Ismail I
SaqlaşBoşqa nomlari: Ismail Samani
Öqiş: 2 daqiqa
Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad Somoniy (849–907) — Somoniylar sulolasidan çiqqan amir, Somoniylar davlatining asosçisi. U 892-yildan 907-yilgaça Movarounnahrni, 900-yildan boşlab Xurosonni ham boşqargan.
Hayoti
13Ismoil 849-yilda Farğonada tuğilgan. Otasi Ahmad ibn Asad edi. Rus va ingliz Vikipediyasida tuğilgan oy iyun yoki may deb körsatilgan; rus Vikipediyasida tuğilgan joyi Yangi Marğilon deyilgan. Akasi Nasr I 864/5-yilda Somoniylar taxtiga ötirgan.
Nasr davrida Xorazm qöşinlarining talon-tarojlari tufayli vayron bölgan Buxoroni nazorat qiliş uçun Ismoil yuborildi. Özbek Vikipediyasiga köra, bu 874-yilda bölgan va şahar zodagonlari Nasrdan Buxoroga hokim yuborişni söragan. Şahar aholisi Ismoilni barqarorlikni ta'minlay oladigan şaxs sifatida kutib olgan.
Keyinçalik soliq pullarini taqsimlaş borasida Nasr bilan kelişmovçilik çiqdi. Ismoil ğalaba qozondi. Rus va ingliz manbalariga köra, u akasini rasman taxtdan ağdarmadi, çunki xalifa Movarounnahrni Nasrga rasman bergan edi, şuningdek, Safforiylar bosqin uçun bahona topişi mumkin edi. Şu sababli Ismoil Nasrni uning vafotigaça (892-yil avgust) rasman hukmdor deb tan oldi. Özbek Vikipediyasida bu töqnaşuv 888-yildagi jang bilan boğlangan.
Hukmronligi
13893-yilda Ismoil Taroz şahrini egalladi. Bu yurişlardan keyin daştliklarning Movarounnahrga bosqinlari kamaygan. Narşaxiyning yozişiça, u: «Toki men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bölaman», degan.
900-yilda Balx yaqinida Ismoil Safforiy Amr ibn Laysni mağlub etdi. Ingliz Vikipediyasiga köra, Ismoilning 20 000 otliqqa qarşi Amrning 70 000 kişilik qöşini turgan; Amr asirga olinib, xalifaga yuborilgan, xalifa esa Ismoilni Xurosonga, Tabariston, Ray va Isfahonga hokim etib tasdiqlagan. Şundan söng Xuroson Somoniylar qöliga ötdi.
Somoniy qöşini Tabaristonni Muhammad ibn Zaydning qöşinidan oldi. Keyinroq sarkarda Muhammad ibn Harun isyon kötardi, 901-yilda Ismoilning öğli Ahmad boşçiligidagi qöşin şimoliy Eronga yuborildi. Ray va Qazvin Somoniylar davlatiga qöşildi. Xorazm ikkiga bölindi: janubiy qismi Afriğiylar qölida qoldi, şimoliy qismini somoniy amaldor boşqardi.
Ismoil xalifaga sovğalar yuborib turgan, ammo soliq yoki xiroj tölamagan. U amir unvonidan yuqori unvon olmagan. Rus Vikipediyasida Reydagi tarozilarni tuzatgani va ölçovlarni tartibga solgani eslatiladi.
Vafoti
13Ismoil uzoq davom etgan kasallikdan keyin 907-yil 24-noyabrda vafot etdi. Örniga öğli Ahmad ötirdi. Manbalarga köra, u boylikni boşqalarga ulaşgan va öziga heç narsa qoldirmagan.
Merosi
13943-yilda yozgan buxorolik tarixçi uni «aqlli, adolatli, rahm-şafqatli» deb ta'riflagan. Nizomulmulk «Siyosatnoma»da uni juda adolatli va noçorlarga saxiy deb yozgan.
Tojikistonning milliy valyutasi somoniy ismi bilan atalgan va 100 somoniylik banknotada uning surati bor. Mamlakatning eng baland çöqqisi, ilgari «Stalin çöqqisi» va «Kommunizm çöqqisi» deb atalgan, Ismoil Somoniy nomini olgan. Tojikistonda Ismoil Somoniy ordeni ta'sis etilgan. 1999-yilda Somoniylar davlatining 1100 yilligi nişonlanib, Duşanbeda unga atalgan me'moriy majmua barpo etilgan; uning balandligi özbek Vikipediyasida 113 metr, rus Vikipediyasida 13 metr deb berilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ismail I // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1142 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIsmail I. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1142
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1142
Hayot yöli 2 bekat · Globusda köriş →
Farğona 849–874 · 25 yil
Ismoil 849-yilda Farğonada tuğilgan.
Buxoro 874–907 · 33 yil
Akasi Nasr tomonidan Buxoroga noib qilib yuborilgan, keyin Somoniylar davlati poytaxti Buxoroda hukm surgan va 907-yilda şu yerda vafot etgan.
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q862648wikidata.org · P106, P569, P19, P570 (Yulian taqvimi), P20
- 2https://uz.wikipedia.org/wiki/Ismoil_Somoniyuz.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.