Farğona

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–53-b. — ziyouz.com

Farğona (1907 y.gaça — Yangi Marğilon; 1907 — 1924 y.larda Skobelev, mahalliy talaffuzda — Iskobil deb atalgan. Podşo Rossiyasining Örta Osiyoni bosib olişda va keyingi yillarda köplab qirğinbarotlar uyuştirgan generali M.D. Skobelev nomiga qöyilgan) — Farğona viloyatining ma'muriy, iktisodiy va madaniy markazi, respublikaning yirik şaharlaridan biri. Mayd. 0,09 ming km2. Aholisi 222,4 ming kişi (2004, Farğona vodiysidagi şaharlar içida aholi soni böyiça 3-örinda). Şahar Farğona vodiysining jan. qismida, Olay toğlarining etagida, 580 m balandlikda joylaşgan. Iklimi kontinental. Örtaça yillik t-ra 13°. Yanv. ning örtaça trasi —2,7°, iyulniki 26,4°. Eng past t-ra 27°, eng yuqori t-ra 42°. Yiliga 192 mm yoğin tuşadi. Yoğinning köp qismi qiş va bahor fasllarida yoğadi. Ğarbdan ba'zan qattiq şamol va garmsel, Olay toği (Şohimardonsoy vodiysi)dan toğvodiy şamoli esadi.

F. sözining kelib çiqişi töğrisida turli fikrlar mavjud. Olimlar «F.» sözining bundan 13 asr ilgari suğd yozuvlarida «Parğana», «Prağana» şakllarida yozilganligini hamda hind-sanskrit tilida «kiçik viloyat»; fors tillarida «toğ oraliğidagi vodiy», «atrofi berk soylik» degan ma'nolarga ega bölganligini ta'kidlaydilar.

1876 y. Rossiya imperiyasi Qöqon xonligini yöqotib uning hududida Farğona viloyatini tuzgaç, ma'muriy markaz quriş uçun Marğilondan 10 km jan. da joylaşgan Yormozor va sobiq Sim, Çiringan qişloqlari örnini tanladi. Şahar qurilişi loyiha böyiça 1877 y. iyunda boşlandi. Quriliş harajatlari, asosan, mehnatkaşlar zimmasiga yuklandi (soliq solindi). Bu şaharni katta maydonni qurşab olgan qal'a içida quriş közda tutildi. Qal'adan şim.ğarb va ğarbga tomon radius şaklida uçta uzun köça qurildi. Ulardan biri eski Marğilon tomonga yönaldi. Bu köçalar parallel tor köçalar b-n tutaştirildi. General-gubernator şaharni Yangi Marğilon deb ataşni buyurdi. Şaharning qurilişi 1904 y.da yakunlandi. Yangi Marğilon, asosan, Marğilonsoyning çap sohilida joylaşdi. Öng sohili bozor uçun möljallandi. Şaharning jan. qismida kazarmalar qurildi, ğarbiy qismida harbiy boşqarma joylaştirildi. 1880 y.da bu boşqarma yozgi harbiy lagerga özgartirildi.

Şahar köçalarining har ikki tomoniga daraxt ekildi. Şaharda sanoat korxonalari qurilmadi. 1898 y. Samarqand—Andijon t.y. ötkazilişiga qaramasdan, şaharning kengayişi va rivojlanişi sekinlik b-n bordi. 1891 y.da şaharda 2 ta pivo pişiriş va bitta könçilik z-di faoliyat körsatdi. Mahalliy yarim kustar korxonalar mahalliy xom aşyoni qayta işlaş b-n şuğullanardi. Paxta tozalaş z-di faqatgina t.y. ötkazilgandan keyin qurildi. 1899 y.da Yangi Marğilon ş. aholisi atigi 4 ming kişini taşkil etdi.

1907 y.da mustamlakaçi ma'murlar şahar nomini özgartirib, Skobelev deb atadilar. Öşa yili t.y. vokzalini ham quriş boşlandi.

1914 y.da yana 4 ta paxta tozalaş z-di va 8 ta pilla quritiş moslamasi foydalanişga topşirildi. Şaharçada, asosan, podşo ma'muriyati va amaldorlari, harbiylar, savdogar va mahalliy boylar yaşardi. 1913 y.da şahar aholisi 14 ming kişiga yetdi. Şundan özbeklar atigi 3216 kişini taşkil etdi.

