Roziy

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226–228-b. — ziyouz.com

Roziy (töliq nomi Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyo arRoziy) (865.28.8 — Ray — 925.26.10) — şarqning qomusiy olimi, tabib va mutafakkir. Örta asr Yevropasida lotinça Razes nomi b-n tanilib, tabobat sohasida öz davrining Jolinus (Galen)i deb sanalgan. Şuningdek, kimyo, botanika, mat., astronomiya, mantiq va falsafa kabi fanlarni çuqur örgangan; adabiyot va musiqa b-n ham şuğullangan. R. bir qança vaqt Ray va Bağdod şifoxonalarini boşqargan. U Örta Osiyo, jumladan, Buxoro ilm axllari b-n ilmiy muloqotda bölgan. Köz kasalligiga uçrab, umrining oxirida kör bölib qolgan.

R.ning tabobatga oid asarlaridan 36 tasi bizgaça yetib kelgan. U terapiya, xirurgiya, diagnostika, sanitariya-gigiyena, farmakognoziya, farmakologiya, anatomiya, psixologiya kabi ilmlarni yangi ğoya va ixtirolar b-n boyitgan. Tabobat b-n boğliq bölgan botanika, mineralogiya va kimyo fan i sohasida qam ança muvaffaqiyatlarga erişgan. R.ning eng muhim asarlaridan biri «Kitob alhoviy fittib» («Tibbiyotga oid bilimlar majmuasi») nomli töplamidir. Unda antik davrdan to R. zamonasigaça bölgan nazariy va amaliy ma'lumotlar berilgan (asarning ayrim qismlari Rossiya FA şarqşunoslik in-ti Sankt-Peterburg qölyozmalar fondida, Myunxen, London, Oksford, Kembrij, Eskurial (Ispaniya), Istanbul va Tehron kutubxonalarida saqlanmokda). R.ning tabobatga oid yana bir yirik asari — «al-Kunnoş alMansuriy» («Mansurga bağişlangan töplam») dir. Bu ham juda köp nazariy va amaliy masalalarni öz içiga olgan (qölyozma nusxalari Rossiya FA şarqşunoslik in-tining Sankt-Peterburg fondida, şuningdek, Parij va Tehron kutubxonalarida saqlanmokda). Asar 16-a.gaça Şarq tabiblari va Yevropa şifokorlarining asosiy qöllanmalaridan biri bölib, unga köp şarxlar yozilgan. R. «Kitob aljudariy valhasba» («Çeçak va qizamiq haqida kitob») asarida tibbiyot tarixida birinçi bölib, çeçak va qizamiq kasalliklarining boşqa yuqumli kasalliklardan farqi va tarifi berilgan; R. çeçak b-n bir marta kasal bölgan kişi ikkinçi marta bu kasallikka duçor bölmasligini aniqlagan va çeçakka qarşi emlaş kerak degan fikrga kelib, uni amalga oşirgan. R. öz davri tabobatini diagnostika va davolaşning yangi usullari b-n boyitdi; jarroxlikda birinçi bölib ketgut (qöy içagidan tayyorlangan ip) işlatdi.

R. maşhur kimyogar bölib, kimyo faniga oid 26 ta asar yozgan, birok, bizgaça ularning 4 tasigina yetib kelgan. Bular orasida «Kitob ulasror» («Sirlar kitobi») va «Kitob sirr ilasror» («Sirlar siri kitobi») asarlari alohida örin tutadi; «Kitob ulasror»da örta asr Şarq kimyosi özining töla ifodasini topgan. R.ning bu asarlari uning nazariy jihatdan bir metallni ikkinçi metallga kimyoviy yöl b-n aylantiriş mumkinligiga işonganini körsatadi (q. Alkimyo). Garçi amaliy jihatdan uning nazariyasi utopik bölsada, oltin va kumuş hosil qiliş yölidagi urinişlari tufayli R. qozirgi kimyoni bir qança yangi moddalar, asboblar va kimyoviy amallar b-n boyitdi.

