Moturidiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 763–764-b. — ziyouz.com
Moturidiy MOTURIDIY, Abu Mansur al-Moturidiy (töliq nomi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Maxmud al-hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiy) (870 — Samarqand — 944) — imom, fikdolimi, kalom ilmining moturidiylik oqimi asosçisi. «Imom al-xudo», «Imom al-mutakallimin» («Hidoyat yöli imomi», «Mutakallimlar imomi») nomlari b-n uluğlangan. Moturid qişloği (hoz. Jomboy tumani)da tavallud topib, to umrining oxirigaça şu yerda yaşagan, bu yerda katta boğ ham barpo etgan. M. Samarqanddagi al-Ayoziy madrasasida öqidi, mahalliy hanafiy faqixlardan ta'lim oldi, Abu Bakr Ahmad al-Juzjoniy, Abu Nasr Ahmad ibn al-Husayn al-Iyodiy, Nusayr ibn Yahyo al-Balxiy, Muhammad ibn Muqotil ar-Roziy unga ustozlik qilişdi. Keyin özi fiqh va kalom ilmlaridan dare berdi. Abu Ahmad al-Iyodiy, Abulhasan Ali ibn Sayyid ar-Rustuğfaniy, Abu Bakr as-Samarqandiy, Makhul an-Nasafiy, Abulmu'in an-Nasafiy, Abulyusr al-Pazdaviy kabi şogirdlar yetiştirdi. Vasiyatiga köra, Samarqanddagi Çokardiza qabristoniga dafn etildi.
M.ning asosiy asarlari «Kitob attavhid» («Yakkaxudolik haqidagi kitob»), «Ta'vilot axl assunna» («Sunniylik an'analari şarhi») dir. «Kitob attavhid» biliş nazariyasi bayon qilingan musulmon ilohiyotşunosligining birinçi asari hisoblanadi. Kitobning kalom ilmi ta'rifi berilgan muqaddimasida bilimning 3 manbai: hissiy (sezgi) a'zolari vositasida, nakl — rivoyatlar vositasida va akl-idrok vositasida axborotlar oliş mumkinligi haqida gapiriladi. M. sof din doirasidan çiqmagan xrlda aklidrokni uluğlaydi va mantiqan asoslangan bilimning ahamiyatini ta'kidlaydi. Kitobda öşa davrdagi adaşgan firqalar qaraşlarining haqiqatdan yiroq ekanligi taxlil etilgan. M. «din yölidagi barça adaşuvlarning sababi — riyokor kimsalarga kör-körona ergaşişdadir», deb ta'kidlagan edi.
M. ilohiyotçi olim sifatida muhim aqidaviy masalalar — juz'iy ixti-yor, e'tiqod, oxirat hayoti kabilarni qamrab oluvçi risolalar bitdi. «Ma'-xaz aşşari'a» («Şariat asoslari sarasi»), «Kitob al-usul» («Diniy ta'limot asoslari kitobi»), «Kitob aljadal» («Dialektika haqidagi kitob») kabi asarlari şular jumlasidandir. M. Abu Hanifa qaraşlarini tuşuntirib berib, uni rivojlantirdi. Abul Xasan al-Aş'ariy (873—935) işlab çiqqan islom aqidasi asoslarini takomillaştirib, uni sunniylik e'tiqodiga kirib qolgan notöğri, ğayri sahih aqidalardan tozaladi. M. qaraşlari öz davrida mintaqaning madaniy va ilmiy ravnaqita sabab bölgan. Çunki M. din asoslarini mantiqan tuşuntirgan, tanlov huquqi, dinlararo bağri-kenglik, ijtimoiy hamjihatlikni qaror topdiriş ğoyalarini rivojlantirgan. M. jami 15 ga yaqin asar ta'lif etgan. Uning kalomga oid 7 ta va huquqqa oid 2 ta asari bölib, ular saqlanib qolmagan. M.ning bizgaça yetib kelgan asarlari qisman tadqiq qilingan. Uning Qur'on tafsiriga bağişlangan «Ta'vilot al-Qur'on» asari va uning uzviy davomi hisoblanmiş «Irşod al-mubtadiyin fiy tajvidi Kalomi rabbil olamin» («Qur'on öqişga kirişganlar uçun qöllanma») kitobi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi.
