Malta

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–149-b. — ziyouz.com

Malta (Malta), Malta Respublikasi (Republika ta'Malta) — Örta dengiz markaziy qismidagi Malta arxipelagi orollar guruhida joylaşgan davlat. Orollarning yiriklari: Malta, Gotso va Komino. Mayd. 396 km2. Aholisi 394 ming kişi (2001). Poytaxti — Valletta ş.

Davlat tuzumi. M. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1964 y.da qabul qilingan; unga 1974, 1987 y.larda tuzatiş va özgartirişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1999 y. 4 apr. dan Gvido de Marko); u parlament tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qo-nun çiqaruvçi hokimiyatni Vakillar palatasi (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Boş vazirni prezident tayinlaydi.

Tabiati. Malta o.ningjan. vajan.- ğarbiy qirğoklari tik, köp gor bor, şim. va şim.-şarqiy qirğoqlari past va qulay gavanlardir. Orollar, asosan, ohaktoşlar, gil tuproqlardan taşkil topgan. Platolar kup. Iklimi — Örta dengiz iqlimi. Yozi issiq, quruq; qişi iliq, yomğirli. Fev.ning örtaça t-rasi 12°, avg.niki 25°. Örtaça yillik yoğin 530 mm ga yaqin. Oqar suvlari kam.

Aholisining 98% ga yaqini maltiylar; inglizlar va italyanlar ham yaşaydi. Katolik dinihukmron. Rasmiy til — malta va ingliz tillari. Aholining 85% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaqarlari: Valletta, Birkirkara, Xamrun, Rabot, Viktoriya.

Tarixi. M. hududida odamlar mil. av. 4ming yillikdan yaşay boşlagan. Orol mil. av. 13-a.dan finikiylar, karfagenlar, rimliklar, mil. 395— 870 y.larda Vizantiya, 870—1091 y.larda arablar köl ostida bölgan. 1091 y.da M. normannlar tomonidan bosib olindi, keyinroq Sitsiliyaga birlaştirildi. 1530 y. M.da ioannitlar (diniy ritsarlik) ordeni qaror topdi va u Malta ordeni deb ham atala boşladi. 1800 y. M.ni Buyuk Britaniya bosib olib, mustamlaka deb e'lon qildi. 1869 y. Suvayş kanali oçilganidan keyin orolning strategik ahamiyati oşdi va u Buyuk Britaniyaning Örta dengizdagi qudratli harbiy dengiz bazasiga aylandi. 1jahon uruşidan keyin xalq, ozodlik harakatining ösişi natijasida 1921 y. Buyuk Britaniya M.ga özini özi boşqariş maqomini berişga majbur böldi, biroq 1930 y. u M.ni bu huquqdan yana maxrum etdi. 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1947 y.gi konstitutsiyaga muvofiq özini özi boşqariş huquqi qayta tiklandi. 1964 y. 21 sent.da M. Hamdöstlik doirasida mustaqillikka erişdi. 1974 y.dan respublika. 1979 y. M.da oxirgi ingliz harbiy dengiz bazasi tugatildi. 1987 y. konstitutsiyaga mamlakatning harbiy ittifoqlarga qöşilişini taqiqlovçi band kiritilgan. M. 1964 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatini 1993 y. 25 fev.da örnatdi. Milliy bayramlari: 31 mart — Ozodlik kuni (1979), 21 sent. — Mustaqillik kuni (1964), 13 dek. — Respublika kuni (1974).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Millatçi partiya, 1980 y.da taşkil etilgan. M. leyboristlar partiyasi, 1920 y.da tuzilgan; M. kommunistik partiyasi, 1969 y.da asos solingan; M. demokratik partiyasi, 1985 y.da taşkil etilgan; Demokratik alternativa partiyasi, 1989 y.da tuzilgan. Umumiy işçilar ittifoqi kasaba uyuşmasi, 1943 y.da taşkil etilgan; M. kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1958 y.da tuzilgan.

Xöjaligining asosiy tarmoqlari — tranzit yuk taşiş operatsiyalari va xorijiy sayyoxlarga xizmat körsatiş (yiliga 1 mln.dan ortiq xorijiy sayyoh kelib-ketadi). Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi — 26,5%, q. x. uluşi — 3,3%. Sanoatning yetakçi tarmoqlari — töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal sanoati b-n birga maşinasozlik, kimyo va elektron sanoati ham rivojlangan. Kemasozlik va kema ta'mirlaş korxonalari bor. Yiliga 1190 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Oziq-ovqat, kön-poyabzal, keramika, kimyo korxonalari barpo etilgan. Oş tuzi va imoratbop toş qazib olinadi. Q.x.da dehqonçilik yetakçi örinda. Subtropik mevaçilik va tokçilik, gulçilik birmunça rivojlangan; buğdoy, arpa, jöxori, kartoşka, sabzavot va paxta yetiştiriladi. Qöy, eçki, çöçqa, qoramol, eşak, xaçir, yilqi, parranda va kuyon bokiladi.

