Saidqul öğli Yalangtöşbiy Bahodir

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com

Yalangtöşbiy Bahodir Saidqul öğli YALANGTÖŞBIY BAHODIR Saidqul öğli, Yalangtöşbiy, Yalangtöşbiy otaliq (1576.15.9, Nurota — 1656, Samarqand) — aştarxoniylar davridagi harbiymulkdor zodagonlarning yirik vakili. Olçin qabilasidan. Samarqand hokimi (1626 yildan). Nurota hokimi oilasida tuğilgan. Ya.b. Buxoro xoni Abdullaxon II huzuriga kelib, maxsus harbiy maktabda öqigan (1590— 93). Bulunğur, Loyiş, Kattaqörğonda tumanboşi lavozimida işlaydi (1593— 95). Imomqulixon da'vati bilan Buxoroga kelib, Bağdodga öqişga yuboriladi (1595-98).

1611 yil Imomqulixonni taxtga ötqazişda faol qatnaşgan. Şundan söng Ya.b.ning mavqei ortgan, u Samarqandni 1626 yildan amalda mustaqil idora eta boşlagan. Unga otaliq unvoni berilgan. Ya.b.ning öz qöşini bölib, atrofdagi tumanlarga bosqinçilik yurişlari natijasida juda katta moddiy mablağ töplagan. Ya.b. Buxoro xonligining barça harbiy amaliyotlarida faol iştirok etgan. Çunonçi, 1623 yil va 1631 yil Eron .qöşinlari Balx viloyatiga kelganida»' Balx hokimi Nadr Muhammadxonga Ya.b. boşçiligida katta qöşin yordamga kelgan.

1640 yil Imomqulixon Moskvaga elçilar orqali noma yöllab, unda Rus davlatini qalmiqlarga qarşi quraşida Ya.b. boşçiligida 12 amir va katta qöşin yuborişga tayyor ekanligini bildirgan. 1642 yil Imomqulixonning közi kör bölib qolganda Ya.b. va boşqalar amirlar Balxdan Nadr Muhammadni keltirib taxtga ötqazişgan. Nadr Muhammad Ya.b.ga Kobul atrofidagi DaraiSuf viloyati, Mölğon, Kahmerdni hamda tulkiçi, sayqançi, zirangi, kilaçi, hazoranikudariy qabilalarini ötovlari bilan qöşib iqto tarzida in'om etgan. Ya.b. mamlakatda xondan keyin eng badavlat şaxs bölgan. 1645 yil Ya.b. Buxoroda Nadr Muhammadxon bilan janjallaşib qolib, xonga qarşi Xöjandda kötarilgan amirlar isyoniga boşçilik qilgan. Isyonçilar Buxorodan isyonni bostiriş uçun yuborilgan Abdulaziz sultonni asir olib Buxoroga yuriş qilişgan. Buxoroning ğarbidagi Oqtepa mavzeida ular Abdulazizni xon deb e'lon qilib, söngra poytaxtni qamal qilişgan. Nadr Muhammadxon 3 oylik qamaldan söng şaharni tark etişga majbur bölgan. U boburiylardan Şoh Jahondan yordam söragan. 1646 yil Şoh Jahon Balxga kenja öğli Murodbaxiaş katta qöşin bilan jönatgan. Bu qöşin Balx viloyatini himoya qiliş örniga uni bosib olgan. Boburiylar Balhda 2 yildan oşiq hukmronlik qilişgan, biroq u yerda mustahkam örnaşa olişmagan. 1648 yil yozida Abdulazizxon 200 ming kişilik qöşin bilan Balxga yuriş qilib, boburiylardan bu viloyatni qaytarib olgan, bu qöşin tarkibida Ya.b. boşçiligidagi qöşin ham bölgan.

Ya.b. obodonçilik, quriliş işlariga katta e'tibor bergan, jumladan, Samarqandda Şerdor madrasa, Tillakori madrasa, Maxdumi A'zam masjidi, xonaqosi (1618) va boşqalar qurdirgan. Abu Tohirxojanit «Samariya»da yozişiça «Ya.b.ning qabri Samarqand yaqinidagi Dahbedda, Maxdumi A'zamning oyoği ostida, sufa ustida, mozor devorining içidadur». Ya.b. haqidagi xalq orasida köplab rivoyatlar, afsonalar (mas, «Yalangtöş botir» hikoyasi) töqilgan.

Manba: Abu Tohirxoja, Samariya, T.. 1991.

