Tabriz

Tabriz (forsça: تبریز) — Eronning şimoli-ğarbidagi Şarqiy Ozarbayjon viloyatining markazi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u viloyat, tuman va markaziy bahsning ham ma'muriy markazi; aholi soni böyiça Eronda oltinçi örinda turadi.

Tabrizning ilk tarixi yaxşi hujjatlaştirilmagan. Eng qadimgi dalil — Moviy masjidning şimoliy tomonida 1990-yillarning oxirida topilgan, miloddan avvalgi 1-ming yillikka oid temir davri qabristoni. Şahar miloddan avvalgi 714-yilda Ossuriya şohi Sargon II bitiklarida Tarui yoki Tauris nomi bilan tilga olingan.

Islom istilosidan keyin Tabrizda Yamandan kelgan Azd qabilasi joylaşgan. 791-yilda Horun ar-Raşidning rafiqasi Zubayda zilziladan keyin şaharni qayta qurgan. 10-asrda Tabriz Ardabilning örnini egallab, Ozarbayjonning markaziga aylangan. Ilxoniylardan Abaqaxon uni poytaxt qilgan, 1295-yilda Ğozonxon esa uni keng hududni qamragan davlatning boş ma'muriy markaziga aylantirgan. 1375–1468-yillarda Tabriz Qoraqöyunlu, 1469–1501-yillarda Oqqöyunlu davlati poytaxti bölgan. 1392-yilda uni Temur talagan.

1501-yilda Şoh Ismoil I Tabrizga kirib, uni Safaviylar davlatining poytaxti deb e'lon qilgan. 1555-yilda Tahmasp I poytaxtni Qazvinga köçirgan. 1585–1603-yillarda şahar Usmonlilar qölida bölgan. Zilzilalar şaharni bir neça bor vayron qilgan; Rus Vikipediyasiga köra, 858, 1041 va 1721-yillarda. Ingliz Vikipediyasi 1641, 1721 va 1780-yillardagi kuçli zilzilalarni ham qayd etadi.

Qojarlar davrida şahar valiahd qarorgohi bölgan; 1925-yilgaça şu maqomni saqlagan. Abbos Mirzo Tabrizdan modernizatsiya islohotlarini boşlagan. 1905–1911-yillardagi Eron Konstitutsiyaviy inqilobida Tabriz markaziy örin tutgan.

Tabriz Quru daryosi vodiysida, Sahand va Eynali toğlaridagi vulqon konuslari tizmalari orasida joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi 1350–1600 m. Vodiy ğarbda 60 km narida joylaşgan Urmiya kölining şarqiy qirğoqlariga qarab pasayadi. Hudud zilzilalarga moyil.

Iqlimi sovuq yarim qurğoqçil bölib, yillik yoğin taxminan 260 mm, örtaça yillik harorat 13,1 °C. Yozi issiq va quruq, qişi qorli va sovuq.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2006-yilgi röyxatda aholi 1 378 931, 2011-yilda 1 495 452, 2016-yilda 1 558 693 kişi bölgan. Boşqa ma'lumotda 2016-yilda aholi 1,7 milliondan ortiq deyiladi. Aholining asosiy qismini ozarbayjonlar, söng forslar, kurdlar, armanlar va ossuriyaliklar taşkil qiladi. Aholi ikki tilli: köpçilik ona tili sifatida ozarbayjon tilida, ikkinçi til sifatida fors tilida sözlaşadi. Aksariyat aholi şia islomiga e'tiqod qiladi; şaharda arman Apostol çerkovi va bahoiylarning kiçik jamoasi bor.

Tabriz tarixan yirik savdo markazi bölgan. Hozir u Eronning şimoli-ğarbidagi eng yirik iqtisodiy markaz; avtomobilsozlik, mexanizmlar, neftni qayta işlaş, neft-kimyo, töqimaçilik va sement sanoati rivojlangan. Şahar qölda töqilgan gilam va zargarlik buyumlari bilan maşhur.

Tabrizning katta bozori Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Saqlanib qolgan tarixiy obidalarning aksariyati Ilxoniylar, Safaviylar va Qojarlar davriga tegişli; Moviy masjid Qoraqöyunlu davriga oid. 2015-yil oktyabrda şahar Jahon gilam töqiş şahri, 2018-yil uçun esa Islom hamkorlik taşkiloti tomonidan namunali sayyohlik şahri deb e'tirof etilgan.

Tabriz miniatyura maktabi Ilxoniylar, Qoraqöyunlu va Safaviylar davrida şakllangan va xitoy ta'sirini aks ettiradi. Rus Vikipediyasiga köra, unda 16-asr vakillari orasida Sulton Muhammad va Mirza Ali bor. Orhan Pamukning «Benim Adım Kırmızı» asrida Tabriz miniatyuralari tilga olinadi. Şahar Eron şe'riyatida alohida örin tutadi: Rumiy ustoz sifatida Tabrizlik Şams'ni tanlagan.