Nurota

Nurota — Navoiy viloyatidagi şahar, Nurota tumanining ma'muriy markazi. Nurota toğlarining bir qismi bölgan Oqtoğ etagida, Qizilqum çöli çegarasida, dengiz sathidan 524 metr balandlikda joylaşgan. Şahar maqomini 1976-yilda olgan. Qadimiy qal'a qoldiqlari, ziyoratgohlari va «Çaşma» bulogi bilan tanilgan.12

ÖzME'ga köra, Nurota viloyat markazi Navoiy şahridan 85 km uzoqlikda, eng yaqin temir yöl stansiyasi esa Tinçlik; rusça Vikipediya masofani 55 km deb körsatadi. ÖzME 2003-yilda aholini 30,1 ming kişi deb bergan, inglizça Vikipediyaga köra, 2016-yilda şaharda 32,3 ming kişi yaşagan.

Mahalliy rivoyatlar şahar paydo bölişini Iskandar Maqduniy nomi bilan boğlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar örnida miloddan avvalgi IV asrda Nur qal'asi qurilgan; uning janubiy qismidagi qoldiqlar hozirgaça körinib turadi. Içki şahar (şahriston) 500 × 500 metr kattalikda bölib, baland devor va minoralar bilan öralgan. Qal'a dehqonçilik vohasi bilan dala-çöl çegarasida bölgani uçun strategik ahamiyat kasb etgan.

Manzil X asrda Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarida «Nur» nomi bilan tilga olingan. Rusça Vikipediyaga köra, Narşaxiy uni jome masjidi va köp rabotlari bölgan, muqaddas qabrlari uçun ziyoratçilar oqib keladigan qişloq sifatida tasvirlagan. ÖzME'ga köra, keyinroq bu yerda yaşagan IX asr şayxi Abulhasan Nuriy şarafiga manzil «Nurota» deb atala boşlagan. Şahar orqali Buyuk ipak yölining bir tarmoği ötgan; ÖzME qal'ani Jizzaxdan keyin Buxoro va Samarqand vohasiga kiradigan ikkinçi darvoza deb ta'riflaydi. ÖzME'ga köra, Ğuz turklari XI asrda şu voha orqali Xurosonga, söngra Kiçik Osiyoga ötib, Saljuqiylar davlatiga asos solgan.

1220-yil yanvarida Çingizxon qöşinlarining ilğor qismi Buxoroga borişda Nur orqali ötgan; rusça Vikipediyaga köra, mahalliy turkmanlar möğullarni noma'lum yöldan olib ötgan va bu yöl keyinçalik «xon yöli» deb atalgan. Somoniylar va Abdullaxon II davrida ham Nurota muhim istehkom bölib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, XVI asrdan şahar Buxoro xonligi, söngra Buxoro amirligi tarkibida Nurota bekligining markazi bölgan.

ÖzME'ga köra, Nurotaning asosiy boyligi — marmar koni, uning xom aşyosi asosida «Nurotamarmar» korxonasi işlaydi. Şaharda non kombinati, tikuvçilik fabrikasi va boşqa korxonalar bor. Qadimdan duradgorlik, temirçilik, kulolçilik, miskarlik, kaştaçilik va zargarlik kabi xalq hunarmandçiligi rivojlangan.

ÖzME şaharda saqlangan obidalar qatorida antik davrga oid Nur qal'asi (Iskandar qal'asi) qoldiqlarini, Pirosta mudofaa devorini, miloddan avvalgi IV–III asrlarga oid korizlar tizimini, «Çilustun» jome masjidini, 1582–1590-yillarda qurilgan Katta Gumbaz masjidini, XIX asr oxiri — XX asr boşlariga oid bir neça masjidni va 1928-yilgi Sudur Bobo hammomini sanaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, «Çaşma» majmuasi buloq, quduq, Juma masjidi va hammomdan iborat; buloq ustida qurilgan masjid gumbazining diametri 16 metr bölib, mintaqadagi eng kattalaridan biri hisoblanadi. Korizlar — buloq suvini uzoq masofaga yetkazuvçi yer osti quvurlari — qisman tiklanib, hozir ham foydalaniladi.