Rudakiy

Rudakiy Abu Abdullo Ja'far ibn Muhammad (taxminan 858–940/941) — fors şoiri, qöşiqçi va musiqaçi. U fors şe'riyati asosçilaridan biri hisoblanadi.

12-asr muallifi Sam'oniy şoirning töliq nomini Abu Abdullo Ja'far ibn Muhammad ibn Hakim ibn Abdurahmon ibn Odam ar-Rudakiy, deb keltiradi. Keyingi manbalarda (15-asrdan) kunyasi boşqaça berilgan: Davlatşoh Samarqandiy uni «Ustod Abulhasan Rudakiy» deb atagan.

Tuğilgan yili manbalarda aytilmagan, tadqiqotçilar turliça taxmin qiladi. Özbekça Vikipediyada 858-yil, rus Vikipediyasida 859-yil körsatilgan; ingliz Vikipediyasida taxminan 858-yil deyiladi. Rus manbasida Bertels 855–860, Nafisiy esa taxminan 873–874 yillarni taklif etgani qayd etilgan. Tuğilgan joyi ham munozarali: Sam'oniy Samarqand yaqinidagi Rudakni körsatgan, Sadriddin Ayniy esa hozirgi Tojikiston Panjakent tumanidagi Panjrud (Panjrudak) qişloği, deb aniqlagan.

Rivoyatlarga köra, sakkiz yoşida Qur'onni yodlagan. U arab tilini örgangan, musiqadan Abul Abbos Baxtiyordan ta'lim olgan, çang, ud, barbat kabi çolğularni çalgan. Ta'lim oliş uçun Samarqandga borgan, keyinçalik Buxoroga kelgan.

Rudakiy Somoniylar saroyida, amir Nasr II (914–943) davrida ijod qilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Sassan Tabatabaiy uni amir Ahmad Somoniy (907–914) saroyida ham bölgan, deb hisoblaydi. Asosiy homiysi vazir Abulfazl Bal'amiy edi; Bal'amiy 937-yilda mansabdan tuşgaç, şoirning ahvoli yomonlaşgan, saroydan çetlatilgan va umrining oxirini qaşşoqlikda öz yurtida ötkazgan.

Şoirning körligi haqida manbalar turliça fikr bildiradi. Avfiy uni tuğma kör, degan; ayrim zamonaviy olimlar bunga şubha bildirgan, çunki asarlarida tabiat tasviri jonli. Özbekça Vikipediyada duşmanlari uning közlariga mil tortgani aytilgan. Rus manbasiga köra, antropolog M. Gerasimov şoir keyinçalik, kuydiriş orqali kör qilingan, degan xulosaga kelgan. Uşbu rus manbasida Nafisiyning Rudakiy va Nasr ismoiliylardan edi, degan fikri ham keltirilgan.

An'anaga köra, Rudakiy yuz minglab bayt yozgan: özbekça manbada 100 000, ingliz va rus manbalarida 180 000 bayt deyiladi. Bizgaça taxminan 1000 bayt yetgan. Qasida, ğazal, ruboiy, masnaviy va boşqa janrlarda yozgan. «Modari may» qasidasi, «Qarilikdan şikoyat» asari, «Böi jöi Möliyon» ğazali maşhur. Eng yaxşi bilingan asari — «Kalila va Dimna»ning nazmiy bayoni, undan oz sonli baytlar saqlangan. «Sindbodnoma»dan ham parçalar bor.

Ingliz manbasiga köra, uning şe'rlari dunyoviy xarakterda, qadimgi eroniy tuşunçalarga murojaat qiladi va pand-nasihat uslubidagi baytlar ham bor. Rudakiy va izdoşlari Xuroson uslubini rivojlantirgan.

Eronda Rudakiy «yangi fors şe'riyatining asosçisi», Tojikistonda «tojik adabiyotining otasi» deb e'tirof etiladi. 1958-yilda tavalludining 1100 yilligi nişonlandi; Panjrudda uning taxminiy qabri topilib, maqbara qurildi. Şoir haqida «Şoirning qismati» filmi va «Rudakiy» dramasi yaratilgan. Tojikistonda uning nomida Davlat mukofoti ta'sis etilgan, Duşanbedagi markaziy xiyobon uning nomini olgan, portreti 500 somoniylik banknotada tasvirlangan. Şe'rlari özbek tiliga Munirxon Muinzoda va Ş. Şomuhamedov tomonidan tarjima qilingan.