R.ning tibbiyot va kimyo sohalariga oid asarlari örta asrlarda Şarq va Ğarbda şu sohalarning rivojlanişiga katta ta'sir körsatgan.

Falsafiyijtimoiy qaraşlari. R. örtaasrYaqin vaÖrta Şarq xalqdari falsafasida mavjud bölgan ta'limotlarning birortasiga boğliq bölmagan holda borliq va uning mohiyati haqida öz mustaqil ta'limotini yaratdi. Uningça, borliq — yagona bir-biriga böysunmagan 5 mustaqil boşlanğiç mohiyat (yaratuvçi, jon, vaqt, makon, materiya)dan vujudga kelgan. Bularning har biri borliqning vujudga kelişi va mavjud bölib qolişida «zaröriy vujud»lardir. R. materiya, makon, zamonni yaratuvçi va jon b-n bir xil zaruriy mohiyat deb hisoblab, moddiylikni ilohiylikka, ilohiylikni moddiylikka böysundirmadi. U öz davrining yirik tabiatşunosi sifatida moddiy olam hodisalari va jarayonlarini materiya va uning xususiyatlari b-n izoxdaşga harakat qildi, öz naturfalsafiy qaraşlarida ma'lum darajada ilmiy nuqtai nazarga yaqinlaşdi. Örta asr falsafasi uçun erişgan eng katta yutuqlaridan biri — R.ning narsalar moddiy atom zarralardan tuzilgani haqidagi ta'limotidir. U Demokrit va Epikur atomistik ta'limotini urta asrlarda birinçi marta qayta tikladi. Uningça, materiya dastlab «bölinmas zarralar (atom) holatida böladi», ular «oğirlik va tanaga ega», «moddiy zarralarning böşliq zarralari b-n qöşilişi» natijasida 4 unsur: tuproq, suv, xavo va olov paydo böladi. Atomlarning moddiyligi, abadiyligi va obyektivligi tufayli ulardan vujudga kelgan moddiy olam ham obyektiv va abadiydir. R. zarralarning öz-özidan harakati masalasini tuşunmadi va muayyan narsalarning vujudga keliş jarayoni asosida materiya yotsa ham, bu jarayon jonning materiyaga intilişi va u b-n birikişi tufayli yuz berişi haqidagi dualistik nuqtai nazarda turadi.

R. makon va zamonni ham substansiya deb tuşunadi, bu b-n ularni materiyadan va bir-biridan ajratadi. R.ning bundan maqsadi ularning obyektivligini ta'kidlaşdir. R. biliş nazariyasida moddiy olam hodisalarining inson sezgi a'zolariga ta'sir etib unda aks etişi, taşqi olam biliş obyekta, inson esa biliş subyekti ekanini ta'kidlaydi: «Sezgi — seziluvçi narsalarning sezuvçiga ta'siri». R. bilişning eng kuçli quroli sifatida aklga yuqori baho beradi. Uningça, insonning ijodiy faoliyati fakat aql tufaylidir. «Akl bizni olijanoblikka yetaklaydi, hayotimizni gözallaştiradi, maqsadlarimizga yetkazadi». R.ning axloqqa oid 3 asari «Kitob tibb arruhoniy» («Ruhiy tabobat»), «Kitob siyrat alfalsafiya» («Falsafiy hayot tarzi»), «Maqola fi amorot iliqbol vaddavla» («Davlatmandlik va baxtiqbol haqida») bizgaça yetib kelgan. R. Suqrotni axloq sohasida özining va barça faylasuflarning ustozi deb hisoblaydi. R. ratsional (aqliy) gedonizm tarafdori bölib, dunyo nozne'matlaridan aqlga muvofiq va meyor b-n lazzatlanişni yoqlaydi. Örta asr manbalarida R. dinning ayrim aqida va tamoyillariga salbiy munosabatda bölgani hamda payğambarlik haqida aqidaga zid bölgan asar yozgani ta'kidlanadi. Lekin, uning tabiiyilmiy merosi va falsafiy qaraşlari Yaqin va Örta Şarq xalqlari ma'naviy merosida muhim ahamiyatga ega bölgan.

