Ali Quşçi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 318–320-b. — ziyouz.com

Ali Quşçi (taxallusi; asl ismi-şarifi Mavlono Alouddin Ali ibn Muhammad Quşçi Samarqandiy) (1403, Samarqand — 1474, Istanbul) — falakiyotşunos va riyoziyotçi olim, mutafakkir, Uluğbek ilmiy maktabining atoqli namoyandalaridan biri, uning yaqin şogirdi. Amir Temur qarorgohi boşliğining öğli. Uluğbek saroyida qarçiğaylar boqqani uçun uni «Quşçi» deyişgan. A. Q. boşlanğiç ma'lumotni Samarqandda oladi (Qozizoda Rumiyda tahsil köradi), öz ma'lumotini oşiriş uçun 1414 y. da Eronning Kirmon ş.ga boradi va u yerdagi madrasada 3 yil ta'lim oladi, ayniqsa tabiiy fanlarni, xususan falakiyot, riyoziyotni puxta örganadi, 1417 y. Samarqandga kaytadi. Bu vaqtda Samarqandda Uluğbek madrasasi qurilayotgan edi. A. Q. şu madrasada ham ta'lim olişni davom ettiradi, Qozizoda Rumiy va Ğiyosiddin Koşiylardan ilm sirlarini örganadi. Madrasani bitirgaç, şu yerda falakiyot va riyoziyotdan maşğulotlar olib boradi, ilmiy işlar b-n maşğul böladi. Uluğbek rasadxonasini quriş işlarida ham faol qatnaşadi. Şu davrda «Hisob risolasi» va «Astronomiya risolasi» asarlarini yozadi va ilm ahli orasida katta obrö kozonadi. 1428 y. Uluğbek rasadxonasi işga tuşirilgaç, bu yerda Uluğbek rahbarligida kuzatuvlar olib boradi, risolalar yozişda davom etadi. Uluğbekning «Ziji jadidi Köragoniy» asari yozilişida A. Q.ning ham hissasi katta. 1438 y. Uluğbek A. Q.ni Xitoy saltanatiga elçi qilib yuboradi, u Xitoydan qaytib kelgaç, «Matematika va astronomik juğrofiya» asarini yozadi.

Uluğbek vafotidan (1449) söng uning Samarqanddagi maşhur kutubxonasi xavf ostida qoladi. Kutubxonani A. Q. saqlab qolgan degan taxminlar bor; rivoyatlarga qaraganda kutubxonadagi kitoblarning köp qismini A. Q. Samarqand yaqinidagi Xazrat Başir qişloğiga köçirgan. Köp ötmay, ta'qiblardan qoçib, A. Q. Samarqanddan çiqib ketişga majbur böladi. U avval Karmana va b. şaharlarda yaşab, 1465 y. Turkiyaning Istanbul ş.ga boradi. Turk sultoni Muhammad II (1451—81) taraqqiyparvar şaxs bölib, öz atrofiga olim va şoirlarni töplar edi. A. Q.ning donğini eşitgan sulton uni saroyga xizmatga taklif kiladi va olimlarga rahbar qilib tayinlaydi. A. Q. Turkiyada olimlar, faylasuflar, şoirlarni öz atrofiga töplab, ilmiy işlarni taraqqiy ettirişga intiladi, özi esa riyoziyot, falakiyot, falsafa, mantiq, adabiyot, musiqa va b. fan sohalaridan risolalar yozadi. A. Q.dan 20 dan ortiq ilmiy asar meros bölib qolgan. U köp olimlarning asarlariga şarhlar yozgan. Ayniqsa A. Q.ning «Uluğbek zijiga şarh» asari astronomiya tarixida katta ahamiyatga ega. U «Zij»ni geometrik teoremalar yordamida şarhlaydi. A. Q. asarlarining köpçiligi Turkiyadagi Ayo-Söfiyo madrasasi kutubxonasida saqlanib qolgan.