Şahar tunda 80 ta yoritqiç (fonus) b-n yoritilardi. Dökonlar aholiga xizmat körsatgan. 1917 y.gaça şahardagi 3 ta gimnaziyada 600 öquvçi, 5 ta maktabda esa 821 öquvçi öqidi. Ularga 20 öqituvçi saboq berdi. Şaharda birgina kasalxona (35 örin) va bir dorixona mavjud edi.

1917y. 6—7 dek.da Skobelevda hokimiyatni şörolar egalladi. 1921 y. da Örta Osiyo ipakçilik sanoatining dastlabki korxonasi — pillakaşlik f-kasi foydala nişga topşirildi. 1917 y.gaça şaharda, quvvati 700 kVt bölgan xususiy (Lipinskiyga qaraşli) elektr styasi bölgan. Öşa yildan keyin Farğona vodiysida yagona bölgan issiqlik elektr markazi işga tuşirildi. Quvasoy issiqlik elektr styasi faoliyat körsata boşlagandan keyin ular yagona energiya sistemasiga birlaştirildi. Şundan keyin töqimaçilik f-kasi, yoğ z-di işlay boşladi. Paxta tozalaş z-dlari, tegirmonlar, kustar korxonalar qayta qurilib kengaytirildi va elektr energiya quvvati b-n işlay boşladi. 2-jahon uruşidan keyingi yillarda işga tuşirilgan Xöjaobod—F., Şim. Söx—F.— Quvasoy gaz quvurlari F.ni Buxoro yaqinidan boşlangan yagona gaz quvuri sistemasi b-n boğladi.

Undan keyin gidroliz z-di, 1958 y.da neftni qayta işlaş z-di işga tuşirildi. 1960-y.larda F.da temirbeton buyumlari, şifer-ğişt z-dlari, 2 issiqlik elektr markazi qurildi.

Şaharda 2300 dan ortiq kiçik korxona, 10 avtokorxona, mahalliy xom aşyodan kimyoviy tola (atsetat ipagi) işlab çiqaradigan, azot, sovun, gaz apparatlari, neftni qayta işlaş, mexanika, paxta tozalaş, konserva z-dlari; uysozlik, moy, sut k-tlari, trikotaj, pillakaşlik, poyabzal f-kalari, «Farğonapivo», don mahsulotlari korxonalari işlab turibdi. 24 qöşma korxona («Kabul-Farğona», «Özsalaman», «Ferteks», «Yevraziya Tapo Disk», «Ferkon» va b.) faoliyat körsatadi. Sanoat korxonalari, asosan, şahar markazida hamda Qirguli mavzeida joylaşgan.

F. Respublikaning yirik ilm va madaniyat markazlaridan biridir. F.dan 52 km jan.da Şohimardon kurorti, şahardan 32 km narida, Oltiariq tumanidagi xuşmanzara joyda 2 yirik şifoxona joylaşgan. 2 madaniyat saroyi, 28 kutubxona, viloyat ölkaşunoslik muzeyi, 4 madaniyat uyi, musiqali drama teatri, rus drama teatri, qöğirçoq teatri, yoşlar xiyoboni, madaniyat va istirohat boği, Toşkent 2-tibbiyot in-ti filiali, un-t, politexnika in-ti, 3 ta bolalar musiqa maktabi, san'at maktabi, 41 umumiy ta'lim, 4 kattalar ta'limi maktablari, 3 akad. litsey, 18 kasbhunar kolleji faoliyat körsatadi. 3 stadion, sport majmuasi, kasalxona, poliklinika, dorixonalar mavjud. F.dan tuman markazlari, şahar va şaharçalariga avtobus qatnaydi. Havo transporti orqali Toşkent ş., viloyat markazlari va xorijiy davlatlar b-n boğlangan. Şaharda 2 viloyat gaz., şahar gaz. («Farğona tongi», 1955 y. 29 dek.da taşkil etilgan, adadi 3000), 22 tarmoq gaz., 15 xususiy gaz. va 6 jurnal naşr etiladi. 3 ta telestudiya faoliyat körsatadi.