R.ning ilmiy merosini birinçi marta örgangan olim Abu Rayhon Beruniydir. Beruniy R.ning tarjimai holi, dunyoqaraşi va asarlarini tadqiq etib, «Fehrist kugub Muhammad ibn Zakariyo arRoziy» («Muhammad ibn Zakariyo arRoziy kitoblarining röyxati») asarini yozgan. R.ning asosiy asarlari örta asrlardayoq Ğarbiy Yevropada maşxur bölgan, ba'zilari lotin va b. Yevropa tillariga tarjima qilinib, keng örganilgan. Keyingi davr olimlarining, jumladan, özbekistonlik olimlarning tadqiqotlarida R. asarlarining ilmiy jamoatçilikka ma'lum bölmagan qölyozma nusxalari va ularning tarjimalari aniqlanmoqda, ayrim asarlari naşr etilmoqda.

Ad.: Karimov U. I., Neizvestnoye soçineniye arRazi «Kniga tayni tayn», T., 1957; Kadirov A.A., Saipov U.T., Abu Bakr Razi, T., 1963; Usmanov M.A., Zakariyya arRazi, v knige «Iz filosofskogo naslediya narodov Vostoka», T., 1972; Abu Bakr Roziy va uning şogirdi yozib qoldirgan kasalliklar tarixi, T., 1974; Karimov S.U., IX—XI asrlarda kimyo va dorişunoslik fanlari taraqqiyotida Markaziy Osiyo olimlarining örni, T., 2002.

Surayyo Karimova, Mirjalol Usmonov.

Q.: Alkimyo

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РОЗИЙ (тўлиқ номи Абу Бакр Муҳаммад ибн Закариё арРозий) (865.28.8 — Рай — 925.26.10) — шарқнинг қомусий олими, табиб ва мутафаккир. Ўрта аср Европасида лотинча Разес номи б-н танилиб, табобат соҳасида ўз даврининг Жолинус (Гален)и деб саналган. Шунингдек, кимё, ботаника, мат., астрономия, мантиқ ва фалсафа каби фанларни чуқур ўрганган; адабиёт ва мусиқа б-н ҳам шуғулланган. Р. бир қанча вақт Рай ва Бағдод шифохоналарини бошқарган. У Ўрта Осиё, жумладан, Бухоро илм ахллари б-н илмий мулоқотда бўлган. Кўз касаллигига учраб, умрининг охирида кўр бўлиб қолган.

Р.нинг табобатга оид асарларидан 36 таси бизгача етиб келган. У терапия, хирургия, диагностика, санитария-гигиена, фармакогнозия, фармакология, анатомия, психология каби илмларни янги ғоя ва ихтиролар б-н бойитган. Табобат б-н боғлиқ бўлган ботаника, минералогия ва кимё фан и соҳасида қам анча муваффақиятларга эришган. Р.нинг энг муҳим асарларидан бири «Китоб алҳовий фиттиб» («Тиббиётга оид билимлар мажмуаси») номли тўпламидир. Унда антик даврдан то Р. замонасигача бўлган назарий ва амалий маълумотлар берилган (асарнинг айрим қисмлари Россия ФА шарқшунослик ин-ти Санкт-Петербург қўлёзмалар фондида, Мюнхен, Лондон, Оксфорд, Кембриж, Эскуриал (Испания), Истанбул ва Теҳрон кутубхоналарида сақланмокда). Р.нинг табобатга оид яна бир йирик асари — «ал-Куннош алМансурий» («Мансурга бағишланган тўплам») дир. Бу ҳам жуда кўп назарий ва амалий масалаларни ўз ичига олган (қўлёзма нусхалари Россия ФА шарқшунослик ин-тининг Санкт-Петербург фондида, шунингдек, Париж ва Теҳрон кутубхоналарида сақланмокда). Асар 16-а.гача Шарқ табиблари ва Европа шифокорларининг асосий қўлланмаларидан бири бўлиб, унга кўп шархлар ёзилган. Р. «Китоб алжударий валҳасба» («Чечак ва қизамиқ ҳақида китоб») асарида тиббиёт тарихида биринчи бўлиб, чечак ва қизамиқ касалликларининг бошқа юқумли касалликлардан фарқи ва таьрифи берилган; Р. чечак б-н бир марта касал бўлган киши иккинчи марта бу касалликка дучор бўлмаслигини аниқлаган ва чечакка қарши эмлаш керак деган фикрга келиб, уни амалга оширган. Р. ўз даври табобатини диагностика ва даволашнинг янги усуллари б-н бойитди; жаррохликда биринчи бўлиб кетгут (қўй ичагидан тайёрланган ип) ишлатди.