Uluğbek maktabi namoyandalari va xususan A. Q.ning asarlari va dunyoqaraşlari ilm-fan tarixida öziga xos örin tutadi. A. Q. dunyo moddiy narsalardan iborat, moddiy narsalar esa oddiy va murakkab holda bölib, ularda içki ziddiyatlar mavjud, deb hisoblagan. U fasllar almaşinuviga Yerning Quyoşga yaqinlaşuvi sababligini aytgan.

A. Q. 16— 17-a.larda Örta va Yaqin Şarq mamlakatlarida riyoziyot fani rivojiga sezilarli ta'sir körsatgan. «Hisob risolasi» asaridan Örta Osiyo madrasalarida öquv qöllanmasi sifatida foydalanilgan. Bu asarda hindlar arifmetikasi (önlik sanoq tizimi), falakiyotşunoslar arifmetikasi (oltmişlik sanoqtizimi) va geom. (handasa) haqida yangi fikrlar aytilgan. «Kitob ul-Muhamadiya» asarida A. Q. sonlardan ixtiyoriy natural darajali ildiz çiqariş usullarini va Nyuton binomi formulasini körsatadi, uning bu usullari hoz. vaqtda Ruffini — Gorner sxemasi deb nom olgan usulga öxşaşdir. Bu asarida A. K,, kvadrat ildizini, umuman I darajali iddizni taqribiy hisoblaş formulalarini beradi. Şuni ta'kidlaş lozimki, hoz. ildiz işorasi Turkiston olimlari asarlarida qöllanilmagan: ildiz sözlar b-n yozilgan. A. Q. bu asarida birinçi bölib asoslagan «musbat» va «manfiy» atamalari, ularning tatbiqi mat. tarixida katta ahamiyatga ega. Ğarbiy Yevropaga «musbat» va «manfiy» sonlar 15-a. oxirlarida pizalik Leonardo asarlari orqali tarqalgan. Kitobda uzunlik (masofa), kesmalar va yuzlarni ölçaş va jismlarning hajmlarini hisoblaş qoidalari bayon qilingan. Bu asarda trigonometriyadagi tekis uçburçaklar trigonometriyasi, sinus va kosinus teoremalari bayon etiladi, ba'zi şakllarning sirtlarini hisoblaş uçun taqribiy formulalar beriladi, bu formulalar A. Q. dan oldin ötgan olimlar asarlarida uçramaydi. Kitobda keltirilgan sinuslar jadvalidagi sinus funksiyasining qiymatlari hoz. zamon qiymatlaridan deyarli farq qilmaydi.

A. Q. uçburçakning yuzini topiş usulini ham bergan. Hozirgi i.t. işlari körsatişiça, A. Q. asarlaridagi töğri çiziqli trigonometriyaga doir köp masalalar birinçi marta berilgan ekan. Uçburçaklarni yeçiş masalasida konuslar teoremasini Koşiy va A. Q. birinçi marta iş-latganlar (Yevropada 1593 y. birinçi marta Viyet tatbiq etgan). A. Q. «Astronomiyaga oid risola» asarida Uluğbek rasadxonasida olib borilgan kuzatişlarning natijasi ölaroq, yulduzlar va sayyoralarning harakati, past (perigey), yuqori (apogey) masofalari haqidagi, fazoda har bir sayyoraning örni, Quyoş uzoqligi haqidagi hisoblaşlar va jadvallarni keltirgan, Oy va Quyoş tutilişi masalalarini ham juda aniq, töğri va ilmiy tarzda tuşuntirib bergan. Yuqorida aytilgan «Astronomiya risolasi»da A. Q. tuzgan dunyo xaritasi berilgan. Xaritada asosan şim. yarim şar çegaralari körsatilgan; xaritadagi köndalang çiziqlar iqlimlar çegarasini ifodalaydi. Ekvatorning şarqiy yarim şaridagi uz. «3332 farsang»— taxm. 20 ming km ga töğri keladi. Xarita bir qadar sxematik tarzda tuzilganligiga, uning haqiqatga mos kelmaydigan joylari borligiga qaramay, u Örta Osiyo xaritaşunosligining bir na-munasi sifatida ahamiyatga ega. A. Q. mat. fanidan öqiş kitoblari va qöllanmalar ham yozgan. A. Q. Samarqand ilmiy maktabi an'analarini davom ettirib, bu ilmiy maktabning fan sohasidagi katta yutuqlarini Örta, Yaqin Şarq va Yevropa mamlakatlariga tarqatişda faol iştirok etadi. A. Q. vafotidan söng uning şogirdlari — Mirim Çalabiy, Husayn Birjandiy, Bahovaddin Omuliy, Najmiddin Alixon va b. uning ilmiy işlarini davom ettirdilar.