Mamlakatimizda M. merosini örganişga faqat mustaqillikdan keyingina kirişildi. ÖzR Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan 2000 y.da M. tavalludining 1130 y.ligi Özbekistonda keng nişonlandi. Prezident I. Karimov taşabbusi b-n Samarqandda alloma xotirasiga yodgorlik majmui bunyod etildi (q. Moturidiy yodgorlik majmui). Toşkent va Samarqandda M. ta'limoti va uning islom olamida tutgan mavqeiga bağişlangan xalqaro ilmiy anjumanlar ötkazildi. M. hayotining turli qirralarini yorituvçi maqolalar, risolalar va tadqiqotlar çop etildi. M. merosini örgangan xorijlik olimlar b-n samarali hamkorlik aloqalari örnatildi. 2001 y.da Gyottin-gen (GFR) untining prof. Ulrix Rudolf qalamiga mansub «Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti» kitobi özbek tilida naşr etildi.
2002 y.da mazkur kitobning keng ommaga, jumladan, oliy öquv yurtlarining talabalari va örta maktablarning yuqori sinf öquvçilariga möljallangan naşri amalga oşirildi. Endilikda xalqimiz M. merosi b-n öz ona tilida tanişiş imkoniga ega böldi.
Ad:. Karimov I. A., Vatan ravnaqi uçun har birimiz mas'ulmiz [Imom Moturidiy tavalludining IZO yilligiga bağişlangan tantanali marosimda sözlangan nutq], 9-j, T., 2001; Al-Moturidiy ta'limoti va uning Şarq xalqlari madaniyatidagi örni 1Ma'ruzalar töplami], T., 2000; Uvatov U., Imom al-Moturidiy va uning ta'limoti, T., 2000; Katta yev K, Imom al-Moturidiy va Çokardiza, Samarqand, 2000; Abdulaziz Mansur, Al-Moturidiy ta'limoti, T.,
2003 ; Ziyodov Ş., Al-Moturidiy hayoti va merosi, T., 2000.
Abdulaziz Mansur.
Q.: Moturidiy yodgorlik majmui
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОТУРИДИЙ, Абу Мансур ал-Мотуридий (тўлиқ номи Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Махмуд ал-ҳанафий ал-Мотуридий ас-Самарқандий) (870 — Самарқанд — 944) — имом, фикдолими, калом илмининг мотуридийлик оқими асосчиси. «Имом ал-худо», «Имом ал-мутакаллимин» («Ҳидоят йўли имоми», «Мутакаллимлар имоми») номлари б-н улуғланган. Мотурид қишлоғи (ҳоз. Жомбой тумани)да таваллуд топиб, то умрининг охиригача шу ерда яшаган, бу ерда катта боғ ҳам барпо этган. М. Самарқанддаги ал-Айозий мадрасасида ўқиди, маҳаллий ҳанафий фақихлардан таълим олди, Абу Бакр Аҳмад ал-Жузжоний, Абу Наср Аҳмад ибн ал-Ҳусайн ал-Иёдий, Нусайр ибн Яҳё ал-Балхий, Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розий унга устозлик қилишди. Кейин ўзи фиқҳ ва калом илмларидан даре берди. Абу Аҳмад ал-Иёдий, Абулҳасан Али ибн Саййид ар-Рустуғфаний, Абу Бакр ас-Самарқандий, Макҳул ан-Насафий, Абулмуъин ан-Насафий, Абулйуср ал-Паздавий каби шогирдлар етиштирди. Васиятига кўра, Самарқанддаги Чокардиза қабристонига дафн этилди.
М.нинг асосий асарлари «Китоб аттавҳид» («Яккахудолик ҳақидаги китоб»), «Таъвилот ахл ассунна» («Суннийлик анъаналари шарҳи») дир. «Китоб аттавҳид» билиш назарияси баён қилинган мусулмон илоҳиётшунослигининг биринчи асари ҳисобланади. Китобнинг калом илми таърифи берилган муқаддимасида билимнинг 3 манбаи: ҳиссий (сезги) аъзолари воситасида, накл — ривоятлар воситасида ва акл-идрок воситасида ахборотлар олиш мумкинлиги ҳақида гапирилади. М. соф дин доирасидан чиқмаган хрлда аклидрокни улуғлайди ва мантиқан асосланган билимнинг аҳамиятини таъкидлайди. Китобда ўша даврдаги адашган фирқалар қарашларининг ҳақиқатдан йироқ эканлиги тахлил этилган. М. «дин йўлидаги барча адашувларнинг сабаби — риёкор кимсаларга кўр-кўрона эргашишдадир», деб таъкидлаган эди.