Vallettada dengiz porti va xalqaro aeroport bor. Çetga töqimaçilik mahsulotlari, vino, sabzavot, gul va b. çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat, yoqilği, kimyo mahsulotlari keltiradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Germaniya, Buyuk Britaniya, Italiya. Pul birligi — Malta lirasi.

Maorifi, madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maorif sohasi inglizça tizim asosida tarkib topgan. Kiçkintoylar uçun 2 y.lik maktab va haqiqiy 6 y.lik boşlanğiç maktabdan iborat boşlanğiç ta'lim va 7 y.lik örta ta'lim joriy etilgan. Davlatga qaraşli bepul maktablardan taşkari, xususiy maktablar ham bor. 6 yoşdan 16 yoşgaça öqiş majburiy. Valletgada M. qirollik unti (1592) mavjud. Bir qança ilmiy jamiyatlar bor. Vallettada Milliy kutubxona, M. qirollik unti ku-tubxonasi, Gotso o.da ommaviy kutubxona, M. Milliy muzeyi, rasmlar galereyasi mavjud.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da naşr etiladigan yirik gaz.lar: «Malta gavernment gazett» («Malta hukumat gazetasi», ingliz va malta tillarida çiqadigan gaz., 1813 y.dan), «Orizont» («Ufq», malta tilida çiqadigan kundalik gaz., 1962 y.dan), «Alternativa» («Muqobil», malta tilida çiqadigan gaz., 1989 y.dan), «Tayme» («Vaqt», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1935 y.dan), «Mument» («Harakat», malta tilida çiqadigan haftalik, 1972 y.dan), «Sandi tayme» («Yakşanba vak,ti», ingliz tilida har yakşanbada çiqadigan gaz., 1922 y.dan), «Torça» («Maş'al», malta tilida çiqadigan gaz., 1944 y.dan). «Malta Brodkasting Osoriti» (MVA) telekörsatuv va radioeşittiriş xizmati 1961 y.da taşkil etilgan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Malta va Gotso o.larida neolit davriga oid toşdan qurilgan noyob inşo-otlar (Xal-Tarşin, Mnaydra va b.) saqlanib qolgan. 16—18-a.larda isteh-kom inşootlari barpo etilgan, M.ning yangi poytaxti — Valletta ş. qurila boşlagan, Mdina ş. uyğoniş va barokko me'morligi ruhida qayta qurilgan. Bu davrda jamoat binolari, çerkovlar, kayerlar barpo etilgan. 19-a. va 20-a. 1-yarmi imoratlari orasida Mostada barpo etilgan doyra şaklidagi gumbazli çerkov, Vallettadagi opera teatri, Gotso o.dagi Ta-Pinu bazilikasi alohida ajralib turadi.

M. hududidan neolit davriga oid sopol idişlar, toş va terrakotadan yasalgan haykalçalar va h.k.lar topilgan. 17-a.da barokko va klassitsizm uslubida işlaydigan mahalliy me'morlar va haykaltaroşlar yetişib çikdi (me'morlar J. Kassar, L. Gafa, S. Ittar, D. Gronye de Vasse, xaykaltaroş M. Gafa va b.). MALTA — yuqori paleolit davri manzilgohi. Irkutsk ş.dan 85 km ğarbda, Malta qişloği yaqinidagi Belaya daryosi sohilida joylaşgan. 1928 y. M. M. Gerasimov topib, 1959 y.gaça örgangan. Bir paytda mavjud bölgan turli xildagi yengil köçma turar joylar (çum, yertöla, yarim yertöla) oçilgan. M.liklar buğu, mamont, junli nosoroglarni ovlaşgan. M.dan suyakdan işlangan 20 ga yakin ayol ma'budalari haykalçasi, uçib ketayotgan quşlar surati solingan hayvon suyagi parçalari, juda kup toş va suyak qurollar (piçoq, igna, paykon) hamda 3—4 yoşli bola skeleti topilgan. Skelet atrofiga qizil oxra sepilgan. Qabr usti 3 ta tot taxta b-n berkitilgan. Qabrdan zebziynat buyumlari, suyakdan işlangan quş haykalçalar, nayza, sançqi va b. aşyolar topilgan. Uşbu yod-gorlik ibtidoiy jamiyatning matriarxat davriga oid bölib, öşa davr hayoti haqida tasavvur beradi.