Р. машҳур кимёгар бўлиб, кимё фанига оид 26 та асар ёзган, бирок, бизгача уларнинг 4 тасигина етиб келган. Булар орасида «Китоб уласрор» («Сирлар китоби») ва «Китоб сирр иласрор» («Сирлар сири китоби») асарлари алоҳида ўрин тутади; «Китоб уласрор»да ўрта аср Шарқ кимёси ўзининг тўла ифодасини топган. Р.нинг бу асарлари унинг назарий жиҳатдан бир металлни иккинчи металлга кимёвий йўл б-н айлантириш мумкинлигига ишонганини кўрсатади (қ. Алкимё). Гарчи амалий жиҳатдан унинг назарияси утопик бўлсада, олтин ва кумуш ҳосил қилиш йўлидаги уринишлари туфайли Р. қозирги кимёни бир қанча янги моддалар, асбоблар ва кимёвий амаллар б-н бойитди.

Р.нинг тиббиёт ва кимё соҳаларига оид асарлари ўрта асрларда Шарқ ва Ғарбда шу соҳаларнинг ривожланишига катта таъсир кўрсатган.

Фалсафийижтимоий қарашлари. Р. ўртаасрЯқин ваЎрта Шарқ халқдари фалсафасида мавжуд бўлган таълимотларнинг бирортасига боғлиқ бўлмаган ҳолда борлиқ ва унинг моҳияти ҳақида ўз мустақил таълимотини яратди. Унингча, борлиқ — ягона бир-бирига бўйсунмаган 5 мустақил бошланғич моҳият (яратувчи, жон, вақт, макон, материя)дан вужудга келган. Буларнинг ҳар бири борлиқнинг вужудга келиши ва мавжуд бўлиб қолишида «зарўрий вужуд»лардир. Р. материя, макон, замонни яратувчи ва жон б-н бир хил зарурий моҳият деб ҳисоблаб, моддийликни илоҳийликка, илоҳийликни моддийликка бўйсундирмади. У ўз даврининг йирик табиатшуноси сифатида моддий олам ҳодисалари ва жараёнларини материя ва унинг хусусиятлари б-н изохдашга ҳаракат қилди, ўз натурфалсафий қарашларида маълум даражада илмий нуқтаи назарга яқинлашди. Ўрта аср фалсафаси учун эришган энг катта ютуқларидан бири — Р.нинг нарсалар моддий атом зарралардан тузилгани ҳақидаги таълимотидир. У Демокрит ва Эпикур атомистик таълимотини урта асрларда биринчи марта қайта тиклади. Унингча, материя дастлаб «бўлинмас зарралар (атом) ҳолатида бўлади», улар «оғирлик ва танага эга», «моддий зарраларнинг бўшлиқ зарралари б-н қўшилиши» натижасида 4 унсур: тупроқ, сув, хаво ва олов пайдо бўлади. Атомларнинг моддийлиги, абадийлиги ва объективлиги туфайли улардан вужудга келган моддий олам ҳам объектив ва абадийдир. Р. зарраларнинг ўз-ўзидан ҳаракати масаласини тушунмади ва муайян нарсаларнинг вужудга келиш жараёни асосида материя ётса ҳам, бу жараён жоннинг материяга интилиши ва у б-н бирикиши туфайли юз бериши ҳақидаги дуалистик нуқтаи назарда туради.