A. Q. asarlari qölyozmalari Toşkent Şarqşunoslik in-tida, Duşanba, Sankt-Peterburg, Maşhad, Istanbul, Oksford, Leyden (Niderlandiya) va Aya-Söfiyo (Turkiya) kutubxonalari va b. joylarda saqlanmoqda.

As: Astronomiyaga oid risola, T., 1968;

Ad.:Ahmedov B„ Uluğbek, T., 1965;Nosirov A., Ali Quşçi, T., 1964; Ahadova M., Örta osiyolik maşhur olimlar va ularning matematikaga doir işlari, T., 1983; Abdurahmonov A., Uluğbek akademiyasi, T., 1993.

Abdumannon Abdurahmonov.

ALIBOY al-KABIR (1728-1773) -mamluklarsan bölgan Misr hukmdori (1769—72). 1768—74 y.lardagi rus-turk uruşi davrida qözğolon kötargan va turk poşosini mamlakatdan quvib çiqarib Misrni mustaqil (1769), özini sulton deb e'lon qilgan (1769) hamda Turkiyaga qarşi uruş oçgan. 1772 y. Turkiya b-n uruşga qarşi bölgan mamluk beylari tomonidan taxtdan ağdarilgaç, Falastinga qoçgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЛИ ҚУШЧИ (тахаллуси; асл исми-шарифи Мавлоно Алоуддин Али ибн Муҳаммад Қушчи Самарқандий) (1403, Самарқанд — 1474, Истанбул) — фалакиётшунос ва риёзиётчи олим, мутафаккир, Улуғбек илмий мактабининг атоқли намояндаларидан бири, унинг яқин шогирди. Амир Темур қароргоҳи бошлиғининг ўғли. Улуғбек саройида қарчиғайлар боққани учун уни «Қушчи» дейишган. А. Қ. бошланғич маълумотни Самарқандда олади (Қозизода Румийда таҳсил кўради), ўз маълумотини ошириш учун 1414 й. да Эроннинг Кирмон ш.га боради ва у ердаги мадрасада 3 йил таълим олади, айниқса табиий фанларни, хусусан фалакиёт, риёзиётни пухта ўрганади, 1417 й. Самарқандга кайтади. Бу вақтда Самарқандда Улуғбек мадрасаси қурилаётган эди. А. Қ. шу мадрасада ҳам таълим олишни давом эттиради, Қозизода Румий ва Ғиёсиддин Кошийлардан илм сирларини ўрганади. Мадрасани битиргач, шу ерда фалакиёт ва риёзиётдан машғулотлар олиб боради, илмий ишлар б-н машғул бўлади. Улуғбек расадхонасини қуриш ишларида ҳам фаол қатнашади. Шу даврда «Ҳисоб рисоласи» ва «Астрономия рисоласи» асарларини ёзади ва илм аҳли орасида катта обрў козонади. 1428 й. Улуғбек расадхонаси ишга туширилгач, бу ерда Улуғбек раҳбарлигида кузатувлар олиб боради, рисолалар ёзишда давом этади. Улуғбекнинг «Зижи жадиди Кўрагоний» асари ёзилишида А. Қ.нинг ҳам ҳиссаси катта. 1438 й. Улуғбек А. Қ.ни Хитой салтанатига элчи қилиб юборади, у Хитойдан қайтиб келгач, «Математика ва астрономик жуғрофия» асарини ёзади.

