Venetsiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121-b. — ziyouz.com
Venetsiya — Italiyaning şim.dagi şahar, Adriatika dengizining Venetsiya qöltiğida. Venetsiya viloyati va Venetsiya provinsiyasining ma'muriy markazi. V. 2 kismdan iborat: tarixiy markaz (aholisi 100 ming kişi atrofida) 150 kanal b-n ajralib turgan 118 orolda joylaşgan va materikdagi sanoatlaşgan port qismi. V. ning orollardagi qismi — muzey şahar, dengiz kurorti, xalqaro turizm markazi. Aholisi 450 mingdan ziyod kişi (1990-y.lar oxirlari). V. dagi kanallar (rio) ustiga 400 dan ortiq köprik qurilgan. Kanallardan eng muhimi Katta kanalning uz. 3,8 km bölib, şaharni butuniça kesib ötgan. Materikka eng yaqin orol t. y. (1846 i. dan) va avtomobil yölli (1932 y. dan) köprik orqali tutaşgan. Yirik port (yuk ortib-tuşiriş yiliga 30 mln. t). Havo yöllari tuguni. Lido o.da xalqaro aeroport bor.
Mil. av. 5-a.dan boşlab V. da aholi yaşagan. 9—10-a.larda Ğarbiy Yevropa b-n Şarq örtasidagi savdoda vositaçilik rolini öynagan. 4-salib yurişi natijasida (1202—04) V. Örta dengiz imperiyasiga aylanadi (Istanbulning bir qismi, Marmar dengizidagi bir neça gavan, Evbey, Krit va b. orollarni egalladi). 15-a. boşlariga kelib, V. özga viloyatlarni bosib oliş siyosatini yuritdi. Istanbulning turklar tasarrufiga ötişi (1453) hamda Buyuk geografik kaşfiyotlardan söng savdo yölining Örta dengizdan Atlantika okeaniga köçişi V. mavqeiga katta zarar yetkazdi. 17—18-a. larda V. çukur tuşkunlikka yuz tutdi. 1797 y. V. ni Fransiya qöşinlari işğol qildi va Kampoformiy sulhiga muvofiq u Avstriyaga berildi. 1848—49 y.lardagi inqilob tufayli V. mustaqil respublika böldi. 1866 y. V. yana Italiya tarkibiga kirdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida V. yirik sanoat markaziga aylandi. V. 1943 y. nemis qöşinlari tomonidan okkupatsiya kilindi. 1945 y. apr. qözğoloni natijasida ozod qilindi. V.ga sanoat xom aşyolari (metall, neft, kömir, paxta tolasi va b.) çetdan keltiriladi. V. da odatdagi şahar transporti yöq, yölovçilar qayiqlar va motorli kemalarda taşiladi. V. Italiyaning iqtisodiy jihatdan ança taraqqiy qilgan markazlaridan. Yirik sanoat korxonalari V.ning materikdagi çekka qismlarida. Kemasozlik, rangli metallurgiya (alyuminiy, rux), neftni qayta işlaş, kimyo, töqimaçilik, maşinasozlik,oziq-ovqat, oyna, poligrafiya sanoati tarmoqlari rivojlangan. Qurol-aslaha, neftkimyo, koks-kimyo, alyuminiy prokatlari va çinni z-dlari, t.y. ustaxonalari bor. Şuningdek, qadimdan an'ana bölib kelayotgan badiiy buyumlar, nafis törlar va b. hunarmandçilik buyumlari ham işlab çiqariladi. V. ga turistlar köp keladi. Lido o.da maşhur xalqaro dengiz kurorti joylaşgan. San'at akademiyasi, savdo, tibbiyot va Adriatika dengizini örganiş in-ti, un-t bor. Kuzgi kuçli şamollar ta'sirida dengiz suvi sathining kötarilişidan V. da şahar maydonlari va köçalarini suv bosadi. V. asrlar davomida tobora suv ostiga çökayapti. Undagi moddiy va madaniy yodgorliklarni saqlab qoliş uçun çoralar izlanmoqda.