Ad.: Axmedov B.A., Istoriya Balxa, T., 1982; Axmedov B.A., Istorikogeografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv., T., 1985; Istoriya Uzbekistana, t. 3, T., 1993.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЯЛАНГТЎШБИЙ БАҲОДИР Саидқул ўғли, Ялангтўшбий, Ялангтўшбий оталиқ (1576.15.9, Нурота — 1656, Самарқанд) — аштархонийлар давридаги ҳарбиймулкдор зодагонларнинг йирик вакили. Олчин қабиласидан. Самарқанд ҳокими (1626 йилдан). Нурота ҳокими оиласида туғилган. Я.б. Бухоро хони Абдуллахон II ҳузурига келиб, махсус ҳарбий мактабда ўқиган (1590— 93). Булунғур, Лойиш, Каттақўрғонда туманбоши лавозимида ишлайди (1593— 95). Имомқулихон даъвати билан Бухорога келиб, Бағдодга ўқишга юборилади (1595-98).

1611 йил Имомқулихонни тахтга ўтқазишда фаол қатнашган. Шундан сўнг Я.б.нинг мавқеи ортган, у Самарқандни 1626 йилдан амалда мустақил идора эта бошлаган. Унга оталиқ унвони берилган. Я.б.нинг ўз қўшини бўлиб, атрофдаги туманларга босқинчилик юришлари натижасида жуда катта моддий маблағ тўплаган. Я.б. Бухоро хонлигининг барча ҳарбий амалиётларида фаол иштирок этган. Чунончи, 1623 йил ва 1631 йил Эрон .қўшинлари Балх вилоятига келганида»’ Балх ҳокими Надр Муҳаммадхонга Я.б. бошчилигида катта қўшин ёрдамга келган.

1640 йил Имомқулихон Москвага элчилар орқали нома йўллаб, унда Русь давлатини қалмиқларга қарши қурашида Я.б. бошчилигида 12 амир ва катта қўшин юборишга тайёр эканлигини билдирган. 1642 йил Имомқулихоннинг кўзи кўр бўлиб қолганда Я.б. ва бошқалар амирлар Балхдан Надр Муҳаммадни келтириб тахтга ўтқазишган. Надр Муҳаммад Я.б.га Кобул атрофидаги ДараиСуф вилояти, Мўлғон, Каҳмердни ҳамда тулкичи, сайқанчи, зиранги, килачи, ҳазораникударий қабилаларини ўтовлари билан қўшиб иқто тарзида инъом этган. Я.б. мамлакатда хондан кейин энг бадавлат шахс бўлган. 1645 йил Я.б. Бухорода Надр Муҳаммадхон билан жанжаллашиб қолиб, хонга қарши Хўжандда кўтарилган амирлар исёнига бошчилик қилган. Исёнчилар Бухородан исённи бостириш учун юборилган Абдулазиз султонни асир олиб Бухорога юриш қилишган. Бухоронинг ғарбидаги Оқтепа мавзеида улар Абдулазизни хон деб эълон қилиб, сўнгра пойтахтни қамал қилишган. Надр Муҳаммадхон 3 ойлик қамалдан сўнг шаҳарни тарк этишга мажбур бўлган. У бобурийлардан Шоҳ Жаҳондан ёрдам сўраган. 1646 йил Шоҳ Жаҳон Балхга кенжа ўғли Муродбахиаш катта қўшин билан жўнатган. Бу қўшин Балх вилоятини ҳимоя қилиш ўрнига уни босиб олган. Бобурийлар Балҳда 2 йилдан ошиқ ҳукмронлик қилишган, бироқ у ерда мустаҳкам ўрнаша олишмаган. 1648 йил ёзида Абдулазизхон 200 минг кишилик қўшин билан Балхга юриш қилиб, бобурийлардан бу вилоятни қайтариб олган, бу қўшин таркибида Я.б. бошчилигидаги қўшин ҳам бўлган.

Я.б. ободончилик, қурилиш ишларига катта эътибор берган, жумладан, Самарқандда Шердор мадраса, Тиллакори мадраса, Махдуми Аъзам масжиди, хонақоси (1618) ва бошқалар қурдирган. Абу Тоҳирхожанит «Самария»да ёзишича «Я.б.нинг қабри Самарқанд яқинидаги Даҳбедда, Махдуми Аъзамнинг оёғи остида, суфа устида, мозор деворининг ичидадур». Я.б. ҳақидаги халқ орасида кўплаб ривоятлар, афсоналар (мас, «Ялангтўш ботир» ҳикояси) тўқилган.

Манба: Абу Тоҳирхожа, Самария, Т.. 1991.

Ад.: Ахмедов Б.А., История Балха, Т., 1982; Ахмедов Б.А., Историкогеографическая литература Средней Азии XVI— XVIII вв., Т., 1985; История Узбекистана, т. 3, Т., 1993.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.