Улуғбек вафотидан (1449) сўнг унинг Самарқанддаги машҳур кутубхонаси хавф остида қолади. Кутубхонани А. Қ. сақлаб қолган деган тахминлар бор; ривоятларга қараганда кутубхонадаги китобларнинг кўп қисмини А. Қ. Самарқанд яқинидаги Хазрат Башир қишлоғига кўчирган. Кўп ўтмай, таъқиблардан қочиб, А. Қ. Самарқанддан чиқиб кетишга мажбур бўлади. У аввал Кармана ва б. шаҳарларда яшаб, 1465 й. Туркиянинг Истанбул ш.га боради. Турк султони Муҳаммад II (1451—81) тараққийпарвар шахс бўлиб, ўз атрофига олим ва шоирларни тўплар эди. А. Қ.нинг донғини эшитган султон уни саройга хизматга таклиф килади ва олимларга раҳбар қилиб тайинлайди. А. Қ. Туркияда олимлар, файласуфлар, шоирларни ўз атрофига тўплаб, илмий ишларни тараққий эттиришга интилади, ўзи эса риёзиёт, фалакиёт, фалсафа, мантиқ, адабиёт, мусиқа ва б. фан соҳаларидан рисолалар ёзади. А. Қ.дан 20 дан ортиқ илмий асар мерос бўлиб қолган. У кўп олимларнинг асарларига шарҳлар ёзган. Айниқса А. Қ.нинг «Улуғбек зижига шарҳ» асари астрономия тарихида катта аҳамиятга эга. У «Зиж»ни геометрик теоремалар ёрдамида шарҳлайди. А. Қ. асарларининг кўпчилиги Туркиядаги Аё-Сўфиё мадрасаси кутубхонасида сақланиб қолган.

Улуғбек мактаби намояндалари ва хусусан А. Қ.нинг асарлари ва дунёқарашлари илм-фан тарихида ўзига хос ўрин тутади. А. Қ. дунё моддий нарсалардан иборат, моддий нарсалар эса оддий ва мураккаб ҳолда бўлиб, уларда ички зиддиятлар мавжуд, деб ҳисоблаган. У фасллар алмашинувига Ернинг Қуёшга яқинлашуви сабаблигини айтган.

А. Қ. 16— 17-а.ларда Ўрта ва Яқин Шарқ мамлакатларида риёзиёт фани ривожига сезиларли таъсир кўрсатган. «Ҳисоб рисоласи» асаридан Ўрта Осиё мадрасаларида ўқув қўлланмаси сифатида фойдаланилган. Бу асарда ҳиндлар арифметикаси (ўнлик саноқ тизими), фалакиётшунослар арифметикаси (олтмишлик саноқтизими) ва геом. (ҳандаса) ҳақида янги фикрлар айтилган. «Китоб ул-Муҳамадия» асарида А. Қ. сонлардан ихтиёрий натурал даражали илдиз чиқариш усулларини ва Ньютон биноми формуласини кўрсатади, унинг бу усуллари ҳоз. вақтда Руффини — Горнер схемаси деб ном олган усулга ўхшашдир. Бу асарида А. К,, квадрат илдизини, умуман И даражали иддизни тақрибий ҳисоблаш формулаларини беради. Шуни таъкидлаш лозимки, ҳоз. илдиз ишораси Туркистон олимлари асарларида қўлланилмаган: илдиз сўзлар б-н ёзилган. А. Қ. бу асарида биринчи бўлиб асослаган «мусбат» ва «манфий» атамалари, уларнинг татбиқи мат. тарихида катта аҳамиятга эга. Ғарбий Европага «мусбат» ва «манфий» сонлар 15-а. охирларида пизалик Леонардо асарлари орқали тарқалган. Китобда узунлик (масофа), кесмалар ва юзларни ўлчаш ва жисмларнинг ҳажмларини ҳисоблаш қоидалари баён қилинган. Бу асарда тригонометриядаги текис учбурчаклар тригонометрияси, синус ва косинус теоремалари баён этилади, баъзи шаклларнинг сиртларини ҳисоблаш учун тақрибий формулалар берилади, бу формулалар А. Қ. дан олдин ўтган олимлар асарларида учрамайди. Китобда келтирилган синуслар жадвалидаги синус функциясининг қийматлари ҳоз. замон қийматларидан деярли фарқ қилмайди.