V. da (13-a.da) Italiyadagi asosiy rassomlik maktablaridan biri vujudga keldi va öziga xos tarzda rivoj topdi (q. Venetsiya maktabi). V. da Akademiya galereyasi, arxeologiya muzeyi, şişa buyumlari muzeyi (Murano o.da) bor. Me'moriy yodgorliklardan San-Marko sobori (9—15-a.lar), San-Marko qad. kutubxonasi (16-a.), saroylar (15-a., 15-a. oxiri), çerkov va monastirlar (15—16-a. lar) va b. saqlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВЕНЕЦИЯ — Италиянинг шим.даги шаҳар, Адриатика денгизининг Венеция қўлтиғида. Венеция вилояти ва Венеция провинциясининг маъмурий маркази. В. 2 кисмдан иборат: тарихий марказ (аҳолиси 100 минг киши атрофида) 150 канал б-н ажралиб турган 118 оролда жойлашган ва материкдаги саноатлашган порт қисми. В. нинг ороллардаги қисми — музей шаҳар, денгиз курорти, халқаро туризм маркази. Аҳолиси 450 мингдан зиёд киши (1990-й.лар охирлари). В. даги каналлар (рио) устига 400 дан ортиқ кўприк қурилган. Каналлардан энг муҳими Катта каналнинг уз. 3,8 км бўлиб, шаҳарни бутунича кесиб ўтган. Материкка энг яқин орол т. й. (1846 и. дан) ва автомобиль йўлли (1932 й. дан) кўприк орқали туташган. Йирик порт (юк ортиб-тушириш йилига 30 млн. т). Ҳаво йўллари тугуни. Лидо о.да халқаро аэропорт бор.
Мил. ав. 5-а.дан бошлаб В. да аҳоли яшаган. 9—10-а.ларда Ғарбий Европа б-н Шарқ ўртасидаги савдода воситачилик ролини ўйнаган. 4-салиб юриши натижасида (1202—04) В. Ўрта денгиз империясига айланади (Истанбулнинг бир қисми, Мармар денгизидаги бир неча гавань, Эвбей, Крит ва б. оролларни эгаллади). 15-а. бошларига келиб, В. ўзга вилоятларни босиб олиш сиёсатини юритди. Истанбулнинг турклар тасарруфига ўтиши (1453) ҳамда Буюк географик кашфиётлардан сўнг савдо йўлининг Ўрта денгиздан Атлантика океанига кўчиши В. мавқеига катта зарар етказди. 17—18-а. ларда В. чукур тушкунликка юз тутди. 1797 й. В. ни Франция қўшинлари ишғол қилди ва Кампоформий сулҳига мувофиқ у Австрияга берилди. 1848—49 й.лардаги инқилоб туфайли В. мустақил республика бўлди. 1866 й. В. яна Италия таркибига кирди. 19-а. охири — 20-а. бошларида В. йирик саноат марказига айланди. В. 1943 й. немис қўшинлари томонидан оккупация килинди. 1945 й. апр. қўзғолони натижасида озод қилинди. В.га саноат хом ашёлари (металл, нефть, кўмир, пахта толаси ва б.) четдан келтирилади. В. да одатдаги шаҳар транспорти йўқ, йўловчилар қайиқлар ва моторли кемаларда ташилади. В. Италиянинг иқтисодий жиҳатдан анча тараққий қилган марказларидан. Йирик саноат корхоналари В.нинг материкдаги чекка қисмларида. Кемасозлик, рангли металлургия (алюминий, рух), нефтни қайта ишлаш, кимё, тўқимачилик, машинасозлик,озиқ-овқат, ойна, полиграфия саноати тармоқлари ривожланган. Қурол-аслаҳа, нефтькимё, кокс-кимё, алюминий прокатлари ва чинни з-длари, т.й. устахоналари бор. Шунингдек, қадимдан анъана бўлиб келаётган бадиий буюмлар, нафис тўрлар ва б. ҳунармандчилик буюмлари ҳам ишлаб чиқарилади. В. га туристлар кўп келади. Лидо о.да машҳур халқаро денгиз курорти жойлашган. Санъат академияси, савдо, тиббиёт ва Адриатика денгизини ўрганиш ин-ти, ун-т бор. Кузги кучли шамоллар таъсирида денгиз суви сатҳининг кўтарилишидан В. да шаҳар майдонлари ва кўчаларини сув босади. В. асрлар давомида тобора сув остига чўкаяпти. Ундаги моддий ва маданий ёдгорликларни сақлаб қолиш учун чоралар изланмоқда.
В. да (13-а.да) Италиядаги асосий рассомлик мактабларидан бири вужудга келди ва ўзига хос тарзда ривож топди (қ. Венеция мактаби). В. да Академия галереяси, археология музейи, шиша буюмлари музейи (Мурано о.да) бор. Меъморий ёдгорликлардан Сан-Марко собори (9—15-а.лар), Сан-Марко қад. кутубхонаси (16-а.), саройлар (15-а., 15-а. охири), черков ва монастирлар (15—16-а. лар) ва б. сақланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.