Ad.: Tuxtasinov I., Fergana, T., 1969;Bobobekov X., Qöqon tarixi, 1996; Kolbinsev A., Farğona vodiysi böylab, 1979; Isxakov F., Proşloye glazami istorika, 1994.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРҒОНА (1907 й.гача — Янги Марғилон; 1907 — 1924 й.ларда Скобелев, маҳаллий талаффузда — Искобил деб аталган. Подшо Россиясининг Ўрта Осиёни босиб олишда ва кейинги йилларда кўплаб қирғинбаротлар уюштирган генерали М.Д. Скобелев номига қўйилган) — Фарғона вилоятининг маъмурий, иктисодий ва маданий маркази, республиканинг йирик шаҳарларидан бири. Майд. 0,09 минг км2. Аҳолиси 222,4 минг киши (2004, Фарғона водийсидаги шаҳарлар ичида аҳоли сони бўйича 3-ўринда). Шаҳар Фарғона водийсининг жан. қисмида, Олай тоғларининг этагида, 580 м баландликда жойлашган. Иклими континентал. Ўртача йиллик т-ра 13°. Янв. нинг ўртача траси —2,7°, июлники 26,4°. Энг паст т-ра 27°, энг юқори т-ра 42°. Йилига 192 мм ёғин тушади. Ёғиннинг кўп қисми қиш ва баҳор фаслларида ёғади. Ғарбдан баъзан қаттиқ шамол ва гармсел, Олай тоғи (Шоҳимардонсой водийси)дан тоғводий шамоли эсади.

Ф. сўзининг келиб чиқиши тўғрисида турли фикрлар мавжуд. Олимлар «Ф.» сўзининг бундан 13 аср илгари суғд ёзувларида «Парғана», «Прағана» шаклларида ёзилганлигини ҳамда ҳинд-санскрит тилида «кичик вилоят»; форс тилларида «тоғ оралиғидаги водий», «атрофи берк сойлик» деган маъноларга эга бўлганлигини таъкидлайдилар.

1876 й. Россия империяси Қўқон хонлигини йўқотиб унинг ҳудудида Фарғона вилоятини тузгач, маъмурий марказ қуриш учун Марғилондан 10 км жан. да жойлашган Ёрмозор ва собиқ Сим, Чиринган қишлоқлари ўрнини танлади. Шаҳар қурилиши лойиҳа бўйича 1877 й. июнда бошланди. Қурилиш ҳаражатлари, асосан, меҳнаткашлар зиммасига юкланди (солиқ солинди). Бу шаҳарни катта майдонни қуршаб олган қалъа ичида қуриш кўзда тутилди. Қалъадан шим.ғарб ва ғарбга томон радиус шаклида учта узун кўча қурилди. Улардан бири эски Марғилон томонга йўналди. Бу кўчалар параллел тор кўчалар б-н туташтирилди. Генерал-губернатор шаҳарни Янги Марғилон деб аташни буюрди. Шаҳарнинг қурилиши 1904 й.да якунланди. Янги Марғилон, асосан, Марғилонсойнинг чап соҳилида жойлашди. Ўнг соҳили бозор учун мўлжалланди. Шаҳарнинг жан. қисмида казармалар қурилди, ғарбий қисмида ҳарбий бошқарма жойлаштирилди. 1880 й.да бу бошқарма ёзги ҳарбий лагерга ўзгартирилди.

Шаҳар кўчаларининг ҳар икки томонига дарахт экилди. Шаҳарда саноат корхоналари қурилмади. 1898 й. Самарқанд—Андижон т.й. ўтказилишига қарамасдан, шаҳарнинг кенгайиши ва ривожланиши секинлик б-н борди. 1891 й.да шаҳарда 2 та пиво пишириш ва битта кўнчилик з-ди фаолият кўрсатди. Маҳаллий ярим кустарь корхоналар маҳаллий хом ашёни қайта ишлаш б-н шуғулланарди. Пахта тозалаш з-ди фақатгина т.й. ўтказилгандан кейин қурилди. 1899 й.да Янги Марғилон ш. аҳолиси атиги 4 минг кишини ташкил этди.

1907 й.да мустамлакачи маъмурлар шаҳар номини ўзгартириб, Скобелев деб атадилар. Ўша йили т.й. вокзалини ҳам қуриш бошланди.

1914 й.да яна 4 та пахта тозалаш з-ди ва 8 та пилла қуритиш мосламаси фойдаланишга топширилди. Шаҳарчада, асосан, подшо маъмурияти ва амалдорлари, ҳарбийлар, савдогар ва маҳаллий бойлар яшарди. 1913 й.да шаҳар аҳолиси 14 минг кишига етди. Шундан ўзбеклар атиги 3216 кишини ташкил этди.