М. илоҳиётчи олим сифатида муҳим ақидавий масалалар — жузъий ихти-ёр, эътиқод, охират ҳаёти кабиларни қамраб олувчи рисолалар битди. «Маъ-хаз ашшариъа» («Шариат асослари сараси»), «Китоб ал-усул» («Диний таълимот асослари китоби»), «Китоб алжадал» («Диалектика ҳақидаги китоб») каби асарлари шулар жумласидандир. М. Абу Ҳанифа қарашларини тушунтириб бериб, уни ривожлантирди. Абул Хасан ал-Ашъарий (873—935) ишлаб чиққан ислом ақидаси асосларини такомиллаштириб, уни суннийлик эътиқодига кириб қолган нотўғри, ғайри саҳиҳ ақидалардан тозалади. М. қарашлари ўз даврида минтақанинг маданий ва илмий равнақита сабаб бўлган. Чунки М. дин асосларини мантиқан тушунтирган, танлов ҳуқуқи, динлараро бағри-кенглик, ижтимоий ҳамжиҳатликни қарор топдириш ғояларини ривожлантирган. М. жами 15 га яқин асар таълиф этган. Унинг каломга оид 7 та ва ҳуқуққа оид 2 та асари бўлиб, улар сақланиб қолмаган. М.нинг бизгача етиб келган асарлари қисман тадқиқ қилинган. Унинг Қуръон тафсирига бағишланган «Таъвилот ал-Қуръон» асари ва унинг узвий давоми ҳисобланмиш «Иршод ал-мубтадийин фий тажвиди Каломи раббил оламин» («Қуръон ўқишга киришганлар учун қўлланма») китоби Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади.
Мамлакатимизда М. меросини ўрганишга фақат мустақилликдан кейингина киришилди. ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг қарорига биноан 2000 й.да М. таваллудининг 1130 й.лиги Ўзбекистонда кенг нишонланди. Президент И. Каримов ташаббуси б-н Самарқандда аллома хотирасига ёдгорлик мажмуи бунёд этилди (қ. Мотуридий ёдгорлик мажмуи). Тошкент ва Самарқандда М. таълимоти ва унинг ислом оламида тутган мавқеига бағишланган халқаро илмий анжуманлар ўтказилди. М. ҳаётининг турли қирраларини ёритувчи мақолалар, рисолалар ва тадқиқотлар чоп этилди. М. меросини ўрганган хорижлик олимлар б-н самарали ҳамкорлик алоқалари ўрнатилди. 2001 й.да Гёттин-ген (ГФР) унтининг проф. Улрих Рудольф қаламига мансуб «Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти» китоби ўзбек тилида нашр этилди.
2002 й.да мазкур китобнинг кенг оммага, жумладан, олий ўқув юртларининг талабалари ва ўрта мактабларнинг юқори синф ўқувчиларига мўлжалланган нашри амалга оширилди. Эндиликда халқимиз М. мероси б-н ўз она тилида танишиш имконига эга бўлди.
Ад:. Каримов И. А., Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз [Имом Мотуридий таваллудининг ИЗО йиллигига бағишланган тантанали маросимда сўзланган нутқ], 9-ж, Т., 2001; Ал-Мотуридий таълимоти ва унинг Шарқ халқлари маданиятидаги ўрни 1Маърузалар тўплами], Т., 2000; Уватов У., Имом ал-Мотуридий ва унинг таълимоти, Т., 2000; Катта ев К, Имом ал-Мотуридий ва Чокардиза, Самарқанд, 2000; Абдулазиз Мансур, Ал-Мотуридий таълимоти, Т.,
2003 ; Зиёдов Ш., Ал-Мотуридий ҳаёти ва мероси, Т., 2000.
Абдулазиз Мансур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.