Abu Bakr ar-Roziy

Abu Bakr ar-Roziy (töliq ismi Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy; 865 — 925) — Şarqning qomusiy olimi, tabib, kimyogar va faylasuf. Örta asr Yevropasida lotinça Razes nomi bilan tanilgan. ÖzME'ga köra, tabobatda u öz zamonasining Jolinusi (Galeni) deb hisoblangan; kimyo, botanika, matematika, astronomiya, mantiq va falsafani çuqur örgangan, adabiyot va musiqa bilan ham şuğullangan. Inglizça Vikipediya uni tibbiyot tarixidagi eng muhim siymolardan biri deb ataydi; manbalarda tuğilgan yili 864 yoki 865, vafot yili 925 yoki 935 deb körsatiladi.1

Roziy hozirgi Tehron yaqinidagi Ray şahrida tuğilgan, nisbasi ham şundan. Inglizça Vikipediyaga köra, u yoşligida Bağdodga borib, u yerdagi şifoxonada tahsil olgan va tabiblik qilgan. Keyin Ray hokimi Mansur ibn Işoq taklifi bilan ona şahriga qaytib, şifoxonani boşqargan va unga ikki asarini bağişlagan. Söng yana Bağdodga çaqirilib, yangi şifoxonaga rahbarlik qilgan. Rivoyat qilinişiça, yangi şifoxona uçun joy tanlaşda u şaharning turli qismlariga göşt bölaklarini osib qöyib, göşt eng sekin buzilgan joyni tanlagan.

ÖzME'ga köra, Roziy Örta Osiyo, jumladan, Buxoro olimlari bilan ilmiy aloqada bölgan. Umrining oxirida köz kasalligi tufayli kör bölib qolgan va Rayda vafot etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u şogirdlarini bir neça doiraga ajratib dars bergan, kambağallarni bepul davolagan va ular uçun «Tabibi yöq kişi uçun» nomli maslahatlar kitobini yozgan.

ÖzME'ga köra, Roziyning tabobatga oid asarlaridan 36 tasi bizgaça yetib kelgan; inglizça Vikipediya esa unga jami 200 dan ortiq asar nisbat berilişini qayd etadi. Uning eng yirik asari — «Kitob al-hoviy fit-tib» («Tibbiyotga oid bilimlar majmui»): unda antik davrdan Roziy zamonasigaça töplangan nazariy va amaliy ma'lumotlar jamlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu asarni şogirdlari uning vafotidan keyin tugallagan, 1279-yilda lotin tiliga tarjima qilingan va 1488–1542-yillarda beş marta çop etilgan. Ikkinçi yirik asari — «Al-Kitob al-Mansuriy» («Mansurga bağişlangan kitob»); ÖzME'ga köra, u 16-asrgaça Şarq tabiblari va Yevropa şifokorlarining asosiy qöllanmalaridan biri bölgan va unga köplab şarhlar yozilgan.

Roziy «Çeçak va qizamiq haqida kitob» asarida bu ikki kasallikni bir-biridan va boşqa yuqumli kasalliklardan farqlab tavsiflagan. ÖzME'ga köra, u çeçak bilan bir marta kasallangan kişi ikkinçi marta kasallanmasligini payqagan. Jarrohlikda u birinçilardan bölib qöy içagidan tayyorlangan ip — ketgutni qöllagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Roziy tajribaga asoslangan tibbiyot tarafdori bölgan: masalan, meningitda qon oliş foydali yoki foydasizligini tekşiriş uçun bemorlarning ikki guruhini soliştirgan. U pediatriya, akuşerlik va köz kasalliklari tibbiyotining kaşşoflaridan biri hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, Roziy kimyoga oid 26 asar yozgan, ulardan 4 tasigina saqlangan; ular orasida «Kitob al-asror» («Sirlar kitobi») va «Sirr al-asror» («Sirlar siri») alohida örin tutadi. U alkimyogarlar kabi bir metallni boşqasiga aylantiriş mumkinligiga işongan, lekin bu yöldagi tajribalari kimyoni köplab yangi moddalar, asboblar va amallar bilan boyitgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u işlab çiqqan ayrim laboratoriya va dorixona asboblari — havonça, kolba, şişaçalar — 20-asr boşlarigaça qöllanib kelgan.

Roziy borliq haqida mustaqil ta'limot yaratgan. ÖzME va inglizça Vikipediyaga köra, unga köra olam beş abadiy boşlanğiçdan — yaratuvçi, jon, materiya, makon va zamondan iborat. U Demokrit va Epikur atomistik ta'limotini örta asrlarda qayta tiklagan: materiya dastlab bölinmas zarralardan iborat bölib, ulardan tuproq, suv, havo va olov unsurlari hosil böladi, deb hisoblagan.

Roziy aqlni bilişning eng kuçli vositasi va inson uçun eng oliy ne'mat deb bilgan. ÖzME'ga köra, uning axloqqa oid «Ruhiy tabobat», «Falsafiy turmuş tarzi» kabi asarlari saqlangan; u Suqrotni axloqda ustoz deb bilgan va lazzatlarni aql bilan meyorlab foydalanişni yoqlagan. Örta asr manbalari uning payğambarlik haqidagi ayrim diniy aqidalarni tanqid qilganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu qaraşlari faqat parçalar holida, asosan unga qarşi bölgan mualliflar keltirgan iqtiboslar orqali ma'lum.

Roziyning ilmiy merosini birinçi bölib Abu Rayhon Beruniy örgangan va uning asarlari röyxatini tuzgan. ÖzME'ga köra, Roziyning asosiy asarlari örta asrlardayoq Ğarbiy Yevropada maşhur bölgan, lotin va boşqa tillarga tarjima qilingan. Uning qölyozmalari Sankt-Peterburg, Myunxen, London, Oksford, Parij, Istanbul va Tehron kutubxonalarida saqlanadi. Özbekistonlik olimlar, jumladan, U. Karimov uning noma'lum asarlarini aniqlab, tarjima va naşr etgan.