Farğona

Farğona — Farğona viloyatining ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi, Özbekistonning yirik şaharlaridan biri. Şahar 1907-yilgaça Yangi Marğilon, 1907–1924-yillarda Skobelev deb atalgan.

„Farğona“ sözi suğd yozuvlarida „Parğana“, „Prağana“ şakllarida yozilgan. Sanskrit tilida „kiçik viloyat“, fors tillarida „toğ oraliğidagi vodiy“, „atrofi berk soylik“ ma'nolarini bildirgan.

Şaharning asos solingan yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada Rossiya imperiyasi 1876-yilda Qöqon xonligi örnida Farğona viloyatini tuzgaç, ma'muriy markaz uçun Marğilondan janubdagi Yormozor, Sim va Çiringan qişloqlari örni tanlangan, quriliş 1877-yil iyunda boşlangan deyiladi; rusça Vikipediyada 1877-yil, şuningdek 1876-yil körsatilgan; inglizça Vikipediyada zamonaviy şahar 1876-yilda asos solingan deyiladi. Şahar harbiy-ma'muriy markaz sifatida qal'a va undan radial yönalgan köçalar bilan rejalaştirilgan. Quriliş 1904-yilda yakunlangan.

1907-yilda şahar general M. D. Skobelev nomi bilan Skobelev deb atalgan. 1924-yilda u Farğona nomini olgan. 1898-yilda Samarqand—Andijon temir yöli ötgan bölsa-da, şahar sekin rivojlangan; 1899-yilda aholisi atigi 4 ming kişi edi. 1917-yil dekabrda şörolar hokimiyatni egalladi. Sovet davrida neftni qayta işlaş (1958), azot öğitlari, sun'iy teri, kimyoviy tola va boşqa zavodlar qurildi. Inglizça manbaga köra, birinçi neftni qayta işlaş zavodi 1908-yilda qurilgan.

Şahar Farğona vodiysining janubiy qismida, Olay toğlari etagida, dengiz sathidan 580 m balandlikda joylaşgan. Rusça manbaga köra, Toşkentdan taxminan 420 km şarqda, Andijondan 75 km janubi-ğarbda; inglizça manbada Toşkentdan taxminan 320 km şarqda, Qirğiziston çegarasidan 20 km dan kam masofada deyiladi.

Iqlimi kontinental. Özbekça manbada yillik yoğin 192 mm, inglizçada 188,1 mm dan kam, yoğinning köp qismi qiş va bahorda yoğadi. Ğarbdan ba'zan kuçli şamol va garmsel esadi.

Aholi soni manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 222,4 ming (2004) va 250 ming; inglizçada 2014-yil 1-yanvarda 264,9 ming, 2024-yilda taxminan 321,8 ming kişi. Şahar Farğona vodiysida aholi soni böyiça 3-örinda turadi. Inglizça manbaga köra, 2013-yilda aholining 90 foizini özbeklar, 3,4 foizini ruslar taşkil etgan.

Şaharda neftni qayta işlaş, azot öğitlari, kimyoviy tola, paxta tozalaş, töqimaçilik, pillakaşlik, moy, sut va boşqa korxonalar, şuningdek qöşma korxonalar faoliyat körsatadi. Sanoat korxonalari asosan şahar markazi va Qirguli mavzesida joylaşgan. Rusça manbaga köra, 1989-yildan keyin şaharning işlab çiqariş salohiyati 1985-yilga nisbatan 73 foizdan köproq kamaygan.

Şaharda viloyat ölkaşunoslik muzeyi, musiqali drama, rus drama va qöğirçoq teatrlari, kutubxonalar, universitet va politexnika instituti bor. Şahar ramzi — çinor bargi. Futbol klubi „Neftçi“ Farğona şahrini ifodalaydi. Inglizça manbaga köra, şahar keng, daraxtzor xiyobonlari va imperiya davri binolari bilan vodiyning boşqa şaharlaridan ajralib turadi. Diqqatga sazovor joylar qatorida ölkaşunoslik muzeyi, viloyat teatri, Farğona Jome masjidi, Al-Farğoniy yodgorligi va viloyat hayvonot boği sanaladi.