Ad.: Gerasimov M. M., Malta-paleolitiçeskaya stoyanka, Irkutsk, 1931.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАЛЬТА (Malta), Мальта Республикаси (Republika ta’Malta) — Ўрта денгиз марказий қисмидаги Мальта архипелаги ороллар гуруҳида жойлашган давлат. Оролларнинг йириклари: Мальта, Гоцо ва Комино. Майд. 396 км2. Аҳолиси 394 минг киши (2001). Пойтахти — Валлетта ш.

Давлат тузуми. М. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи республика. Амалдаги конституцияси 1964 й.да қабул қилинган; унга 1974, 1987 й.ларда тузатиш ва ўзгартиришлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1999 й. 4 апр. дан Гвидо де Марко); у парламент томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қо-нун чиқарувчи ҳокимиятни Вакиллар палатаси (бир палатали парламент), ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади. Бош вазирни президент тайинлайди.

Табиати. Мальта о.нингжан. важан.- ғарбий қирғоклари тик, кўп гор бор, шим. ва шим.-шарқий қирғоқлари паст ва қулай гаванлардир. Ороллар, асосан, оҳактошлар, гил тупроқлардан ташкил топган. Платолар куп. Иклими — Ўрта денгиз иқлими. Ёзи иссиқ, қуруқ; қиши илиқ, ёмғирли. Фев.нинг ўртача т-раси 12°, авг.ники 25°. Ўртача йиллик ёғин 530 мм га яқин. Оқар сувлари кам.

Аҳолисининг 98% га яқини мальтийлар; инглизлар ва итальянлар ҳам яшайди. Католик диниҳукмрон. Расмий тил — мальта ва инглиз тиллари. Аҳолининг 85% шаҳарларда яшайди. Йирик шақарлари: Валлетта, Биркиркара, Хамрун, Работ, Виктория.

Тарихи. М. ҳудудида одамлар мил. ав. 4минг йилликдан яшай бошлаган. Орол мил. ав. 13-а.дан финикийлар, карфагенлар, римликлар, мил. 395— 870 й.ларда Византия, 870—1091 й.ларда араблар кўл остида бўлган. 1091 й.да М. норманнлар томонидан босиб олинди, кейинроқ Сицилияга бирлаштирилди. 1530 й. М.да иоаннитлар (диний рицарлик) ордени қарор топди ва у Мальта ордени деб ҳам атала бошлади. 1800 й. М.ни Буюк Британия босиб олиб, мустамлака деб эълон қилди. 1869 й. Сувайш канали очилганидан кейин оролнинг стратегик аҳамияти ошди ва у Буюк Британиянинг Ўрта денгиздаги қудратли ҳарбий денгиз базасига айланди. 1жаҳон урушидан кейин халқ, озодлик ҳаракатининг ўсиши натижасида 1921 й. Буюк Британия М.га ўзини ўзи бошқариш мақомини беришга мажбур бўлди, бироқ 1930 й. у М.ни бу ҳуқуқдан яна махрум этди. 2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1947 й.ги конституцияга мувофиқ ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи қайта тикланди. 1964 й. 21 сент.да М. Ҳамдўстлик доирасида мустақилликка эришди. 1974 й.дан республика. 1979 й. М.да охирги инглиз ҳарбий денгиз базаси тугатилди. 1987 й. конституцияга мамлакатнинг ҳарбий иттифоқларга қўшилишини тақиқловчи банд киритилган. М. 1964 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатини 1993 й. 25 фев.да ўрнатди. Миллий байрамлари: 31 март — Озодлик куни (1979), 21 сент. — Мустақиллик куни (1964), 13 дек. — Республика куни (1974).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Миллатчи партия, 1980 й.да ташкил этилган. М. лейбористлар партияси, 1920 й.да тузилган; М. коммунистик партияси, 1969 й.да асос солинган; М. демократик партияси, 1985 й.да ташкил этилган; Демократик альтернатива партияси, 1989 й.да тузилган. Умумий ишчилар иттифоқи касаба уюшмаси, 1943 й.да ташкил этилган; М. касаба уюшмалари конфедерацияси, 1958 й.да тузилган.

Хўжалигининг асосий тармоқлари — транзит юк ташиш операциялари ва хорижий сайёхларга хизмат кўрсатиш (йилига 1 млн.дан ортиқ хорижий сайёҳ келиб-кетади). Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши — 26,5%, қ. х. улуши — 3,3%. Саноатнинг етакчи тармоқлари — тўқимачилик, тикувчилик, пойабзал саноати б-н бирга машинасозлик, кимё ва электрон саноати ҳам ривожланган. Кемасозлик ва кема таъмирлаш корхоналари бор. Йилига 1190 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Озиқ-овқат, кўн-пойабзал, керамика, кимё корхоналари барпо этилган. Ош тузи ва иморатбоп тош қазиб олинади. Қ.х.да деҳқончилик етакчи ўринда. Субтропик мевачилик ва токчилик, гулчилик бирмунча ривожланган; буғдой, арпа, жўхори, картошка, сабзавот ва пахта етиштирилади. Қўй, эчки, чўчқа, қорамол, эшак, хачир, йилқи, парранда ва куён бокилади.

