Galileo Galilei
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Galileo Galilei (1564-yil 15-fevral, Piza — 1642-yil 8-yanvar, Florensiya yaqinidagi Arçetri) — italyan fizigi, astronomi va mexanigi, aniq tabiatşunoslikning asosçilaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, uni kuzatuv astronomiyasi, klassik fizika, ilmiy usul va zamonaviy fanning otasi deb ataşadi; Albert Eynşteyn ham uni zamonaviy fizikaning otasi deb bilgan. Teleskop yordamida qilgan kaşfiyotlari va Kopernik ta'limotini himoya qilgani uçun katolik çerkovi bilan ziddiyatga kelgani bilan maşhur.1
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Galiley aslzodalar oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u taniqli lyutniyaçi, bastakor va musiqa nazariyotçisi Vinçenso Galileyning olti farzandidan katta bölgan; oila keyinroq Florensiyaga köçgan. 1581-yilda otasining xohişi bilan Piza universitetiga tibbiyot öqişga kirgan, ammo bu yerda Aristotel fizikasi, Yevklid va Arximed matematikasi bilan tanişib, geometriya va mexanikaga qiziqib qolgan. ÖzME'ga köra, tibbiyotni taşlab, tört yil matematika bilan şuğullangan va «Kiçik tarozular» nomli risola yozgan (1586; 1655-yilda naşr etilgan) — bu asar uni italyan matematiklari orasida taniqli qilgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, 1589-yilda Piza universitetida matematika kafedrasini egallagan, 1592-yildan 1610-yilgaça Padua universitetida geometriya, mexanika va astronomiyadan dars bergan. Uning homiylari orasida Toskana buyuk gersogi Kozimo II de Medisi bölgan.
Mexanika sohasidagi işlari
13ÖzME'ga köra, Galiley jismning qiya tekislik böylab harakati, ma'lum burçak ostida otilgan jismning uçişi va erkin tuşiş qonunlarini birinçi bölib aniqlagan, inersiya qonunini kaşf etgan, kuçlarni qöşiş qoidasini ta'riflagan va bir tekis töğri çiziqli harakatlanayotgan tizimlar uçun nisbiylik prinsipini ilgari surgan. U harakatning asosiy körsatkiçlarini miqdor jihatidan aniqlab, keyinçalik Nyuton tomonidan rivojlantirilgan klassik mexanikaga asos solgan. ÖzME uning Abu Rayhon Beruniy kabi Aristotelning «yengillik kuçi» haqidagi qaraşini rad etib, faqat oğirlik kuçini tan olganini qayd etadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, Galiley mayatnik tebranişlarini ham tadqiq qilgan: tebraniş davri amplitudaga deyarli boğliq emasligini va davr kvadrati mayatnik uzunligiga proporsional ekanini aniqlagan. U termometrning ötmişdoşi bölgan termoskopni yaratganlardan biri, gidrostatik tarozi va harbiy sirkulni ixtiro qilgan. Şogirdi Vinçenso Vivianining yozişiça, u Piza minorasidan turli massali şarlarni taşlab, ularning tuşiş vaqti massaga boğliq emasligini körsatgan, biroq bu tajriba haqiqatan ötkazilgani bahsli.
Astronomik kaşfiyotlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, Galiley 1609-yilda teleskopni takomillaştirib, uni osmonni kuzatişda birinçilardan bölib qölladi. ÖzME uning teleskopi narsalarni 32 marta kattalaştirganini qayd etadi. Galiley Oy sirti notekis ekanini, Venera Oy kabi fazalar almaşişini, Quyoşda doğlar borligini va Yupiterning tört yirik yöldoşini kaşf etgan; Somon yölining köplab yulduzlardan iboratligini, Saturn halqalarini ham kuzatgan, garçi halqalarni dastlab alohida jismlar deb hisoblagan. Yupiter yöldoşlarini u homiysi Kozimo II şarafiga «Medisi yulduzlari» deb atagan. Bu kuzatuvlar 1610-yilda «Yulduz xabarçisi» asarida e'lon qilingan. Quyoş doğlari harakatiga tayanib, Galiley Quyoşning öz öqi atrofida aylanişini ham asoslagan.
Çerkov bilan ziddiyat
13Galiley Nikolay Kopernikning geliotsentrik ta'limotini qat'iy himoya qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1616-yil fevralida inkvizitsiya komissiyasi geliotsentrizmni Muqaddas Kitobga zid deb topgan. 1632-yilda Galiley «Dunyoning ikki asosiy tizimi haqida dialog» asarini çop ettirgan; unda Kopernik tizimi foydasiga asosli dalillar keltirilgan, biroq kitob Rim papasi Urban VIII ni masxara qilgandek qabul qilingan. ÖzME'ga köra, 1633-yilda Galiley inkvizitsiya sudiga tortilgan va 22-iyunda Kopernik ta'limotidan rasman voz keçişga majbur bölgan; unga Yerning harakati haqida gapiriş va asarlarini naşr qiliş taqiqlangan.
Inglizça Vikipediyaga köra, umrining qolgan qismini Arçetridagi villasida uy qamoğida ötkazgan va şu yillarda kinematika va materiallar mustahkamligiga bağişlangan «Ikki yangi fan haqida suhbatlar» (1638) asarini yozgan. ÖzME'ga köra, u 1637-yilda kör bölib qolgan, inglizça Vikipediya esa töla körlikni 1638-yilga boğlaydi. U Florensiyadagi Santa-Kroçe bazilikasida dafn etilgan. 1992-yil 31-oktabrda Rim papasi Ioann Pavel II inkvizitsiya Galileyni ayblaşda xato qilganini tan olgan.
Dunyoqaraşi va meros
13ÖzME'ga köra, Galiley tabiat hodisalarini tajriba va matematik tahlil asosida tuşuntirişga intilgan, olamdagi barça hodisalar moddiy asosga ega va mexanika qonunlariga böysunadi, deb hisoblagan, sxolastikaga qarşi çiqqan. Uning qiziqişlari fan bilan çeklanmagan: u musiqa çalgan, rassomlik va adabiyot bilan şuğullangan, lotin tilini mukammal bilgan. Ilmiy asarlarini ravon va sodda italyan tilida yozgani uçun ular badiiy adabiyot namunasi sifatida ham qadrlanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Galileo Galilei // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3424 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGalileo Galilei. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3424
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3424
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Galileo Galileien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 2-jild, 55–56-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 55–56-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.