Yoqut Xamaviy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72-b. — ziyouz.com
Yoqut Xamaviy (töliq nasabi Yokut Abu Abdulloh Şahobiddin Yoqub ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy) (1179, Kiçik Osiyo — 1229.20.8, Halab) — maşhur sayyoh, geograf, adib, tarixçi. Bolalik çoğida asir olingan. Uni bağdodlik savdogar Asqar alHamaviy Suriyaning Hama (Hamot) ş.da sotib olgan va qullarga xos ismlardan Yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi b-n atagan. Yo. H. savod çiqargaç, xöjasining tijorat işlarini tartibga solib turgan. Keyinroq savdo işlari b-n xöjasiga hamrohlik qilib köp mamlakatlarni kezgan. 20 yoşida qullikdan ozod qilingaç, Bağdod ş.ga borib, ilm örganişni davom ettirgan. Xorijiylarga maslakdoş bölgan. 13a. boşida Xurosonning Marv ş.da yaşagan. 1213 y. safarga çiqib, 16 yil davomida Suriya, Falastin, Misr, Arabiston ya. o. janubi, Iroq, Eron, hoz. Afğoniston, Movarounnahrda bölib, geogr., tarix, filol., etn.ga oid ma'lumotlar töpladi. Manbalardan Yo. H.ning qariyb önta asarining nomi ma'lum. Şulardan 1224 y. yozib tugatgan 14 jildli toponimik asari «Mu'jam ulbuldon» («Mamlakatlar luğati»)da Farğona vodiysi şahar va qişloqlariga oid ma'lumotlar ham bor. 7 jildli «Mu'jam uludabo» («Adiblar luğati») biografik asarida 7—13a. boşigaça yaşagan va arab tilida ijod qilgan qariyb 1100 adib va olimlar haqida ma'lumot jamlagan. Asarda, jumladan, Örta Osiyoning Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Farğona, Forob kabi şahar va viloyatlaridan çiqqan olimlar (Abulvafo Muhammad Axsikatiy, Abu Raşod Ahmad Axsikatiy, Abu Nasr Forobiy, MansuraşŞoşiy, Abulhasan Özgandiy va b.)ning nomi zikr qilingan. «Mu'jam uludabo»da muallif buxorolik Ifriqiy ijodidan bahramand bölganligini ta'kidlagan. Bu ikki yirik asar qölyozmasi bizgaça yetib kelgan, ular Yevropa va Yaqin Şarq mamlakatlari kutubxonalarida saqlanmoqda. Yo. H. asarlari 13a.gaça bölgan davr geogr.si, adabiyoti, tili, tarixini örganişda muhim manba sanaladi.
Ad.: Kraçkovskiy I. Yu.., Izb. Soç., 4 t., M.—L., 1957, S. 33042; Hikmatullayev H., Şoislomov Ş., Yoqut Hamaviy (Hayoti, ijodi va sayohati), T., 1965; Sb. materiali iz istorii Sredney i Sentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҚУТ ХАМАВИЙ (тўлиқ насаби Ёкут Абу Абдуллоҳ Шаҳобиддин Ёқуб ибн Абдуллоҳ ар-Румий ал-Ҳамавий) (1179, Кичик Осиё — 1229.20.8, Ҳалаб) — машҳур сайёҳ, географ, адиб, тарихчи. Болалик чоғида асир олинган. Уни бағдодлик савдогар Асқар алҲамавий Суриянинг Ҳама (Ҳамот) ш.да сотиб олган ва қулларга хос исмлардан Ёқут исмини бериб, Ҳамавий нисбаси б-н атаган. Ё. Ҳ. савод чиқаргач, хўжасининг тижорат ишларини тартибга солиб турган. Кейинроқ савдо ишлари б-н хўжасига ҳамроҳлик қилиб кўп мамлакатларни кезган. 20 ёшида қулликдан озод қилингач, Бағдод ш.га бориб, илм ўрганишни давом эттирган. Хорижийларга маслакдош бўлган. 13а. бошида Хуросоннинг Марв ш.да яшаган. 1213 й. сафарга чиқиб, 16 йил давомида Сурия, Фаластин, Миср, Арабистон я. о. жануби, Ироқ, Эрон, ҳоз. Афғонистон, Мовароуннаҳрда бўлиб, геогр., тарих, филол., этн.га оид маълумотлар тўплади. Манбалардан Ё. Ҳ.нинг қарийб ўнта асарининг номи маълум. Шулардан 1224 й. ёзиб тугатган 14 жилдли топонимик асари «Муъжам улбулдон» («Мамлакатлар луғати»)да Фарғона водийси шаҳар ва қишлоқларига оид маълумотлар ҳам бор. 7 жилдли «Муъжам улудабо» («Адиблар луғати») биографик асарида 7—13а. бошигача яшаган ва араб тилида ижод қилган қарийб 1100 адиб ва олимлар ҳақида маълумот жамлаган. Асарда, жумладан, Ўрта Осиёнинг Хоразм, Бухоро, Марв, Ахсикат, Самарқанд, Фарғона, Фороб каби шаҳар ва вилоятларидан чиққан олимлар (Абулвафо Муҳаммад Ахсикатий, Абу Рашод Аҳмад Ахсикатий, Абу Наср Форобий, МансурашШоший, Абулҳасан Ўзгандий ва б.)нинг номи зикр қилинган. «Муъжам улудабо»да муаллиф бухоролик Ифриқий ижодидан баҳраманд бўлганлигини таъкидлаган. Бу икки йирик асар қўлёзмаси бизгача етиб келган, улар Европа ва Яқин Шарқ мамлакатлари кутубхоналарида сақланмоқда. Ё. Ҳ. асарлари 13а.гача бўлган давр геогр.си, адабиёти, тили, тарихини ўрганишда муҳим манба саналади.
Ад.: Крачковский И. Ю.., Изб. Соч., 4 т., М.—Л., 1957, С. 33042; Ҳикматуллаев Ҳ., Шоисломов Ш., Ёқут Ҳамавий (Ҳаёти, ижоди ва саёҳати), Т., 1965; Сб. материалы из истории Средней и Центральной Азии XXIX вв., Т., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.