Jöjixon

Jöjixon, Jöçi, Jöji (taxminan 1184 — 1227) — möğul sarkardasi, Çingizxonning katta öğli, keyinçalik Oltin Orda nomi bilan maşhur bölgan Jöji ulusining asosçisi. ÖzME'ga köra, u otasining harbiy rejalarini amalga oşirgan asosiy sarkardalardan biri bölgan. Rusça Vikipediyada uning tuğilgan yili taxminan 1177—1178 deb körsatiladi.1

Jöji Çingizxon va uning birinçi xotini Bortening (Börta fujin) öğli, Çiğatoy, Öktoy va Tuluyning katta akasi. ÖzME'ga köra, rivoyatlarda Borte homilador paytida markitlar tomonidan asirga olingani, uni ozod qilgandan keyin Jöji dunyoga kelgani aytiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu voqea uning nasabi haqida turli mişmişlarga sabab bölgan, biroq Çingizxonning özi ularni rad etgan va bu gaplar Jöji hamda uning avlodlari mavqeiga ta'sir qilmagan. Abulğoziy Bahodirxon «Şajarayi turk» asarida «Jöçi» sözini «mehmon» deb izohlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1207—1208-yillarda Jöji Janubiy Sibirga yuriş qilib, Tuva, Xakasiya va Oltoy qabilalarini Möğul imperiyasiga böysundirgan va bu yerlar unga ilk ulus sifatida berilgan. ÖzME'ga köra, u Şimoliy Xitoy (1211—1215), Örta Osiyo (1219—1221) va Daşti Qipçoqni zabt etişda faol qatnaşgan.

ÖzME Irğiz daryosi böyidagi jangni alohida qayd etadi: Jöji boşçiligidagi 20 minglik möğul qöşini Muhammad Xorazmşohning 60 minglik qöşini bilan töqnaşgan. Bu musulmon laşkarlarining möğullar bilan ilk töqnaşuvi bölgan; Xorazmşoh qöşinini mağlubiyatdan Jaloliddin Manguberdining harbiy mahorati saqlab qolgan.

Çingizxon Örta Osiyoga yuriş boşlaganda Jöjiga Sirdaryo böyidagi Jand, Özgand, Siğnoq kabi şahar va qal'alarni egallaşni buyurgan. Rusça Vikipediyaga köra, Siğnoq 1220-yil bahorida yetti kunlik qamaldan söng olingan. Bu yurişdan keyin Jöji ukalari Çiğatoy va Öktoy bilan birga Xorazm poytaxti Urgançni qamal qilgan; ÖzME'ga köra, şahar yetti oylik janglardan keyingina taslim bölgan.

ÖzME'ga köra, 1224-yilda Çingizxon bosib olingan yerlarni öğillariga bölib berganida Jöjiga Irtişdan Uralgaça va undan ğarbga çözilgan hududlar tegan. Rusça Vikipediyaga köra, ulusga Xorazmning şimoliy qismi va Şarqiy Daşti Qipçoq ham kirgan, uning dastlabki markazi Irtiş böyida bölgan. Şunga qaramay, ulus 1269-yilgaça yagona Möğul imperiyasining bir qismi bölib qolgan.

Jöjining ölimi atrofida turli fikrlar bor. ÖzME'ga köra, u Şarqiy Yevropaga yuriş boşlanmasdan oldin vafot etgan; ba'zi ma'lumotlarga köra, uni markaziy hokimiyatdan ajralmoqçi deb gumon qilgan Çingizxon yaşirin buyruq bilan öldirtirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Raşididdin otasi bilan uning munosabatlari sönggi yillarda yomonlaşganini yozgan, biroq tarixçi A. A. Karatayev bu ziddiyat haqidagi xabarlarni böröttirilgan, otasining buyruği bilan öldirilgani haqidagi gaplarni esa işonçli manbalarda tasdiqlanmagan rivoyat deb hisoblaydi. Vafot sanasi ham munozarali: 1225, 1226 va 1227-yillar keltiriladi. XVI asr muallifi Ötamiş hoji uni ovda otdan yiqilib halok bölgan deb yozgan.

ÖzME Jöjining qabri Qozoğistonning Jezqazğan şahridan 45 km şimoli-şarqda, Qora-Kengir daryosining çap sohilida joylaşganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra esa Ulitov toğlaridagi bu maqbaradagi eng qadimgi dafn XIII asr örtalariga oid bölib, Jöjining haqiqatan ham şu yerda dafn etilgani şubhali.