Diyego Velaskes

Diyego Velaskes (töliq ismi Diyego Rodriges de Silva Velaskes; 1599–1660) — ispan rassomi, barokko davri Yevropa tasviriy san'atining eng yirik namoyandalaridan biri. U qirol Filipp IV saroyining boş rassomi bölgan va asosan portretlari hamda tarixiy-maişiy mavzudagi kartinalari bilan maşhur. ÖzME uni jahon realistik san'atining yirik vakili deb ataydi va asarlarini kuzatuvçanlik, xarakterni çuqur anglaş, uyğunlikni nozik his etiş hamda boy kolorit bilan ajralib turadi, deb ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Velaskes odatda Ğarb san'ati tarixidagi eng buyuk rassomlardan biri hisoblanadi.1

Velaskes Sevilya şahrida notarius oilasida tuğilgan; Inglizça Vikipediyaga köra, u 1599-yil 6-iyunda çöqintirilgan. Yoşligidan rassomlikka qobiliyat körsatgan va mahalliy rassom hamda öqituvçi Fransisko Paçeko qöl ostida tahsil olgan; 1618-yilda uning qiziga uylangan.

Ilk asarlari oddiy odamlar hayotidan olingan maişiy lavhalar bölgan. ÖzME bu davr asarlaridan «Nonuşta» (taxminan 1617) va «Suv sotuvçi» (taxminan 1620) kartinalarini keltiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Velaskes oşxona manzaralarini natyurmort bilan birga tasvirlagan ilk ispan rassomlaridan biri bölgan; bu asarlardagi realizm va keskin yoruğlik-soya Karavadjo ta'sirida şakllangan bölişi mumkin.

ÖzME'ga köra, Velaskes 1623-yildan Madridda saroy rassomi bölib işlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, qirolning qudratli vaziri gersog Olivares uni saroyga çaqirgan, Filipp IV portreti qirolga juda yoqqan va boşqa heç bir rassom qirol portretini çizmasligiga söz berilgan. Şundan keyin Velaskes umrining oxirigaça Madridda yaşagan.

Saroydagi qirol töplamlarini, ayniqsa Titsian asarlarini örganiş va 1628-yilda Madridga kelgan Piter Paul Rubens bilan muloqot rassom mahoratini yanada oşirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Rubens bilan uçraşuv unda Italiyani körişga intiliş uyğotgan: 1629–1631-yillarda u Venetsiya, Rim va Neapolda bölgan.

ÖzME'ga köra, Velaskes öz davri san'atidagi an'anaviy şartliliklardan voz keçib, hayotni boriça aks ettiradigan keng mazmunli asarlar yaratiş yölini izlagan. 1634–1635-yillarda çizilgan «Bredaning taslim bölişi» kartinasi Yevropa tarixiy rassomligining muhim asari hisoblanadi: unda ğolib va mağlub tomonlar örtasidagi insoniy, oliyjanob munosabat körsatilgan.

Saroy hayoti Velaskesni portret ustasi sifatida şakllantirgan. ÖzME'ga köra, u kibr va sovuq iltifot niqobi ostida yaşiringan insoniy holatni ham ilğay olgan. Gersog Olivares, şahzoda Baltasar Karlos, saroy a'yonlari va döstlarining portretlari şu davrga oid. Inglizça Vikipediyaga köra, 1649–1651-yillarda qirol topşiriği bilan ikkinçi bor Italiyaga borib, qirollik töplami uçun kartina va haykallar sotib olgan; Rimda papa Innokentiy X ning maşhur portretini yaratgan.

ÖzME'ga köra, «Oyna qarşisidagi Venera» asarida rassom yangi kompozitsion yeçim topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu ispan rassomi tomonidan çizilgan ma'lum bölgan birinçi yalanğoç ayol tasviri. Rimdagi «Mediçilar villasi» manzaralarida esa tabiat yaxlit tasviriy obraz sifatida berilgan.

Velaskesning eng maşhur asari — «Las Meninas» («Kanizaklar», 1656). Unda yoş malika Margarita, uning xizmatkorlari va kartinani çizayotgan rassomning özi tasvirlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, italyan rassomi Luka Jordano bu asarni «rassomlik ilohiyoti» deb atagan, faylasuf Mişel Fuko esa unga maxsus tadqiqot bağişlagan. ÖzME'ga köra, şu yillarda «Yigiruvçilar» (1657) ham yaratilgan; u qadimgi Araxna haqidagi afsonaga asoslangan.

1652-yilda Velaskes saroyda yuqori xöjalik lavozimini egallagan, 1659-yilda Santyago ritsarlik ordeniga qabul qilingan. 1660-yilda Fransiya va Ispaniya örtasidagi sulh tantanalarini bezaş bilan band bölgan va öşa yili 6-avgustda Madridda vafot etgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Velaskes asarlari 19-asr realist va impressionist rassomlari uçun namuna bölgan; Eduard Mane uni «rassomlarning rassomi» deb atagan. 20-asrda Pablo Pikasso «Las Meninas»ning 44 xil talqinini yaratgan, Salvador Dali ham unga bağişlab asar çizgan. Rassom asarlarining eng boy töplami Madriddagi Prado muzeyida saqlanadi.