Nurota

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342–343-b. — ziyouz.com

Nurota — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi şahar (1976 y.dan). Oqtoğning etagida, 524 m balandlikda joylaşgan. Tuman markazi. Yaqin t.y. stansiyasi — Tinçlik (85 km). N. viloyat markazi (Navoiy ş.)dan 85 km. Axrlisi 30,1 ming kişi (2003).

N. Özbekistonning qad. şaharlaridan biri. Şahar dastlab 10-a.da Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarida «Hyp» şaklida (şu yerdagi maşhur «Hyp» çaşmasi nomidan) tilga olingan. Mahalliy rivoyatlarda şaharning paydo bölişi Iskandar Makduniy davriga borib taqaladi. Keyinçalik şaqar bu yerda yaşab ötgan maşhur Şayx Abulhasan Nuriy (9-a.) şara-figa «Nurota» deb atala boşlagan. N. ustidan Buyuk ipak yölining bir tar-moği ötgan. U ötmişda harbiy-strategik ahamiyatga ega bölib, yirik savdo markazi ham hisoblangan. «Hyp» qal'asi qadimdan Jizzaxdan söng Buxoro va Samarqand vohasiga kiriş uçun ikkinçi darvozahisoblangan. N. (kad. «Hyp») Buxoroning şim.dagi çekka şahar bölib, madaniy ötroq aholi va köçmançi xalqlar yaşaydigan qudud çe-garasida joylaşgan. Öğuz turklari N. voxasidan avval Xuroson, söngra Kiçik Osiyo ya.o.ga borib örnaşgan va Saljuqiylar davlatiga asos solgan (11- a.). Qad. toş yöli orqali Nurga köplab karvonlar kelib töxtagan. Çingizxon qöşinlari Buxoroga borişda xuddi ana şu yöldan (1220 y. yanv.) Nurga kirib kelgan. Şu bois toş yöli «xon yöli» nomi b-n ham yuritilgan. N. Somoniylar, Abdullaxon davri (16-a.)

va undan keyingi davrlarda ham muhim strategik is-tehkom hisoblangan. N.ning ulkan boy-ligi uning marmar konidir. Şahardagi «Nurotamarmar» sanoat korxonasi uşbu kon xom aşyosi asosida işlayap-ti. Şuningdek, N.da non k-ti, ti-kuvçilik f-kasi, «Nurbuloq», «Nu-robod» aksiyadorlik jamiyatlariga karaşli korxonalar, bir neça bozor, savdo dökonlari, madaniy, maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. 8 umumiy ta'lim maktabi, pedagogika, q.x. kasb-hunar kollejlari, 7 ommaviy kutubxona, klub, «Çaşma» ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatadi (2003). N.da 2 kasalxona, 10 dorixona va b. tib-biyot muassasalari mavjud.

Xalq amaliy san'at va hunarmandçiligi qadimdan rivojlangan. N. us-talari tomonidan tayyorlangan du-radgorlik, temirçilik, çilangarlik, quruvçilik, kulolçilik, miskarlik, kaştaçilik, zargarlik mahsulotlari hamişa xaridorgir bölib kelgan.

N.da antik davrda qurilgan Hyp qal'asi qoldiklari (uni Iskandariya, Iskandar qal'asi ham deyişgan), Piro-sta mudofaa devori qoldiqlari va qad. korizlar sistemasi (taxm. mil. av. 4—3-a.lar), «Çilustun» jome masjidi (9— 20-a. boşlari), Katta Gumbaz masjidi (1582 — 90 y. lar), «Sayidota», «Okmas-jid», «Bargsöz» masjidlari (19-a. oxiri — 20-a. boşlari), Sudur Bobo hammomi (1928 y.) kabi me'moriy va tarixiy yodgorliklar saqlanib qolgan. Şaharda Mozori Sang Andoz (Paxlavon Ahmad Zamjoi), Şoi-ris (Bibisitam Tagalbos), Mozori bandikuşo (Hoji Burhoniddin Jarroh), Çilla mozor (Xoja Ubaydullo Jarroh), qad. Hyp çaşmasi kabi ziyoratgohlar mavjud.

