Ğiyosiddin Jamşid Koşiy

Ğiyosiddin Jamşid Koşiy (al-Koşiy; taxminan 1430-yilda Samarqandda vafot etgan) — 15-asrda yaşagan fors matematigi va astronomi, Uluğbek atrofida töplangan olimlarning eng yiriklaridan biri. Rusça Vikipediyada uning töliq ismi Ğiyosiddin Jamşid ibn Mas'ud al-Koşiy deb berilgan; u yerda tuğilgan yili 1380, vafoti esa 1429-yil 22-iyun deb körsatiladi. ÖzME vafotini taxminan 1430-yilga nisbat beradi.1

ÖzME'ga köra, Koşiy Eronning Koşon şahridan bölib, matematikadan dastlabki bilimlarni öşa yerda olgan. 15-asr boşlarida u Uluğbekning taklifi bilan Samarqandga kelgan va Qozizoda Rumiy bilan birgalikda Uluğbek rasadxonasi hamda madrasasi qurilişini boşqargan. Rusça Vikipediyaga köra, Koşonda madrasada öqigan yoş olim Uluğbek mablaği hisobiga Samarqandga ilmiy işlarga çaqirilgan va rasadxonaning rahbarlaridan biriga aylangan. ÖzME uning Ali Quşçi va Husayn Birjoniy kabi yoş olimlarning yetişib çiqişiga katta hissa qöşganini ham qayd etadi.

Koşiyning «Ziji Xoqoniy» asari Nasiriddin Tusiyning «Ziji Elxoniy» jadvallarini takomillaştiriş maqsadida yozilgan; rusça Vikipediyaga köra, u 1414-yilda tuzilgan. «Sullam us-samo» («Osmon narvoni», 1407) risolasida muallif Oy va Quyoşgaça hamda sayyoralargaça bölgan masofalar, ularning hajmlarini muhokama qiladi. 1416-yilgi risolada kuzatuv asboblari tasvirlangan. «Nuzhat ul-hadoiq» («Boğlar sayri») asarida Koşiyning öz yasagan asbobi bayon qilinadi: rusça Vikipediyaga köra, u yoritkiçlarning kenglik va uzunligini, Yergaça masofasini aniqlaşga imkon bergan. Samarqand jadvallarida sinuslar 0° dan 45° gaça har bir daqiqa uçun töqqiz önli xona aniqligida berilgan; Yevropada bunday aniqlikka bir yarim asrdan keyingina erişilgan.

«Miftoh ul-hisob» («Arifmetika kaliti», 1427) — Koşiyning eng maşhur asari. ÖzME'ga köra, u matematikaga pozitsion asosdagi önli kasrlarni birinçi bölib kiritgan. Rusça Vikipediya bu asarda önli kasrlar bilan amallar qoidalari va oltmişlik kasrlarni önli kasrga, önli kasrni oltmişlik kasrga aylantiriş usullari berilganini ta'kidlaydi. Koşiy oltmişlik sanoq tizimida butun sonlarni ham yoziş ğoyasini ilgari surgan. ÖzME'ga köra, u istalgan darajali ildiz çiqarişda hozir Ruffini–Horner usuli deb ataladigan yöldan va Nyuton binomi koeffitsiyentlarini topişga mos keladigan usuldan foydalangan.

«Risolai muhitiya» («Aylana haqida risola») da Koşiy Arximed yölidan borib, aylanaga içki va taşqi çizilgan, tomonlari soni 3·2²⁸ bölgan muntazam köpburçaklar perimetrlarini hisoblagan. Rusça Vikipediyaga köra, natijada 2π ning 16 önli xonasi töğri topilgan; bu rekordni faqat 1596-yilda Ludolf van Seylen yangilagan. ÖzME esa π sonining 17 xonali aniqlikda hisoblanganini yozadi. Bizgaça yetib kelmagan «Vatar va sinus haqida risola» da Koşiy burçakni uç teng qismga böliş tenglamasini ketma-ket yaqinlaşiş usuli bilan yeçgan va sin 1° ning qiymatini 19 xona aniqlikda topgan; bu Beruniy hisobidan taxminan ikki barobar aniqroq bölgan.

ÖzME Koşiyni örta asr Şarq matematikasini yangi bosqiçga olib çiqqan olim deb baholaydi. Uning hisoblaş usullari köp kub tenglamalarni tez sonli yeçiş imkonini bergan, önli kasrlar haqidagi tizimli bayoni esa keyinçalik keng tarqalgan.