan; söz qöşiş b-n ot (asosan, termin) yasalişi keng qöllanadi. Luğat tarkibida asl nemisça sözlar qatori lotin, fransuz, italyan, ingliz va b. tillardan özlaşgan sözlar ham köplab uçraydi. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

Adabiy N. t.ning Avstriya va Şveysariyadagi variantlari Germaniyadagi variantidan adabiy tildan turliça foydalaniş va uning lahjalar hamda sözlaşuv tiliga munosabati nuqtai nazaridan özaro farqdanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕМИС ТИЛИ — ҳинд-европа тиллари оиласидаги герман тиллари гуруҳига мансуб тил. ГФР, Австрия Республикаси, Швейцария Конфедерацияси (қисман), Люксембург Герцоглиги (қисман), Бельгия Қироллигининг расмий тили. Россия Федерациясида, Шим. ва Жан. Американинг бир канча мамлакатларида ҳам тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 110 млн. кишидан ортиқрокдир. Н. т. франк, сакс, туринг, алеманн, бавар сингари ғарбий герман кабилалари шевалари асосида таркиб топган ва қуйи немис, ўрта немис ва жан. немис лаҳжаларига, ҳар бир лаҳжа гуруҳи эса ғарбий ва шар-қий гуруҳчаларга ажралади. Н. т.нинг тараққиёт тарихида миллий тилгача бўлган (16-а.гача) ва миллий тил (18-а.дан) даврлари фарқланади; 16—17-а.лар ўтиш даври ҳисобланади. Ҳоз. ада-бий тил меъёрларининг шаклланиши асосан 18-а. охирида тугалланиб, бу даврда грамматик тизим ва имло барқарорлашган.

Ҳоз. Н. т. фонологик тизимида монофтонг ва дифтонглар 45 фоизни ташкил этади (16 унли фонема ва 3 дифтонг); ундошлар тизими 18 ундош фонема ва 2 қоришиқ товушдан иборат. Барча фонемалар ҳосил бўлиш ўрни, усули ва талаффузи жиҳатидан ўзаро фарқданади, муайян ўзига хосликларга эга. Грамматик қурилиши аналитиксинтетик хусусият б-н ажралиб туради. Мас, отларда жинс ва келишик шакллари, асосан, аналитик тарзда, сон категорияси эса синтетик тарзда ифодаланади. Бу ҳолат бошқа сўз туркумларидаги шакллар ифодасида ҳам ку-затилади. Гапнинг асосий тури феъл марказли ran. Ясама, қўшма феъллардан ифодаланган кесим қисмларининг ran таркибида дистант ҳолатда қўлланиши Н. т.нинг алоқида хусусияти ҳисобланади.

Сўз ясаш воситалари тизими яхши ривожланган; сўз қўшиш б-н от (асосан, термин) ясалиши кенг қўлланади. Луғат таркибида асл немисча сўзлар қатори лотин, француз, итальян, инглиз ва б. тиллардан ўзлашган сўзлар ҳам кўплаб учрайди. Ёзуви лотин графикасига асосланган.

Адабий Н. т.нинг Австрия ва Швейцариядаги вариантлари Германиядаги вариантидан адабий тилдан турлича фойдаланиш ва унинг лаҳжалар ҳамда сўзлашув тилига муносабати нуқтаи назаридан ўзаро фарқданади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.