Jöjixon

Jöjixon JÖJIXON, Jöçi, Jöji, Çjoçi (taxm. 1184—1227) — möğullarning yirik sarkardasi, Çingizxonning katta öğli; uning harbiy rejalarini röyobga çiqargan. Rivoyatlarga köra, Çingizxonning xotini Borte (Börta fujin) homiladorlik paytida markit qabilasi tomonidan asirlikka olingan. Keyinçalik uni asirlikdan xalos etişgaç, J. tuğilgan. Abulğoziy Bahodirxonning yozişiga köra, «Jöçi»ning ma'nosi «mehmon» bölgan («Şajarayi turk», 47-6.). J. Xitoy (1211 — 15), Örta Osiyo (1219—21), Daşti Qipçoqni bosib olişda faol iş-tirok etgan. J. boşçiligidagi 20 ming nafar möğul qöşini Irğiz daryosi böyidagi jangda Muhammad Xorazmşohning 60 minglik qöşini b-n jang qilgan, bu islom laşkarlarining möğullar b-n dastlabki töqnaşuvi bölgan. Faqatgina Jaloliddin Manguberdinmng harbiy mahoratigina Xorazmşoh qöşinini mağlubiyatdan saqlab qolgan. Çingizxon qöşini Örta Osiyoga yuriş qilganda otasi J.ni Sirdaryo böyidagi Jand, Özgand, Siğnoq kabi şahar, qal'alarni egallaşga buyurgan. J. bu qal'alarni olgaç, ukalari Çiğatoy va Öktoyxon b-n birgalikda Xorazm poytaxti Urgançnş qamal qilgan, şaharni yetti oylik janglardan sönggina egallagan. Çingizxon möğullar zabt etgan yerlarni öğillariga taqsimlab berganida (1224) J.ga Irtişdan Uralgaça va undan Ğarbga tomon çözilgan yerlar mulk qilib berilgan (q. Jöji ulusi). J. Şarqiy Yevropaga qilmoqçi bölgan harbiy yurişi boşlanmasidan oldin vafot etgan; ba'zi ma'lumotlarga köra, J.ni markaziy hokimiyatdan ajralib çiqmoqçi ekanlikda gumonsiragan Çingizxon maxfiy buyruq berib qatl ettirgan. J.ning qabri Jezqazğan ş. (Qozoğiston)dan 45 km. şim.-şarqda, Qora-Kengir daryosining söl qirğoğida joylaşgan.

Faxriddin Hasanov.