Yusuf Sakkokiy

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72-b. — ziyouz.com

Yusuf Sakkokiy (Yusuf ibn Muhammad Abu Ya'qub Sirojiddin al-Xorazmiy asSakkokiy) (1160 — Xiva — 1228) — tilşunos va adabiyotşunos. Asosan arab tilida ijod qilgan. Tarjimai holiga doir ma'lumotlar juda kam. Xondamirning yozişiça, Yu.S. sehrgarlikda nohaq ayblanib, Çiğatoy xoni tomonidan zindonband etilgan va qamoqda vafot etgan.

Yu.S. fanning turli sohalariga oid köplab asarlar yozgan. Bizgaça yetib kelgan, arab adabiyoti va grammatikasi masalalariga bağişlangan «Miftoh ululum» («Ilmlar kaliti») asari maşhur bölib, u madrasa talabalari uçun darslik sifatida foydalanilgan. Turk tarixçisi Kotib Çalabiy ma'lumotlariga qaraganda, Yu.S.ning «Şomil fi ilm ulhuruf» («Grammatikadagi boğlovçilar haqida») degan asari ham bölgan.

«Miftoh ululum» 3 qismdan iborat va filol.ning 10 tarmoğini öz içiga olgan bölib, asosan, sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), luğat, munozara odobi, aruz, qofiya, şe'r tuzilişi, maoniy va bayon ilmi (ritorika va uslubşunoslik) kabi ilmlar haqida bahs yuritadi. Unda, ainiqsa, adabiyot nazariyasi mukammal işlab çiqilgan. Asarning 3-qismi katta şuhrat qozonib, uzoq vaqt adabiyot nazariyasi va nutq madaniyatini örganişda asosiy qöllanma bölib kelgan. Bu qism qaytaqayta köçirilgan, unga şarhlar yozilgan, talxis (bayon)lar bitilgan (Muhammad Qazviniy, Qutbiddin Şeroziy, Sa'diddin Taftazoniy, Mirsayyid Şarif va boşqalar tomonidan). Yu.S. ijodi til va adabiyot nazariyasi rivojida katta rol öynagan. «Miftoh ululum» asarining qölyozma nusxalari jahonning deyarli barça şarq qölyozmalari fondlarida saqlanadi. Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida ham uning bir qança nusxalari mavjud.

Ad.: Kraçkovskiy I.Yu., Izbrannme soçineniya, t. 6, M.L., 1960; Irisov A., Nosirov A., Nizomiddinov I., Örtaosiyolik qirqolim, T., 1961.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЮСУФ САККОКИЙ (Юсуф ибн Муҳаммад Абу Яъқуб Сирожиддин ал-Хоразмий асСаккокий) (1160 — Хива — 1228) — тилшунос ва адабиётшунос. Асосан араб тилида ижод қилган. Таржимаи ҳолига доир маълумотлар жуда кам. Хондамирнинг ёзишича, Ю.С. сеҳргарликда ноҳақ айбланиб, Чиғатой хони томонидан зиндонбанд этилган ва қамоқда вафот этган.

Ю.С. фаннинг турли соҳаларига оид кўплаб асарлар ёзган. Бизгача етиб келган, араб адабиёти ва грамматикаси масалаларига бағишланган «Мифтоҳ улулум» («Илмлар калити») асари машҳур бўлиб, у мадраса талабалари учун дарслик сифатида фойдаланилган. Турк тарихчиси Котиб Чалабий маълумотларига қараганда, Ю.С.нинг «Шомил фи илм улҳуруф» («Грамматикадаги боғловчилар ҳақида») деган асари ҳам бўлган.

«Мифтоҳ улулум» 3 қисмдан иборат ва филол.нинг 10 тармоғини ўз ичига олган бўлиб, асосан, сарф (морфология), наҳв (синтаксис), луғат, мунозара одоби, аруз, қофия, шеър тузилиши, маоний ва баён илми (риторика ва услубшунослик) каби илмлар ҳақида баҳс юритади. Унда, аиниқса, адабиёт назарияси мукаммал ишлаб чиқилган. Асарнинг 3-қисми катта шуҳрат қозониб, узоқ вақт адабиёт назарияси ва нутқ маданиятини ўрганишда асосий қўлланма бўлиб келган. Бу қисм қайтақайта кўчирилган, унга шарҳлар ёзилган, талхис (баён)лар битилган (Муҳаммад Қазвиний, Қутбиддин Шерозий, Саъдиддин Тафтазоний, Мирсаййид Шариф ва бошқалар томонидан). Ю.С. ижоди тил ва адабиёт назарияси ривожида катта роль ўйнаган. «Мифтоҳ улулум» асарининг қўлёзма нусхалари жаҳоннинг деярли барча шарқ қўлёзмалари фондларида сақланади. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида ҳам унинг бир қанча нусхалари мавжуд.

Ад.: Крачковский И.Ю., Избраннме сочинения, т. 6, М.Л., 1960; Ирисов А., Носиров А., Низомиддинов И., Ўртаосиёлик қирқолим, Т., 1961.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.