Lyuksemburg

Lyuksemburg (rasman Lyuksemburg Buyuk Gersogligi) — Ğarbiy Yevropadagi, dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Lyuksemburg şahri. Davlat 1945-yildan BMT a'zosi, 1957-yildan Yevropa Ittifoqining ta'sisçilaridan biri.

Mamlakat hududidagi ilk aholi izlari taxminan 35 000 yil avvalgi paleolit davriga oid. Mil. av. 6-asrdan bu yerda kelt qabilalari yaşagan. Mil. av. 58–51-yillar atrofida hudud Rim imperiyasi tarkibiga kirgan, milodiy 406-yilda Rim uni tark etgaç, franklar davlati tarkibida bölgan. 698-yilda Villibrord va boşqa rohiblar Eçternax abbatligiga asos solgan.

963-yilda Ardenna grafi Zigfrid Lucilinburhuc qal'asini (hozirgi Lyuksemburg qal'asi) oldi; yozma tarix şundan boşlanadi. 1083-yildan graflar özini «Lyuksemburg grafi» deb atagan. 1312-yilda graf Genrix VII Muqaddas Rim imperatori böldi. 1354-yilda Karl IV Lyuksemburgni gersoglik maqomiga kötardi. 1443-yildan gersoglik Burgundiya hukmdori qöliga ötdi, söng Gabsburglar (Avstriya, Ispaniya, yana Avstriya) hukmronligida böldi. 1794–1815-yillarda Fransiya tarkibida böldi.

1814–15-yillardagi Vena kongressi qaroriga köra Lyuksemburg Buyuk gersogligi tuzildi; uni 1890-yilgaça Niderlandiya qiroli boşqargan. Hozirgi çegaralar 1839-yilgi Belgiya–Niderlandiya şartnomasi asosida belgilangan. 1867-yilgi London konferensiyasida mamlakat «abadiy betaraf» deb e'lon qilindi. 1921-yildan Belgiya bilan iqtisodiy va bojxona ittifoqida. Ikkala jahon uruşida Germaniya betaraflikni buzib, hududni bosib oldi; 1945-yil fevralda mamlakat ozod qilindi. 1948-yilda konstitutsiyadan betaraflik haqidagi modda çiqarildi.

Lyuksemburg ğarb va şimolda Belgiya, şarqda Germaniya, janubda Fransiya bilan çegaradoş. Maydoni — taxminan 2586 km². Hududning asosiy qismini adirli tekisliklar egallaydi; şimolda Ardenna past toğligi joylaşgan (eng baland nuqta — Kneyf, 565 m). Eng past nuqta — Mozel daryosi böyidagi Zauer, 132 m. Asosiy daryosi — Mozel, daryolarning aksari Reyn havzasiga kiradi. Iqlimi mö'tadil, qişi yumşoq.

Tabiiy jihatdan şimoldagi Eslinq va janubiy-markaziy Gutland hududlari ajratiladi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 12 kantonga bölinadi; 2015-yil 3-oktabrgaça uçta okrug (tuman) ham bölgan. Mahalliy özini özi boşqarişning asosiy birligi — kommuna.

Lyuksemburg — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1868-yil 17-oktabrda kuçga kirgan. Davlat boşliği — Buyuk Gersog; ijroiya hokimiyat u tayinlaydigan hukumat orqali amalga oşiriladi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament (Deputatlar palatasi, 60 deputat); deputatlar 5 yilga saylanadi, saylov huquqi 18 yoşdan beriladi. Davlat kengaşining 21 a'zosi Buyuk Gersog tomonidan umrbod tayinlanadi. Sud tizimi yaraştiruv, tuman, konstitutsiyaviy, ma'muriy va oliy sudlardan iborat.

Lyuksemburg rivojlangan iqtisodiyotli mamlakat; Xalqaro valyuta jamğarmasi va Jahon banki ma'lumotlariga köra, aholi jon boşiga YaIM böyiça dunyodagi yuqori körsatkiçlardan biriga ega. Özbek tilidagi Vikipediyada keltirilgan (eskirgan) ma'lumotlarga köra, YaIMda sanoat uluşi 24,6 %, qişloq xöjaligi uluşi 1,4 %; asosiy tarmoqlar — qora metallurgiya, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati. Işlab çiqarilgan mahsulotning qariyb 90 % çetga çiqariladi, asosiy savdo hamkorlari — Yevropa Ittifoqi davlatlari. Mamlakat Ğarbiy Yevropaning moliyaviy markazlaridan biri hisoblanadi.

Mamlakatda lyuksemburg tili milliy til hisoblanadi, qonunçilikda fransuz tili qöllanadi; ma'muriy işlarda lyuksemburg, fransuz va nemis tillari işlatiladi. Aholining aksari katoliklar.

Me'moriy yodgorliklar orasida Rim davri hammomlari va minoralari, Vianden qal'asi, Eçternax monastiri, Uyğoniş davri ratuşasi va barokko qasrlari bor. Eçternax miniatyura maktabi 8–10-asrlarda şuhrat qozongan; Eçternax «Oltin kodeksi» 11-asrda yaratilgan. Eçternaxda Villibrord xotirasiga har yili ötkaziladigan raqsli yuriş bayram qilinadi. Lyuksemburg şahri 1994-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. 1-jahon uruşidan keyin fransuz fovizmi va nemis ekspressionizmi ta'siri sezilgan; rassomlar orasida Y. Kutter tilga olinadi. Mamlakatda „Luksemburger vort“ (1848-yildan) kabi gazetalar çiqadi.