Moturidiy

Abu Mansur al-Moturidiy (Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy as-Samarqandiy) — hanafiy faqih, kalom olimi va kalomdagi moturidiylik oqimining asosçisi. U Samarqand yaqinidagi Moturid qişloğida tuğilgan va sunniy ilohiyotşunoslikning asosiy maktablaridan biriga nom bergan.

Manbalarda tuğilgan yil turliça körsatilgan: özbekça va inglizça Vikipediyada 853-yil, rusça Vikipediyada 852-yil. Vafot yili haqida ham ikki xil ma'lumot bor: özbekça va inglizça manbalarda 944-yil, rusça manbada esa barça manbalar hijriy 332 yoki 333-yilni (940-yil) körsatadi deyilgan. Nisbasi Moturid nomli joydan olingan; özbekça maqolaga köra, bu hozirgi Jomboy tumanidagi qişloq bölib, u umrining oxirigaça şu yerda yaşagan va boğ barpo etgan.

U Samarqandda hanafiy fiqhi va boşqa diniy fanlardan ta'lim oldi. Özbekça maqolada Samarqanddagi al-Ayoziy madrasasida öqigani aytiladi. Ustozlari orasida Abu Bakr al-Juzjoniy, Abu Nasr al-Iyodiy, Nusayr ibn Yahyo al-Balxiy va Muhammad ibn Muqotil ar-Roziy tilga olinadi. Keyinçalik özi fiqh va kalomdan dars berdi; şogirdlari orasida Abul Hasan ar-Rustuğfaniy va Abulyusr al-Pazdaviy bor. Uning hayoti haqida ma'lumot kam: manbalar köproq asarlari röyxatidan iborat, deyiladi inglizça maqolada. Vasiyatiga köra Samarqanddagi Çokardiza qabristoniga dafn etilgan.

Moturidiy aql va naqlni uyğunlaştirgan. „Kitob at-tavhid“ muqaddimasida bilimning uç manbai — sezgi, naql (rivoyatlar) va aql körsatilgan. U Abu Hanifa qaraşlarini tuşuntirib, rivojlantirgan. Aş'ariylardan farqli ravişda Allohning zot sifatlarigina emas, amal sifatlarining ham abadiyligini tan olgan. Mö'taziliylar kabi inson ixtiyor erkinligiga ega, iymon esa Allohni oğzaki tan olişda, deb hisoblagan. U karramiylar, şialar, qarmatiylar va mö'taziliylar bilan bahslaşgan, qaraşlarini tanqid qiluvçi asarlar yozgan. Inglizça maqolaga köra, u Abu Hasan al-Aş'ariyning şogirdi bölmagan.

Uning asarlari kalom va munozara, usul, tafsir hamda vasiyat va munojotga oid turkumlarga bölinadi. Asosiylari:

• „Kitob at-tavhid“ — Islom asoslarini moturidiylik nuqtai nazaridan bayon qiluvçi kitob;
• „Ta'vilat al-Qur'on“ (ayrim joyda „Ta'vilat ahl as-sunna“) — Qur'on şarhi;
• „Şarh al-fiqh al-akbar“ — Abu Hanifaning risolasi şarhi;
• „Ma'axiz aş-şari'a“ — fiqhga oid kitob;
• „Kitob al-maqalat“ — kalomga oid kitob;
• mö'taziliy, qarmatiy va şia qaraşlarini tanqid qiluvçi risolalar.

Özbekça maqolada jami 15 ga yaqin asar zikr qilinadi; bugungi kungaça töliq saqlanganlari „Ta'vilat al-Qur'on“ va „Kitob at-tavhid“dir.

Moturidiy ta'limoti Movarounnahr hanafiylari orasida tarqaldi. Inglizça maqolaga köra, uning maktabi Markaziy Osiyoda yetakçi sunniy kalom maktabiga aylangan, keyinçalik Usmonlilar va Boburiylar imperiyasida ham keng örin olgan.

Özbekistonda Moturidiy merosini örganişga mustaqillikdan keyin kirişildi. 2000-yilda uning tavalludining 1130 yilligi keng nişonlandi, xalqaro anjumanlar ötkazildi, Samarqandda yodgorlik majmui bunyod etildi. 2001-yilda Rudolf Ulriçning „Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti“ kitobi özbek tilida naşr etildi, 2002-yilda uning ommabop naşri çiqdi.