А. Қ. учбурчакнинг юзини топиш усулини ҳам берган. Ҳозирги и.т. ишлари кўрсатишича, А. Қ. асарларидаги тўғри чизиқли тригонометрияга доир кўп масалалар биринчи марта берилган экан. Учбурчакларни ечиш масаласида конуслар теоремасини Коший ва А. Қ. биринчи марта иш-латганлар (Европада 1593 й. биринчи марта Виет татбиқ этган). А. Қ. «Астрономияга оид рисола» асарида Улуғбек расадхонасида олиб борилган кузатишларнинг натижаси ўлароқ, юлдузлар ва сайёраларнинг ҳаракати, паст (перигей), юқори (апогей) масофалари ҳақидаги, фазода ҳар бир сайёранинг ўрни, Қуёш узоқлиги ҳақидаги ҳисоблашлар ва жадвалларни келтирган, Ой ва Қуёш тутилиши масалаларини ҳам жуда аниқ, тўғри ва илмий тарзда тушунтириб берган. Юқорида айтилган «Астрономия рисоласи»да А. Қ. тузган дунё харитаси берилган. Харитада асосан шим. ярим шар чегаралари кўрсатилган; харитадаги кўндаланг чизиқлар иқлимлар чегарасини ифодалайди. Экваторнинг шарқий ярим шаридаги уз. «3332 фарсанг»— тахм. 20 минг км га тўғри келади. Харита бир қадар схематик тарзда тузилганлигига, унинг ҳақиқатга мос келмайдиган жойлари борлигига қарамай, у Ўрта Осиё хариташунослигининг бир на-мунаси сифатида аҳамиятга эга. А. Қ. мат. фанидан ўқиш китоблари ва қўлланмалар ҳам ёзган. А. Қ. Самарқанд илмий мактаби анъаналарини давом эттириб, бу илмий мактабнинг фан соҳасидаги катта ютуқларини Ўрта, Яқин Шарқ ва Европа мамлакатларига тарқатишда фаол иштирок этади. А. Қ. вафотидан сўнг унинг шогирдлари — Мирим Чалабий, Ҳусайн Биржандий, Баҳоваддин Омулий, Нажмиддин Алихон ва б. унинг илмий ишларини давом эттирдилар.

А. Қ. асарлари қўлёзмалари Тошкент Шарқшунослик ин-тида, Душанба, Санкт-Петербург, Машҳад, Истанбул, Оксфорд, Лейден (Нидерландия) ва Ая-Сўфиё (Туркия) кутубхоналари ва б. жойларда сақланмоқда.

Ас: Астрономияга оид рисола, Т., 1968;

Ад.:Аҳмедов Б„ Улуғбек, Т., 1965;Носиров А., Али Қушчи, Т., 1964; Аҳадова М., Ўрта осиёлик машҳур олимлар ва уларнинг математикага доир ишлари, Т., 1983; Абдураҳмонов А., Улуғбек академияси, Т., 1993.

Абдуманнон Абдураҳмонов.

АЛИБОЙ ал-КАБИР (1728-1773) -мамлукларцан бўлган Миср ҳукмдори (1769—72). 1768—74 й.лардаги рус-турк уруши даврида қўзғолон кўтарган ва турк пошосини мамлакатдан қувиб чиқариб Мисрни мустақил (1769), ўзини султон деб эълон қилган (1769) ҳамда Туркияга қарши уруш очган. 1772 й. Туркия б-н урушга қарши бўлган мамлук бейлари томонидан тахтдан ағдарилгач, Фаластинга қочган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.