Шаҳар тунда 80 та ёритқич (фонус) б-н ёритиларди. Дўконлар аҳолига хизмат кўрсатган. 1917 й.гача шаҳардаги 3 та гимназияда 600 ўқувчи, 5 та мактабда эса 821 ўқувчи ўқиди. Уларга 20 ўқитувчи сабоқ берди. Шаҳарда биргина касалхона (35 ўрин) ва бир дорихона мавжуд эди.

1917й. 6—7 дек.да Скобелевда ҳокимиятни шўролар эгаллади. 1921 й. да Ўрта Осиё ипакчилик саноатининг дастлабки корхонаси — пиллакашлик ф-каси фойдала нишга топширилди. 1917 й.гача шаҳарда, қуввати 700 кВт бўлган хусусий (Липинскийга қарашли) электр стяси бўлган. Ўша йилдан кейин Фарғона водийсида ягона бўлган иссиқлик электр маркази ишга туширилди. Қувасой иссиқлик электр стяси фаолият кўрсата бошлагандан кейин улар ягона энергия системасига бирлаштирилди. Шундан кейин тўқимачилик ф-каси, ёғ з-ди ишлай бошлади. Пахта тозалаш з-длари, тегирмонлар, кустарь корхоналар қайта қурилиб кенгайтирилди ва электр энергия қуввати б-н ишлай бошлади. 2-жаҳон урушидан кейинги йилларда ишга туширилган Хўжаобод—Ф., Шим. Сўх—Ф.— Қувасой газ қувурлари Ф.ни Бухоро яқинидан бошланган ягона газ қувури системаси б-н боғлади.

Ундан кейин гидролиз з-ди, 1958 й.да нефтни қайта ишлаш з-ди ишга туширилди. 1960-й.ларда Ф.да темирбетон буюмлари, шифер-ғишт з-длари, 2 иссиқлик электр маркази қурилди.

Шаҳарда 2300 дан ортиқ кичик корхона, 10 автокорхона, маҳаллий хом ашёдан кимёвий тола (ацетат ипаги) ишлаб чиқарадиган, азот, совун, газ аппаратлари, нефтни қайта ишлаш, механика, пахта тозалаш, консерва з-длари; уйсозлик, мой, сут к-тлари, трикотаж, пиллакашлик, пойабзал ф-калари, «Фарғонапиво», дон маҳсулотлари корхоналари ишлаб турибди. 24 қўшма корхона («Кабул-Фарғона», «Ўзсаламан», «Фертекс», «Евразия Тапо Диск», «Феркон» ва б.) фаолият кўрсатади. Саноат корхоналари, асосан, шаҳар марказида ҳамда Қиргули мавзеида жойлашган.

Ф. Республиканинг йирик илм ва маданият марказларидан биридир. Ф.дан 52 км жан.да Шоҳимардон курорти, шаҳардан 32 км нарида, Олтиариқ туманидаги хушманзара жойда 2 йирик шифохона жойлашган. 2 маданият саройи, 28 кутубхона, вилоят ўлкашунослик музейи, 4 маданият уйи, мусиқали драма театри, рус драма театри, қўғирчоқ театри, ёшлар хиёбони, маданият ва истироҳат боғи, Тошкент 2-тиббиёт ин-ти филиали, ун-т, политехника ин-ти, 3 та болалар мусиқа мактаби, санъат мактаби, 41 умумий таълим, 4 катталар таълими мактаблари, 3 акад. лицей, 18 касбҳунар коллежи фаолият кўрсатади. 3 стадион, спорт мажмуаси, касалхона, поликлиника, дорихоналар мавжуд. Ф.дан туман марказлари, шаҳар ва шаҳарчаларига автобус қатнайди. Ҳаво транспорти орқали Тошкент ш., вилоят марказлари ва хорижий давлатлар б-н боғланган. Шаҳарда 2 вилоят газ., шаҳар газ. («Фарғона тонги», 1955 й. 29 дек.да ташкил этилган, адади 3000), 22 тармоқ газ., 15 хусусий газ. ва 6 журнал нашр этилади. 3 та телестудия фаолият кўрсатади.

Ад.: Тухтасинов И., Фергана, Т., 1969;Бобобеков X., Қўқон тарихи, 1996; Колбинцев А., Фарғона водийси бўйлаб, 1979; Исхаков Ф., Прошлое глазами историка, 1994.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.