Istanbul
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com
Istanbul (yun. Konstantinopol) — Turkiyadagi eng katta şahar, Istanbul elining ma'muriy markazi. Aholisi 7,6 mln. kişi (1990-y.lar örtalari). I. Marmardengizi va Bosfor böğozining sast-baland sohillarida joylaşgan. Böğoz şaharni ikkiga — Osiyo (kiçikroq qismi) va Yevropa qismiga bölib turadi. Yevropa qismi Oltin Şox qöltiği sohillarida joylaşgan. 1970—72 y.larda Bosfor bötoziga I. ning har ikkala qismini birlaştiradigan köprik qurilgan.
Iqlimi subtropik örta dengiz ikdimi, yanv.ning örtaça t-rasi 5,2°, avg. niki 23,6°, örtaça yillik yoğin 633 mm.
I. ga mil. av. 660 y. da Vizantii ş. sifatida asos solingan. 330 y. dan Rim imperatori Konstantin nomi b-n atalgan. 395 y. gaça Rim imperiyasi tarki-bida, 395—1453 y.lar Vizantiya poytaxti. 1453 y. da I. turklar tasarrufiga ötgan va Usmonli turklar saltanatining poytaxtiga aylantirilgan; öşa vaqtdan şahar I. deb atala boşladi. Usmonli turklar saltanatining kuçsizlanganidan foydalanib, 18-a. oxiridan Yevropa davlatlari şaharni va böğozlarnivbosib olişga harakat qilib keldilar. Turkiyaning 1-jahon uruşida harbiy qudrati kamaygaç, I. ni Antanta davlatlarining qurolli kuçlari bosib oldi. 1923 y. da şahar bosqinçilardan ozod qilindi va öşa yilning okt. da Turkiya poytaxti I. dan Anqaraga köçirildi.
Şahar qulay geografik örinda joylaşgan. I. — mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Mamlakat sanoatining 60% i I. da joylaşgan. Töqimaçilik, oziq-ovqat, metallsozlik, yoğoçsozlik, elektrotexnika, kimyo, maşinasozlik, sement, kön poyabzal, tikuvçilik, harbiy va b. sanoat korxonalari, milliy va'çet el savdo firmalari, kompaniyalar, banklar, birjalar bor. Hunarmandçilik (yoğoç, metall, teridan turli bu-yumlar yasaladi) rivojlangan. Turkiyadagi barça savdo operatsiyalarining yarmi I. ga töğri keladi. I. — dengiz, kuruklik va havo yöllarining tuguni. Turkiyaning asosiy porti. Bu yerdan xalqaro kema yöllari ötgan. T. y. orkali Yevropadagi köpgina poytaxt şaharlar va mamlakatning içki r-nlari b-n boğlangan. Bosfor böğozi orqali I. ning har ikki tomoniga yölovçilar taşuvçi kemalar va yuk paromlari ötib turadi. Xalqaro aeroport bor.
Şaharni, ayniqsa, uning qad. kismini 500 ga yaqin masjid, şuningdek, ibodatxonalar, saroylar, favvoralar va örta asrlarda qurilgan hamda yangi davrga oid me'moriy inşootlar (mudofaa devorlari, ippodrom, saroylar, Ayo Sofiya ibodatxonasi, örta asr masjidlari va 15—16-a. saroy binolari) bezab turadi. Şaharga turistlar köp keladi. 3 ta un-t, in-tlar, Badiiy akademiya, Iqtisodiyot va savdo akade-miyasi, muzeylar, kutubxona, opera va b. teatrlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИСТАНБУЛ (юн. Константинополь) — Туркиядаги энг катта шаҳар, Истанбул элининг маъмурий маркази. Аҳолиси 7,6 млн. киши (1990-й.лар ўрталари). И. Мармарденгизи ва Босфор бўғозининг цаст-баланд соҳилларида жойлашган. Бўғоз шаҳарни иккига — Осиё (кичикроқ қисми) ва Европа қисмига бўлиб туради. Европа қисми Олтин Шох қўлтиғи соҳилларида жойлашган. 1970—72 й.ларда Босфор бўтозига И. нинг ҳар иккала қисмини бирлаштирадиган кўприк қурилган.
Иқлими субтропик ўрта денгиз икдими, янв.нинг ўртача т-раси 5,2°, авг. ники 23,6°, ўртача йиллик ёғин 633 мм.
И. га мил. ав. 660 й. да Византии ш. сифатида асос солинган. 330 й. дан Рим императори Константин номи б-н аталган. 395 й. гача Рим империяси тарки-бида, 395—1453 й.лар Византия пойтахти. 1453 й. да И. турклар тасарруфига ўтган ва Усмонли турклар салтанатининг пойтахтига айлантирилган; ўша вақтдан шаҳар И. деб атала бошлади. Усмонли турклар салтанатининг кучсизланганидан фойдаланиб, 18-а. охиридан Европа давлатлари шаҳарни ва бўғозларнивбосиб олишга ҳаракат қилиб келдилар. Туркиянинг 1-жаҳон урушида ҳарбий қудрати камайгач, И. ни Антанта давлатларининг қуролли кучлари босиб олди. 1923 й. да шаҳар босқинчилардан озод қилинди ва ўша йилнинг окт. да Туркия пойтахти И. дан Анқарага кўчирилди.
Шаҳар қулай географик ўринда жойлашган. И. — мамлакатнинг муҳим саноат, савдо-молия ва маданият маркази. Мамлакат саноатининг 60% и И. да жойлашган. Тўқимачилик, озиқ-овқат, металлсозлик, ёғочсозлик, электротехника, кимё, машинасозлик, цемент, кўн пойабзал, тикувчилик, ҳарбий ва б. саноат корхоналари, миллий ва’чет эл савдо фирмалари, компаниялар, банклар, биржалар бор. Ҳунармандчилик (ёғоч, металл, теридан турли бу-юмлар ясалади) ривожланган. Туркиядаги барча савдо операцияларининг ярми И. га тўғри келади. И. — денгиз, куруклик ва ҳаво йўлларининг тугуни. Туркиянинг асосий порти. Бу ердан халқаро кема йўллари ўтган. Т. й. оркали Европадаги кўпгина пойтахт шаҳарлар ва мамлакатнинг ички р-нлари б-н боғланган. Босфор бўғози орқали И. нинг ҳар икки томонига йўловчилар ташувчи кемалар ва юк паромлари ўтиб туради. Халқаро аэропорт бор.
Шаҳарни, айниқса, унинг қад. кисмини 500 га яқин масжид, шунингдек, ибодатхоналар, саройлар, фавворалар ва ўрта асрларда қурилган ҳамда янги даврга оид меъморий иншоотлар (мудофаа деворлари, ипподром, саройлар, Аё София ибодатхонаси, ўрта аср масжидлари ва 15—16-а. сарой бинолари) безаб туради. Шаҳарга туристлар кўп келади. 3 та ун-т, ин-тлар, Бадиий академия, Иқтисодиёт ва савдо акаде-мияси, музейлар, кутубхона, опера ва б. театрлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.