Lyuksemburg (şahar)

Lyuksemburg (lyuksemb. Lëtzebuerg, fr. Luxembourg, nem. Luxemburg) — Lyuksemburg davlatining poytaxti va eng yirik şahri. U Alzet va Petryus daryolari qöşilgan joyda joylaşgan.

Şahar qölyozmalarda 963-yildan ma'lum: şu yili Arden grafi Zigfrid I Trierdagi Sent-Maksimin abbatligi bilan ayirboşlaş şartnomasi orqali Lucilinburhuc (“kiçik qasr”) istehkomini oldi va Bock Fiels qoyasida qal'a qura boşladi. Rusça Vikipediyada şahar birinçi marta 738-yilda “Lutsilinburg” şaklida tilga olingani aytiladi; bu sana boşqa manbalardagi 963-yilga zid. Nomning “Lyuksemburg” şakli birinçi marta 1354-yilda uçraydi, 1815-yilgi Vena kongressidan keyin rasmiy şakl sifatida qabul qilingan.

Şahar huquqini 1244-yilda grafina Ermesinda bergan. 1443-yilda burgundiyaliklar şaharni bosib oldi; keyinçalik u ispan va avstriya hukmronligida böldi, fransuzlar va prussiyaliklar ham uni egallagan. 16-asrga kelib Lyuksemburg Yevropadagi eng mustahkam istehkomlardan biriga aylandi. 1554-yil 11-iyunda çaqmoq urişi natijida porox ombori portlab, Yuqori şaharning katta qismi vayron böldi. Fransuz inqilobiy uruşlari paytida yetti oylik qamaldan söng şahar Fransiyaga qöşib olindi; Lazar Karno uni “dunyodagi eng yaxşi qal'a, Gibraltardan taşqari” deb atagan, şundan şaharning “Şimol Gibraltari” laqabi paydo bölgan. 1815-yilgi Parij şartnomasiga köra şahar Prussiya harbiy nazoratiga ötdi.

1867-yilgi London şartnomasi istehkomlarni buzişni talab qildi; bu iş 16 yil davom etdi. 1890-yilda mamlakat mustaqil gersoglik sifatida Adolf boşqaruviga ötdi. Birinçi jahon uruşi (1914) va Ikkinçi jahon uruşida (1940) şahar nemis qöşinlari tomonidan bosib olingan; 1944-yil 10-sentabrda ozod qilindi. 1952-yilda şahar Yevropa kömir va pölat hamjamiyati Oliy hokimiyatining qarorgohi böldi.

Şahar Lyuksemburg platosining janubiy qismida, Alzet va Petryus daryolari vodiylari ustidagi qoyalarda joylaşgan. Daryolar hosil qilgan taxminan 70 m çuqurlikdagi dara köplab köprik va viaduklar bilan ötilgan, jumladan Adolf va Buyuk gersoginya Şarlotta köpriklari. Şahar Yuqori va Quyi qismlarga bölinadi. Maydoni 51 km² dan ortiq, 24 ta kvartalga bölingan.

Balandligi manbalarda har xil körsatilgan: özbekça Vikipediyada 334 m, rusça Vikipediyada 316 m. Iqlimi mö'tadil okean iqlimi; yoğin yil böyi yoğadi. Özbekça Vikipediyaga köra yanvarning örtaça harorati 0,9°, iyulniki 16,6°, yillik yoğin 830 mm gaça.

Inglizça Vikipediyaga köra aholisi 139 ming kişi, 160 millat vakillari yaşaydi; çet elliklar 69,5%, lyuksemburglar 30,5%. Rusça Vikipediyada esa mahalliy aholi 42%, çet elliklar 58% (143 davlatdan) deyilgan. Özbekça Vikipediyada aholi 79,5 ming (1998). Rasmiy tillar — lyuksemburg, fransuz va nemis tillari. Aholining aksariyati katolik.

Şahar mamlakatning muhim iqtisodiy markazi va xalqaro moliya markazlaridan biri: yirik banklar va moliyaviy birlaşmalar idoralari şu yerda. Qora metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, oziq-ovqat va tikuvçilik korxonalari mavjud. Şahar transevropa temir yöl va avtomobil yöllari tuguni; Lyuksemburg-Findel xalqaro aeroporti şahardan 6 km uzoqlikda. 2017-yil 10-dekabrda tramvay qayta işga tuşirildi, 2020-yil fevralidan jamoat transporti bepul.

Şahar Yevropa Ittifoqining amalda poytaxtlaridan biri hisoblanadi: unda Yevropa Ittifoqi Sudi, Hisob palatasi, Yevropa parlamenti kotibiyati va Yevropa investitsiya banki joylaşgan.

Şaharda Milliy kutubxona, muzeylar, teatr, san'at va hunarmandçilik maktabi bor. Tarix va san'at milliy muzeyi hamda Tramvay va avtobuslar muzeyi mavjud. Me'moriy yodgorliklardan Gersog saroyi (1572), Sen-Mişel çerkovi (16-asr), Adliya saroyi (16-asr) va Notr-Dam sobori (17-asr) saqlangan.