Валлеттада денгиз порти ва халқаро аэропорт бор. Четга тўқимачилик маҳсулотлари, вино, сабзавот, гул ва б. чиқаради. Четдан озиқ-овқат, ёқилғи, кимё маҳсулотлари келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Германия, Буюк Британия, Италия. Пул бирлиги — Мальта лираси.

Маорифи, маданий-маърифий муассасалари. Маориф соҳаси инглизча тизим асосида таркиб топган. Кичкинтойлар учун 2 й.лик мактаб ва ҳақиқий 6 й.лик бошланғич мактабдан иборат бошланғич таълим ва 7 й.лик ўрта таълим жорий этилган. Давлатга қарашли бепул мактаблардан ташкари, хусусий мактаблар ҳам бор. 6 ёшдан 16 ёшгача ўқиш мажбурий. Валлетгада М. қироллик унти (1592) мавжуд. Бир қанча илмий жамиятлар бор. Валлеттада Миллий кутубхона, М. қироллик унти ку-тубхонаси, Гоцо о.да оммавий кутубхона, М. Миллий музейи, расмлар галереяси мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да нашр этиладиган йирик газ.лар: «Мальта гавернмент газетт» («Мальта ҳукумат газетаси», инглиз ва мальта тилларида чиқадиган газ., 1813 й.дан), «Оризонт» («Уфқ», мальта тилида чиқадиган кундалик газ., 1962 й.дан), «Альтернатива» («Муқобил», мальта тилида чиқадиган газ., 1989 й.дан), «Тайме» («Вақт», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1935 й.дан), «Мумент» («Ҳаракат», мальта тилида чиқадиган ҳафталик, 1972 й.дан), «Санди тайме» («Якшанба вак,ти», инглиз тилида ҳар якшанбада чиқадиган газ., 1922 й.дан), «Торча» («Машъал», мальта тилида чиқадиган газ., 1944 й.дан). «Мальта Бродкастинг Осорити» (МВА) телекўрсатув ва радиоэшиттириш хизмати 1961 й.да ташкил этилган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Мальта ва Гоцо о.ларида неолит даврига оид тошдан қурилган ноёб иншо-отлар (Хал-Таршин, Мнайдра ва б.) сақланиб қолган. 16—18-а.ларда истеҳ-ком иншоотлари барпо этилган, М.нинг янги пойтахти — Валлетта ш. қурила бошлаган, Мдина ш. уйғониш ва барокко меъморлиги руҳида қайта қурилган. Бу даврда жамоат бинолари, черковлар, каерлар барпо этилган. 19-а. ва 20-а. 1-ярми иморатлари орасида Мостада барпо этилган дойра шаклидаги гумбазли черков, Валлеттадаги опера театри, Гоцо о.даги Та-Пину базиликаси алоҳида ажралиб туради.

М. ҳудудидан неолит даврига оид сопол идишлар, тош ва терракотадан ясалган ҳайкалчалар ва ҳ.к.лар топилган. 17-а.да барокко ва классицизм услубида ишлайдиган маҳаллий меъморлар ва ҳайкалтарошлар етишиб чикди (меъморлар Ж. Кассар, Л. Гафа, С. Иттар, Д. Гронье де Вассе, хайкалтарош М. Гафа ва б.). МАЛЬТА — юқори палеолит даври манзилгоҳи. Иркутск ш.дан 85 км ғарбда, Мальта қишлоғи яқинидаги Белая дарёси соҳилида жойлашган. 1928 й. М. М. Герасимов топиб, 1959 й.гача ўрганган. Бир пайтда мавжуд бўлган турли хилдаги енгил кўчма турар жойлар (чум, ертўла, ярим ертўла) очилган. М.ликлар буғу, мамонт, жунли носорогларни овлашган. М.дан суякдан ишланган 20 га якин аёл маъбудалари ҳайкалчаси, учиб кетаётган қушлар сурати солинган ҳайвон суяги парчалари, жуда куп тош ва суяк қуроллар (пичоқ, игна, пайкон) ҳамда 3—4 ёшли бола скелети топилган. Скелет атрофига қизил охра сепилган. Қабр усти 3 та тот тахта б-н беркитилган. Қабрдан зебзийнат буюмлари, суякдан ишланган қуш ҳайкалчалар, найза, санчқи ва б. ашёлар топилган. Ушбу ёд-горлик ибтидоий жамиятнинг матриархат даврига оид бўлиб, ўша давр ҳаёти ҳақида тасаввур беради.

Ад.: Герасимов М. М., Мальта-палеолитическая стоянка, Иркутск, 1931.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.