Nurjahon begim

Nurjahon begim (asl ismi Mehriniso; 1577–1645) — Hindistondagi Boburiylar saltanati hukmdori Jahongirşohning ikkinçi xotini. U saltanat boşqaruvida faol iştirok etgan va şe'r yozgan.

Mehriniso Eronlik oilada tuğilgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, u Qandahorda dunyoga kelgan, ota-onasi Mirzo Ğiyosbek va Asmat begim edi. Oila yöqçilik tufayli Hindistonga, Akbar saroyiga yöl olgan. Otasi keyinçalik «E'timod-ud-davla» unvonini olgan. Özbekça maqolada ota-onasi Akbar saroyida xizmatga yollangani aytiladi.

U arab va fors tillari, adabiyot, musiqa va san'atdan ta'lim olgan. Birinçi eri Ali Quli Istajliy (Şerafkan) edi. Bu nikoh ingliz va rus manbalarida 1594-yilga, ya'ni Mehriniso 17 yoşiga töğri keladi. Özbekça maqolada esa şahzoda Salim qizni sevib qolgani, Akbar qarşilik qilgani va Mehrinisoni Şerafkanga turmuşga çiqargani yoziladi. Ingliz manbasida esa Salim bilan oldingi munosabat haqidagi rivoyatlarga zamonaviy tadqiqotlar şubha bilan qaraydi.

Şerafkan Bengaliya hokimi Qutbiddin bilan töqnaşuvda halok böldi. Özbekça maqola buni 1611-yil, ingliz va rus maqolalari 1607-yil deb körsatadi. Mehriniso va qizi Ladli begim Agraga çaqirilib, Akbarning beva xotini Ruqayya Sulton begim xizmatida böldi. 1611-yilda Jahongirşoh unga uylandi; ingliz va rus manbalariga köra, nikoh 25-mayda bölgan. Unga «Nurmahal» (saroy nuri), keyin «Nurjahon» (jahon nuri) laqabi berildi.

Nurjahon Maxfiy taxallusi bilan ğazallar bitgan. «Muntahab ut-tavorix» asarida uning şoh bilan muşoiralaridan namunalar keltirilgan. Özbekça maqolada u gulob va «atri Jahongiriy»ni kaşf etgani, yangi taomlar va xona bezaklarini yaratgani aytiladi. Jahongirşoh uning şarafiga 12 grammli oltin tanga zarb ettirgani haqida ham xabar bor.

Jahongirşoh tez-tez kasal bölib, davlat işlariga kam qaragan paytlarda Nurjahon saltanatni boşqargan. Manbalarga köra, u yaqinlarini yuqori lavozimlarga qöygan: otasi boş vazir, akasi Osafxon esa yuqori mansabga erişgan. Qizi Ladli begimni şahzoda Şahriyorga nikohlab bergan. Osafxonning qizi Arjumand bonu esa şahzoda Xurram (keyingi Şoh Jahon)ga turmuşga çiqqan.

Şahzoda Xurram Nurjahonning ta'siridan norozi edi. Qandahor Eron qöşini tomonidan qamal qilinganda u yurişga bormay, 1622-yilda otasiga qarşi isyon kötardi; isyon bostirildi. Ingliz va rus manbalarida 1626-yilda laşkarboşi Mahobatxon Jahongirşohni asir olgani, Nurjahon jangga fil ustida kirgani va keyinçalik şohni ozod qilişga muvaffaq bölgani bayon qilinadi.

Jahongirşoh 1627-yilda vafot etdi. Nurjahon Şahriyor tomonida turdi, ammo akasi Osafxon Xurramni qöllab-quvvatladi. Xurram 1628-yil fevralda Agraga kirib, özini Şoh Jahon deb atadi. Nurjahon 1645-yilda vafot etdi va Lahordagi Şoh Dara qabristoniga dafn etildi. Vafot sanasi manbalarda turliça: rus manbasida 17-dekabr, ingliz manbasida 18-dekabr. «Tazkirat ul-havotin»ga köra, uning qabr toşiga özi bitgan bayt yozilgan.

Ingliz tilidagi manbada ayrim tarixçilar uni ön yildan ortiq vaqt davomida taxt ortidagi haqiqiy kuç deb hisoblaşi qayd etilgan. Uning nomidan tanga zarb etilgani ham aytiladi.