Qahramon Rajabov, Zulxumor Abdiyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУРОТА — Навоий вилояти Нурота туманидаги шаҳар (1976 й.дан). Оқтоғнинг этагида, 524 м баландликда жойлашган. Туман маркази. Яқин т.й. станцияси — Тинчлик (85 км). Н. вилоят маркази (Навоий ш.)дан 85 км. Ахрлиси 30,1 минг киши (2003).

Н. Ўзбекистоннинг қад. шаҳарларидан бири. Шаҳар дастлаб 10-а.да Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асарида «Hyp» шаклида (шу ердаги машҳур «Hyp» чашмаси номидан) тилга олинган. Маҳаллий ривоятларда шаҳарнинг пайдо бўлиши Искандар Макдуний даврига бориб тақалади. Кейинчалик шақар бу ерда яшаб ўтган машҳур Шайх Абулҳасан Нурий (9-а.) шара-фига «Нурота» деб атала бошлаган. Н. устидан Буюк ипак йўлининг бир тар-моғи ўтган. У ўтмишда ҳарбий-стратегик аҳамиятга эга бўлиб, йирик савдо маркази ҳам ҳисобланган. «Hyp» қалъаси қадимдан Жиззахдан сўнг Бухоро ва Самарқанд воҳасига кириш учун иккинчи дарвозаҳисобланган. Н. (кад. «Hyp») Бухоронинг шим.даги чекка шаҳар бўлиб, маданий ўтроқ аҳоли ва кўчманчи халқлар яшайдиган қудуд че-гарасида жойлашган. Ўғуз турклари Н. вохасидан аввал Хуросон, сўнгра Кичик Осиё я.о.га бориб ўрнашган ва Салжуқийлар давлатига асос солган (11- а.). Қад. тош йўли орқали Нурга кўплаб карвонлар келиб тўхтаган. Чингизхон қўшинлари Бухорога боришда худди ана шу йўлдан (1220 й. янв.) Нурга кириб келган. Шу боис тош йўли «хон йўли» номи б-н ҳам юритилган. Н. Сомонийлар, Абдуллахон даври (16-а.)

ва ундан кейинги даврларда ҳам муҳим стратегик ис-теҳком ҳисобланган. Н.нинг улкан бой-лиги унинг мармар конидир. Шаҳардаги «Нуротамармар» саноат корхонаси ушбу кон хом ашёси асосида ишлаяп-ти. Шунингдек, Н.да нон к-ти, ти-кувчилик ф-каси, «Нурбулоқ», «Ну-робод» акциядорлик жамиятларига карашли корхоналар, бир неча бозор, савдо дўконлари, маданий, маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. 8 умумий таълим мактаби, педагогика, қ.х. касб-ҳунар коллежлари, 7 оммавий кутубхона, клуб, «Чашма» ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатади (2003). Н.да 2 касалхона, 10 дорихона ва б. тиб-биёт муассасалари мавжуд.

Халқ амалий санъат ва ҳунармандчилиги қадимдан ривожланган. Н. ус-талари томонидан тайёрланган ду-радгорлик, темирчилик, чилангарлик, қурувчилик, кулолчилик, мискарлик, каштачилик, заргарлик маҳсулотлари ҳамиша харидоргир бўлиб келган.

Н.да антик даврда қурилган Hyp қалъаси қолдиклари (уни Искандария, Искандар қалъаси ҳам дейишган), Пиро-ста мудофаа девори қолдиқлари ва қад. коризлар системаси (тахм. мил. ав. 4—3-а.лар), «Чилустун» жоме масжиди (9— 20-а. бошлари), Катта Гумбаз масжиди (1582 — 90 й. лар), «Сайидота», «Окмас-жид», «Баргсўз» масжидлари (19-а. охири — 20-а. бошлари), Судур Бобо ҳаммоми (1928 й.) каби меъморий ва тарихий ёдгорликлар сақланиб қолган. Шаҳарда Мозори Санг Андоз (Пахлавон Аҳмад Замжои), Шои-рис (Бибиситам Тагалбос), Мозори бандикушо (Ҳожи Бурҳониддин Жарроҳ), Чилла мозор (Хожа Убайдулло Жарроҳ), қад. Hyp чашмаси каби зиёратгоҳлар мавжуд.

Қаҳрамон Ражабов, Зулхумор Абдиева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.