Abulğozi Bahodirxon
SaqlaşBoşqa nomlari: Abulğoziy Bahodirxon · Abu al-Ghazi Bahadur
Öqiş: 2 daqiqa
Abulğozi Bahodirxon (1603–1664) — Xiva (Xorazm) xoni, şayboniylar sulolasidan çiqqan hukmdor, tarixçi va tabib. U «Şajarayi tarokima» va «Şajarayi turk» tarixiy asarlari bilan tanilgan.
Hayoti
13Abulğozi Urgançda Xiva xoni Arab Muhammadxon oilasida tuğilgan. Tuğilgan sanasi manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1603-yil 23-avgust, rusça Vikipediyada 12 avgust, inglizça Vikipediyada 24 avgust. Rusça manbaga köra, ismi otasining Ural kazaklari ustidan ğalabasi xotirasiga va onasi uruğining nomi («ğoziylar») bilan boğliq holda berilgan. Arab Muhammadxonning yetti öğli bölgan.
Otasiga qarşi oğalari Habaş sulton va Elbars sulton boş bölgan içki uruş çiqqaç, Abulğozi Buxoroda Imomqulixon huzuriga borgan. 1623-yilda akasi Asfandiyorxon taxtni egallab, uni Urganç hokimi qilib tayinladi. Keyinçalik ular örtasida nizo çiqdi. Abulğozi qozoq xoni Eşimxon huzuriga, söng Toşkent hokimi Tursun huzuriga bordi. Asfandiyor uni qölga olib Eronga jönatdi va u taxminan ön yil Eronda, Isfahon atrofida, nazorat ostida yaşadi. Özbekça Vikipediyaga köra, qamoq joyi Taborak qal'asi edi. Eronda u forsiy tarixçilarning möğullar va turklar haqidagi asarlari bilan tanişgan.
1639-yilda qoçib, turkmanlar orasida yaşadi; rusça va inglizça manbalarga köra, keyin qalmoqlar huzurida böldi. Xorazmga qaytib, taxt uçun kuraşdi.
Hukmronligi
13Abulğozi Xiva taxtiga 1643-yilda (rusça va inglizça manbalar) yoki 1644-yilda (özbekça Vikipediya) ötirgan. Inglizça manbaga köra, dastlab uning mavqei faqat Urganç atrofida mustahkam bölib, 1645-yilda Buxoro xoni Nodir Muhammad vafotidan söng mustahkamlangan. Dastlabki yillarda isyonkor turkman uruğlariga qarşi kuraşgan. Qalmoqlarning 1649-yil va 1653-yildagi yirik hujumlarini daf etgan (inglizça manba 1656-yilni ham qöşadi). Rusça manbaga köra, saroyida qadimiy buyumlar töplami bölib, unga alohida xona ajratilgan va u «Ajoyibxona» deb atalgan.
1663-yilda hokimiyatni öğli Anuşaxonga topşirdi va 1664-yilda Xivada vafot etdi. Inglizça manbada vafot yili 1663 deb körsatilgan.
Asarlari
13«Şajarayi tarokima» turkman xalqining ajdodlari haqida bölib, 1661-yilga kelib yozib tugallangan (inglizça manbada 1659). Rusça manbaga köra, u turkman mulla, şayx va beklarining iltimosi bilan yozilgan. «Şajarayi turk» turk (özbek) uruğlari haqida, töqqiz bobdan iborat. Muallif uni 1074-hijriy (1663/1664) yilda boşlaganini yozgan, ammo tugatişga ulgurmagan; asarni Mahmud ibn Muhammad Zamon Urganjiy yakunlagan (1665). Asar Raşididdin, Şarafuddin Ali Yazdiy va boşqa jami 18 manbaga tayangan.
Abulğozi tibbiyotga oid «Manofe'ul inson» risolasini ham yozgan; unda 120 dan ortiq kasallik va uni davolaş haqida ma'lumot bor.
Abulğozi çiğatoy adabiy tiliga forsiy ta'sir kuçliligiga qarşi çiqqan. Uning tili Xiva özbeklarining sodda xalq tiliga yaqin bölib, ravşanligi va luğat boyligi bilan ajralib turadi.
Merosi
13«Şajarayi turk» Qozonda 1825-yildan boşlab naşr etilgan, fransuz, ingliz va boşqa tillarga tarjima qilingan. V. V. Bartold «Şajarayi tarokima»ni turkmanlar haqidagi maxsus tarixiy asar sifatida baholagan. Rusça manbaga köra, Urganç va Samarqandda köçalar uning nomi bilan atalgan. 16413 Abulghazi asteroidi ham uning nomi bilan ataladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abulğozi Bahodirxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1152 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbulğozi Bahodirxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1152
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1152
Hayot yöli 4 bekat · Globusda köriş →
Köhna Urganç 1603–1619 · 16 yil
Urgançda tuğilgan va ön olti yoşigaça otasining uyida yaşagan.
Manba: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BDKöhna Urganç 1623–1627 · 4 yil
Akasi Asfandiyorxon taxtni egallagaç, Urgançga hokim qilib tayinlandi.
Manba: https://uz.wikipedia.org/wiki/Abulg%CA%BBozixonIsfahon 1630–1639 · 9 yil
Eron podşohi huzuriga garovga yuborilib, Isfahon yaqinida ön yil qamoqda yaşadi.
Manba: https://uz.wikipedia.org/wiki/Abulg%CA%BBozixonXiva 1643–1664 · 21 yil
Xiva xoni sifatida hukmronlik qildi va Xivada vafot etdi.
Manba: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BD
Asarlari 2
Barçasi →Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Wikidata: Q336146wikidata.org · 5 ta fakt manbasi
- 2https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BDru.wikipedia.org
- 3https://uz.wikipedia.org/wiki/Abulg%CA%BBozixonuz.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.