Р. макон ва замонни ҳам субстанция деб тушунади, бу б-н уларни материядан ва бир-биридан ажратади. Р.нинг бундан мақсади уларнинг объективлигини таъкидлашдир. Р. билиш назариясида моддий олам ҳодисаларининг инсон сезги аъзоларига таъсир этиб унда акс этиши, ташқи олам билиш объекта, инсон эса билиш субъекти эканини таъкидлайди: «Сезги — сезилувчи нарсаларнинг сезувчига таъсири». Р. билишнинг энг кучли қуроли сифатида аклга юқори баҳо беради. Унингча, инсоннинг ижодий фаолияти факат ақл туфайлидир. «Акл бизни олижанобликка етаклайди, ҳаётимизни гўзаллаштиради, мақсадларимизга етказади». Р.нинг ахлоққа оид 3 асари «Китоб тибб арруҳоний» («Руҳий табобат»), «Китоб сийрат алфалсафийа» («Фалсафий ҳаёт тарзи»), «Мақола фи аморот илиқбол ваддавла» («Давлатмандлик ва бахтиқбол ҳақида») бизгача етиб келган. Р. Суқротни ахлоқ соҳасида ўзининг ва барча файласуфларнинг устози деб ҳисоблайди. Р. рационал (ақлий) гедонизм тарафдори бўлиб, дунё нознеъматларидан ақлга мувофиқ ва меъёр б-н лаззатланишни ёқлайди. Ўрта аср манбаларида Р. диннинг айрим ақида ва тамойилларига салбий муносабатда бўлгани ҳамда пайғамбарлик ҳақида ақидага зид бўлган асар ёзгани таъкидланади. Лекин, унинг табиийилмий мероси ва фалсафий қарашлари Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари маънавий меросида муҳим аҳамиятга эга бўлган.

Р.нинг илмий меросини биринчи марта ўрганган олим Абу Райҳон Берунийдир. Беруний Р.нинг таржимаи ҳоли, дунёқараши ва асарларини тадқиқ этиб, «Феҳрист кугуб Муҳаммад ибн Закариё арРозий» («Муҳаммад ибн Закариё арРозий китобларининг рўйхати») асарини ёзган. Р.нинг асосий асарлари ўрта асрлардаёқ Ғарбий Европада машхур бўлган, баъзилари лотин ва б. Европа тилларига таржима қилиниб, кенг ўрганилган. Кейинги давр олимларининг, жумладан, ўзбекистонлик олимларнинг тадқиқотларида Р. асарларининг илмий жамоатчиликка маълум бўлмаган қўлёзма нусхалари ва уларнинг таржималари аниқланмоқда, айрим асарлари нашр этилмоқда.

Ад.: Каримов У. И., Неизвестное сочинение арРази «Книга тайны тайн», Т., 1957; Кадыров А.А., Саипов У.Т., Абу Бакр Рази, Т., 1963; Усманов М.А., Закарийя арРази, в книге «Из философского наследия народов Востока», Т., 1972; Абу Бакр Розий ва унинг шогирди ёзиб қолдирган касалликлар тарихи, Т., 1974; Каримов С.У., IX—XI асрларда кимё ва доришунослик фанлари тараққиётида Марказий Осиё олимларининг ўрни, Т., 2002.

Сурайё Каримова, Миржалол Усмонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.