Abu zayd ibn Sahl Balxiy
SaqlaşBoşqa nomlari: Balxiy abu zayd · Abu Zayd al-Balkhi
Öqiş: 2 daqiqa
Abu Zayd Ahmad ibn Sahl Balxiy (850–934) — Örta asrlarda yaşagan geograf, falakiyotşunos, tilşunos va tabib. U Örta asr geografiya maktabining mumtoz vakillaridan biri hisoblanadi.
Hayoti
13Abu Zayd 850-yilda Balx viloyatidagi Şomiyotiyon qişloğida tuğilgan. Rus tilidagi maqolada qişloq nomi «Şamastiyan» şaklida berilgan, inglizça maqolada esa «Şamistiyan» va «Şamisitiyan» şakllarida uçraydi. Balx öşa davrda Somoniylar davlati tarkibida bölgan.
U arab faylasufi Kindiyning şogirdi bölgan. Manbalarda uning ta'lim olgan joyi borasida turliça ma'lumotlar bor: rus tilidagi maqolada u Bağdodda Kindiy va uning şogirdlaridan öqigani aytilsa, inglizça maqolada Iroqda sakkiz yil bölgani qayd etilgan. Özbekça maqolada esa uning qisqa muddat Buxoroda yaşagani aytiladi.
Inglizça maqolaga köra, Balxga qaytgaç, u örgangan bilimlarini öqita boşlagan. Balx hokimi Ahmad ibn Sahl unga yozuvçilik va vazirlik lavozimini taklif qilgan; Abu Zayd birinçisini qabul qilib, ikkinçisidan voz keçgan. Keyinçalik yana Bağdodga borgan, söngra Balxga qaytib, 934-yilda vafotigaça şu yerda yaşagan. Uning xarakteri özini olib qoçuvçi va yolğizlikka moyil bölgani, şu sabab şaxsiy hayoti haqida ma'lumot kam ekani aytiladi. Şogirdlaridan birining sözlariga köra, yuzida çeçak izlari bölgan.
Ilmiy merosi
13Abu Zayd 60 ga yaqin asar muallifi hisoblanadi. Ular orasida kotiblik san'ati, tarix ilmi, laqablar va ismlar, grammatika hamda matematika ilmlarining fazilatiga bağişlangan kitoblar bor. Ibn al-Nadimning «al-Fihrist» asarida unga nisbat berilgan kitoblar orasida matematika fazilati haqidagi asar va munajjimlik haqidagi risola ham eslatiladi.
Geografiya
Asosiy geografik asari «Suvar ul-aqolim» («Iqlimlar suratlari») bölib, u «Aşkol ul-bilad» («Mamlakatlar şakllari») va «Taqvim ul-buldon» nomlari bilan ham ma'lum. Asar odatda 920–921-yillarda yozilgan deb hisoblanadi (özbekça maqolada 920-yillar deyilgan). Asarning asl nusxasi saqlanmagan. Uni körgan sayyohlarning aytişiça, muallif xaritalar berişni maqsad qilgan va dunyoning doiraviy xaritasini quş şakliga öxşatib çizgan.
Asarni Istaxriy yangi ma'lumotlar (Fors viloyati, Xuziston, Şimoliy Hindiston) bilan boyitgan, Ibn Havqal esa özgartiriş va qöşimçalar kiritgan; natijada «Kitob ul-masolik val-mamolik» yuzaga kelgan. Unga ilova qilingan xaritalar majmui fan tarixida «Islom atlasi» nomi bilan maşhur. Rus tilidagi maqolaga köra, Abu Zayd nomi bilan ma'lum qölyozmalar aslida Istaxriy va Ibn Havqalga tegişli; Şarqiy Yevropa xalqlari (slavyanlar, ruslar, xazarlar, bulğorlar, burtaslar, başqirdlar) tavsifi esa Balxiyga borib taqaladi. Inglizça maqolada u Bağdodda quruqlik xaritalaş böyiça «Balxiy maktabi»ga asos solgani aytiladi.
Tibbiyot va ruhşunoslik
Inglizça maqolaga köra, «Masolih ul-abdon val-anfus» («Tana va ruh uçun ozuqa») asarida u jismoniy va ruhiy kasalliklarni birga körib çiqqan. Unda ruhiy muammolar psixologik va fiziologik sabablarga ega bölişi mumkinligi, hissiy buzilişlar esa qörquv va xavotir, ğazab va tajovuzkorlik, qayğu va tuşkunlik hamda obsessiyalar kabi turlarga ajratilgani bayon etiladi. Qörquvni yengiş uçun u qörqinç keltiruvçi narsaga asta-sekin odatlantirişni tavsiya qilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abu zayd ibn Sahl Balxiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1178 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbu zayd ibn Sahl Balxiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1178
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1178
Zamondoşlari
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q335516wikidata.org · 5 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.