Madrid

Madrid — Ispaniyaning poytaxti va eng yirik şahri, Madrid provinsiyasi hamda avtonom hamjamiyatining ma'muriy markazi. U mamlakatning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Mansanares daryosi qirğoqlaridagi arxeologik izlanişlar bu hududda insoniyat izlari qadimgi toş davriga (taxminan 100 ming yil oldin) oid ekanini körsatgan. Inglizça Vikipediyada qadimgi keltlarning karpetan aholi punkti, Rim villalari va vestgot davri qoldiqlari ham qayd etilgan.

Şahar ilk bor 932-yilda Majirit (Madjirit) nomli qal'a sifatida qölyozmalarda eslanadi. Qordoba amiri Muhammad I uni Toledoni leonlar va kastiliyaliklardan himoya qiliş uçun qurgan, deb hisoblanadi. Inglizça Vikipediya qal'a qurilişini 9-asrning ikkinçi yarmiga boğlaydi.

Şaharning nasroniylar tomonidan qölga kiritilgan yili haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada 1083-yilda arablardan ozod etilgani yozilgan; rus Vikipediyasida 1085-yilda qirol Alfonso VI tomonidan zabt etilgani aytilgan; inglizça Vikipediyada 1083 yoki 1085-yil körsatilgan. Özbekça Vikipediya 1118-yildan erkin şahar huquqi berilganini, inglizça Vikipediya esa 1123-yilda Madrid qirollikka boğliq villa de realengo sifatida tasdiqlanganini yozadi.

1561-yilda qirol Filipp II saroyini Madridga joylaştirdi va şahar Ispaniyaning rasmiy poytaxtiga aylandi; 1601–1606-yillarda saroy Valyadolidga köçirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, aholi 1561-yildagi taxminan 18 000 dan 1598-yilda 80 000 gaça oşgan. 18-asrda Filipp V qirollik saroyi qurilişini boşladi, Karl III davrida şahar obodonlaştirildi. 1808-yil 2-mayda fransuz bosqinçilariga qarşi qözğolon kötarildi. 1936-yilda fuqarolar uruşi davomida şahar mudofaasi boşlandi, 1939-yil martida garnizon taslim böldi. 2004-yil 11-martda bir neça vokzalda terrorçilik hujumi sodir böldi.

Madrid Pireney yarimorolining markaziy qismida, Mansanares daryosi böyida joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi manbalarda 650, 660 va 667 m deb berilgan. Şahar hududi 605,77 km² (inglizça) yoki 607 km² (rusça) deb körsatiladi. Şimoli-ğarbda Syerra-de-Gvadarrama toğ massivi bor.

Iqlimi quruq va kontinental: yoz issiq va kam yoğinli, qiş Örta yer dengizi sohilidagi şaharlarga nisbatan sovuqroq. Yanvarning örtaça harorati taxminan 5–6 °C, iyulniki 24–26 °C; yillik yoğin 400–420 mm atrofida.

Şahar ma'muriy jihatdan 21 tumanga (distrito) va 131 kiçik tumanga (barrio) bölingan. Tumanlar orasida Centro, Arganzuela, Retiro, Salamanca, Chamartín, Tetuán, Chamberí, Barajas va boşqalar bor.

Özbekça Vikipediyada aholi 2,8 mln kişi (1998), rus Vikipediyasida 3,266 mln (2019), inglizça Vikipediyada 2025-yilda 3,4 mlndan ortiq, aglomeratsiyada esa taxminan 6,8 mln deb berilgan. Aholi köpayişi asosan immigrantlar hisobiga sodir böladi. Davlat tili — ispan tili; köpçilik aholi katoliklar.

Madrid mamlakatning yirik iqtisodiy markazi. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar va uning atrofidagi korxonalar mamlakat sanoat mahsulotining 1/10 qismini beradi; yetakçi tarmoq — maşinasozlik, şuningdek elektrotexnika, kimyo, quriliş materiallari, poligrafiya va töqimaçilik. Rus manbasiga köra, 2011-yilda şahar YaIMi 124,9 mlrd yevro bölgan, Madrid Barselonadan keyin ikkinçi yirik sanoat markazi. Inglizça manbaga köra, Telefónica, Iberia, BBVA kabi yirik kompaniyalar joylaşgan, bank operatsiyalarining katta qismi şu yerda jamlangan. Turizm ham rivojlangan: 2023-yilda 5 757 815 xorijiy sayyoh taşrif buyurgan. Madrid transport tuguni; Barajas xalqaro aeroporti va 1919-yildan metropoliten mavjud.

Şaharda Prado muzeyi, Qiroliça Sofiya san'at markazi va Tissen-Bornemisa muzeyi joylaşgan; inglizça manbada Prado böylab joylaşgan bu uç muzey “San'atning oltin uçburçagi” deb ataladi. Me'moriy obidalar orasida Plasa Mayor, Qirollik saroyi, Buen Retiro boği (1631) va Milliy kutubxona binosi bor. Şahar universitetlari qatorida Komplutense va Madrid avtonom universiteti mavjud. Bayramlar orasida 15-may — Avliyo Isidor kuni, 15-avgust — Virgen Paloma kuni, 9-noyabr — Virgen Almudena kuni nişonlanadi. Madridda Real Madrid va Atlético Madrid futbol klublari joylaşgan.