Malta

Malta (rasman Malta Respublikasi) — Örtayer dengizining markaziy qismida, Malta arxipelagida joylaşgan orol davlat. Yirik orollari — Malta, Gotso va Komino. Poytaxti — Valletta şahri. Rasmiy tillari — malta va ingliz tillari.

Malta hududida odamlar qadimdan yaşagan. Manbalarda bu muddat turliça körsatiladi: özbekça Vikipediyada miloddan avvalgi 4-ming yillikdan, rusça Vikipediyada taxminan miloddan avvalgi 5900-yildan, inglizça Vikipediyada kamida miloddan avvalgi 6500-yildan. Orollarda neolit davriga oid toşdan qurilgan inşootlar (Xal-Tarşin, Mnaydra va boşqalar) saqlanib qolgan.

Orollarni turli davlatlar va xalqlar boşqargan: finikiyaliklar, karfagenliklar, rimliklar, Vizantiya (özbekça Vikipediyaga köra 395—870-yillarda), arablar (870—1091-yillarda). 1091-yilda normannlar orolni bosib oldi, keyinroq u Sitsiliya tarkibiga kiritildi. 1530-yilda orollar ioannitlar (hospitalerlar) ordeniga berildi; ordenning nomi şundan söng Malta ordeni deb ham atala boşladi.

Malta 1800-yilda Buyuk Britaniya qöliga ötdi. Rusça Vikipediyaga köra, inglizlar 1800-yil 5-sentyabrda Vallettani egalladi, Parij tinçligiga (1814) muvofiq Malta Buyuk Britaniyaga berildi. Rusça Vikipediya Maltaning mustamlakaga aylanişini 1813-yil bilan ham boğlaydi. 1869-yilda Suvayş kanali oçilgaç, orolning strategik ahamiyati oşdi va u Britaniyaning Örtayer dengizdagi harbiy dengiz bazasiga aylandi. Ikkinçi jahon uruşida Malta Öq davlatlari qamaliga uçradi va ittifoqçilar uçun muhim baza böldi.

1964-yil 21-sentyabrda Malta Hamdöstlik doirasida mustaqillikka erişdi va BMT a'zosi böldi. 1974-yil 13-dekabrdan respublika. 1979-yil 31-martda oxirgi ingliz harbiy dengiz bazasi tugatildi. 1987-yilda konstitutsiyaga mamlakatning harbiy ittifoqlarga qöşilişini taqiqlovçi band kiritildi. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Malta 2004-yilda Yevropa Ittifoqiga, 2008-yilda yevrozonaga kirgan. Özbekiston bilan diplomatik aloqalar 1993-yil 25-fevralda örnatilgan. Milliy bayramlari: 31-mart — Ozodlik kuni, 21-sentyabr — Mustaqillik kuni, 13-dekabr — Respublika kuni.

Maydoni 396 km². Aholisi 394 ming kişi (2001). Orollar asosan ohaktoş va gil tuproqlardan taşkil topgan. Janubiy va janubi-ğarbiy qirğoqlar tik, şimoliy va şimoli-şarqiy qirğoqlar past, qulay gavanlarga ega. Rusça Vikipediyaga köra, Maltadan Sitsiliyagaça 80 km, Tunisgaça 284 km, Liviyagaça 333 km; eng baland nuqtasi — Ta-Dmeyrek çöqqisi (253 m). Doimiy daryolar va tabiiy köllar yöq.

Iqlimi — Örta dengiz iqlimi: yozi issiq va quruq, qişi iliq va yomğirli. Örtaça yillik yoğin 530 mm atrofida. Aholining qariyb 98%i maltaliklar, katolik dini hukmron, aholining 85%i şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Valletta, Birkirkara, Hamrun, Rabot, Viktoriya.

Malta — Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi parlament respublikasi. Amaldagi konstitutsiya 1964-yilda qabul qilingan va keyinçalik özgartirilgan. Davlat boşliği — prezident, uni parlament 5 yilga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Vakillar palatasi, ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Siyosiy partiyalar orasida Leyboristlar partiyasi (1920) va Millatçi partiya bor; özbekça Vikipediya Millatçi partiya taşkil etilgan yilni 1980, rusça Vikipediya esa 1924 deb körsatadi. Kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi 1958-yilda tuzilgan.

Xöjalikning asosiy tarmoqlari — tranzit yuk taşiş va xorijiy sayyohlarga xizmat körsatiş. Özbekça Vikipediyaga köra, sanoatning yalpi içki mahsulotdagi uluşi 26,5%, qişloq xöjaliginiki 3,3%. Sanoatda töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal, maşinasozlik, kimyo, elektron sanoati, kemasozlik va kema ta'mirlaş rivojlangan. Qişloq xöjaligida buğdoy, arpa, jöxori, kartoşka, sabzavot yetiştiriladi; uzumçilik va gulçilik ham bor. Asosiy savdo hamkorlari: Germaniya, Buyuk Britaniya, Italiya. Vallettada dengiz porti va xalqaro aeroport joylaşgan.

Ta'lim tizimi inglizça asosda şakllangan; 6 yoşdan 16 yoşgaça öqiş majburiy. Vallettada Malta qirollik universiteti (1592), Milliy kutubxona va Milliy muzey mavjud. 16–18-asrlarda istehkomlar qurildi, Valletta barpo etila boşlandi, Mdina uyğoniş va barokko me'morligi ruhida qayta qurildi. Gotso orolidagi Ta-Pinu bazilikasi va Vallettadagi opera teatri alohida ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, mamlakatda YuNESKO Butunjahon merosining uç obyekti bor: Xal-Safliyeni, Valletta va yetti megalit ibodatxona. „Orizont“ (1962), „Tayme“ (1935) kabi gazetalar naşr etiladi.