Benedikt Spinoza

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 565–566-b. — ziyouz.com

Spinoza Benedikt SPINOZA (Spinoza, d'Espinosa) Benedikt (diniy ismi Barux) (1632. 24.11, Amsterdam — 1677.21.2, Gaaga) — niderland faylasufpanteisti. Ajdodi Portugaliyadan köçib kelgan yahudiylar edi. Ruhoniy böliş maqsadida iudaizm falsafasi va iloxiyotini örganadi. Pekin unda mustaqil fikrlaşga moyillik, tabiiy fanlarga hamda R. Dekart falsafasiga qiziqiş paydo böldi. Yahudiy dini peşvolarini vijdon erkinligiga rioya etmaslikda aybladi, uning mustaqil tanqidiy fikri yahudiylar jamoasi bilan ixtilof çiqişiga olib keldi, natijada u 24 yoşida «daxşatli yolgon ta'limoti» uçun bu diniy jamoadan haydaldi.

S. falsafada panteistik nuqtai nazardan fikr yuritib, xudo bilan tabiatni aynan bir narsa — yagona, abadiy va çeksiz bölgan substansiya deb bildi. Uning fikriça, substansiyaga çeksiz köp atributlar xos, lekin inson ulardan 2 tasi masofa va tafakkurni bila oladi. Çeksiz turlituman ayrim narsalarning realligini e'tirof etib, S. ularni moduslar majmui — yagona substansiyaning ayrim körinişlari, deb tuşundi. S.ning tabiat, substansiya, atribut va moduslar töğrisidagi ta'limoti materialistik xarakterga ega, u yagona moddiy substansiyadan taşqari heç qanday ğayrimoddiy sababga örin qoldirmaydi. S. biliş nazariyasida ratsionalist sifatida fikr yuritadi. Aqliy bilişga katta e'tibor bersada, hissiy biliş rolini yetarliça baholay olmadi. S. «Etika» asarida inson masalasini tahlil qiladi. Uning fikriça, inson öz faoliyatida yaxşilik qonunlariga yoki yomonlikdan nafratlanişga asoslanmaydi, balki özini saqlab qoliş va foyda oliş yölida harakat qiladi. Demak, inson faoliyati yaşaş uçun kuraşga qaratilgan. U erkinlikni bilingan zaruriyat deb tuşunib, zaruriyat va erkinlikning birligi haqidagi dialektik ta'limotni rivojlantirdi. Uningça, inson akl bilan qörquvni yengişi, tabiatni biliş orqali erkinlikka erişişi mumkin. Asosiy asarlari: «Siyosiy traktat», «Dekart falsafasining prinsiplari», «Akdni takomillaştiriş haqida traktat» va b.

Abdulla Ayupov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СПИНОЗА (Spinoza, d’Espinosa) Бенедикт (диний исми Барух) (1632. 24.11, Амстердам — 1677.21.2, Гаага) — нидерланд файласуфпантеисти. Аждоди Португалиядан кўчиб келган яҳудийлар эди. Руҳоний бўлиш мақсадида иудаизм фалсафаси ва илохиётини ўрганади. Пекин унда мустақил фикрлашга мойиллик, табиий фанларга ҳамда Р. Декарт фалсафасига қизиқиш пайдо бўлди. Яҳудий дини пешволарини виждон эркинлигига риоя этмасликда айблади, унинг мустақил танқидий фикри яҳудийлар жамоаси билан ихтилоф чиқишига олиб келди, натижада у 24 ёшида «дахшатли ёлгон таълимоти» учун бу диний жамоадан ҳайдалди.

С. фалсафада пантеистик нуқтаи назардан фикр юритиб, худо билан табиатни айнан бир нарса — ягона, абадий ва чексиз бўлган субстанция деб билди. Унинг фикрича, субстанцияга чексиз кўп атрибутлар хос, лекин инсон улардан 2 таси масофа ва тафаккурни била олади. Чексиз турлитуман айрим нарсаларнинг реаллигини эътироф этиб, С. уларни модуслар мажмуи — ягона субстанциянинг айрим кўринишлари, деб тушунди. С.нинг табиат, субстанция, атрибут ва модуслар тўғрисидаги таълимоти материалистик характерга эга, у ягона моддий субстанциядан ташқари ҳеч қандай ғайримоддий сабабга ўрин қолдирмайди. С. билиш назариясида рационалист сифатида фикр юритади. Ақлий билишга катта эътибор берсада, ҳиссий билиш ролини етарлича баҳолай олмади. С. «Этика» асарида инсон масаласини таҳлил қилади. Унинг фикрича, инсон ўз фаолиятида яхшилик қонунларига ёки ёмонликдан нафратланишга асосланмайди, балки ўзини сақлаб қолиш ва фойда олиш йўлида ҳаракат қилади. Демак, инсон фаолияти яшаш учун курашга қаратилган. У эркинликни билинган зарурият деб тушуниб, зарурият ва эркинликнинг бирлиги ҳақидаги диалектик таълимотни ривожлантирди. Унингча, инсон акл билан қўрқувни енгиши, табиатни билиш орқали эркинликка эришиши мумкин. Асосий асарлари: «Сиёсий трактат», «Декарт фалсафасининг принциплари», «Акдни такомиллаштириш ҳақида трактат» ва б.

Абдулла Аюпов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.