Yalangtöşbiy Bahodir
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Yalangtöşbiy Bahodir (Yalangtöşbiy otaliq, Yalangtöş Bahodir; 1576 yoki 1578 — 1656) — Buxoro xonligida aştarxoniylar hukmronligi davrida yaşagan sarkarda va davlat arbobi, uzoq yillar Samarqand hokimi. U Samarqanddagi Registon maydonida Şerdor va Tillakori madrasalarini qurdirgani bilan maşhur. ÖzME uni harbiy-mulkdor zodagonlarning eng yirik vakillaridan biri deb ta'riflaydi.12
Kelib çiqişi va yoşligi
13Manbalar uning kelib çiqişi haqida turliça ma'lumot beradi. ÖzME'ga köra, u 1576-yil 15-sentyabrda Nurota hokimi oilasida tuğilgan, otasining ismi Saidqul bölgan. Rusça va özbekça Vikipediyada tuğilgan yili 1578 deb körsatiladi; ular yuridik hujjatlarga tayanib otasining ismini Boyxoja deb beradi, Saidqul ismi esa qozoq rivoyatlarida uçraydi. Özbekça Vikipediya tuğilgan joyini Buxoro deb ataydi. Barça manbalar uning olçin (alçin) uruğidan ekanini qayd etadi.
ÖzME'ga köra, yoş Yalangtöş Abdullaxon II saroyida maxsus harbiy maktabda öqigan, söng Bulunğur, Loyiş va Kattaqörğonda tuman boşliği bölib işlagan, keyin Imomqulixonning taklifi bilan Bağdodga öqişga yuborilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u fors tilini puxta bilgan: uning nomidan tuzilgan barça hujjatlar va madrasa peştoqidagi yozuv forsiy tilda bitilgan.
Siyosiy va harbiy faoliyati
131611-yilda Yalangtöş Imomqulixonning taxtga çiqişida faol qatnaşgan va şundan keyin uning mavqei keskin oşgan. Unga otaliq unvoni berilgan. ÖzME uning Samarqandni 1626-yildan amalda mustaqil boşqarganini aytadi; rusça Vikipediyada esa u Samarqand hokimligiga ilk bor 1612-yilda tayinlangani va bu lavozimni uzilişlar bilan bir neça marta egallagani yozilgan.
U xonlikning deyarli barça harbiy yurişlarida qatnaşgan. ÖzME'ga köra, 1623 va 1631-yillarda Eron qöşinlari Balxga hujum qilganda Balx hokimi Nadr Muhammadxonga yordamga kelgan laşkarga u boşçilik qilgan. 1642-yilda közi ojiz bölib qolgan Imomqulixon taxtdan ketgaç, Yalangtöş boşqa amirlar bilan birga Nadr Muhammadni taxtga ötqazgan. Yangi xon unga Kobul atrofidagi bir neça viloyatni va bir qança qabilalarni iqto sifatida in'om etgan; natijada u xondan keyingi eng badavlat kişiga aylangan.
Keyinroq u Nadr Muhammadxon bilan kelişmovçilikka borgan va 1645-yilda Xöjandda boşlangan amirlar isyonini boşqargan. Isyonçilar xonning öğli Abdulazizni xon deb e'lon qilib, Buxoroni qamal qilgan, Nadr Muhammad esa poytaxtni tark etişga majbur bölgan. 1646-yilda u yordam söragan Boburiylar qöşini Balxni egallab olgan. ÖzME'ga köra, 1648-yili Abdulazizxon katta qöşin bilan Balxni qaytarib olganida Yalangtöşning qöşini ham uning safida bölgan. Rusça Vikipediyada uning Xurosonga qilgan yurişlari ham qayd etiladi.
Qurilişlari
13Yalangtöş ayniqsa quriliş homiysi sifatida xotirada qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning buyruği bilan Registondagi Mirzo Uluğbek davriga oid xonaqo va karvonsaroy örnida Şerdor va Tillakori madrasalari barpo etilgan; Şerdor peştoqidagi bitikda 1619-yil sanasi va Yalangtöşning ismi quruvçi sifatida körsatilgan. ÖzME u Samarqandda Maxdumi A'zam masjidi va xonaqosini ham qurdirganini yozadi.
Vafoti va xotirasi
13Yalangtöş 1656-yilda Samarqandda vafot etgan. Abu Tohirxojaning «Samariya» asariga köra, u Samarqand yaqinidagi Dahbedda, Maxdumi A'zam qabri poyida dafn etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning yagona öğli otasidan oldin vafot etgan, madrasa qurilişini esa qizlaridan biri nihoyasiga yetkazgan.
Xalq orasida u haqida köplab rivoyat va afsonalar yaralgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning nomi Samarqanddagi markaziy köçalardan biriga berilgan, 2024-yilda esa u haqida badiiy film suratga olingan. Qozoğistonda ham u Jalantös batir nomi bilan xalq qahramoni sifatida e'zozlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yalangtöşbiy Bahodir // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3362 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYalangtöşbiy Bahodir. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3362
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3362
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ялангтуш Бахадурru.wikipedia.org
- 2Özbekça Vikipediya: Yalangtöş Bahodiruz.wikipedia.org
- 3ÖzME, 10-jild, 26–27-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 26–27-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.