Galileo Galilei
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com
Galilei Galileo GALILEI (Galilei) Galileo (1564.15.2, Piza - 1642.8.1, Arçetri, Florensiya yaqinida) — italyan fizigi, astronomi va mexanigi; aniq tabiatşunoslik asosçilaridan biri. G. aslzodalar oilasida dunyoga kelgan. Otasining undovi b-n Piza un-tiga kirib (1581), tibbiyotni urgana boşlagan. Bu yerda Aristotel fizikasi b-n tanişgan, Yevklid va Arximed mat.sini Urgangan. Geom. va mexanikaga qiziqib ketgaç, G. tibbiyotdan voz keçib, 4 yil mobaynida mat.ni örgangan va ixçamgina «Kiçik tarozular» asarini yozgan (1586; 1655 y. naşr qilingan). Bu asari uni italyan matematiklari orasida maşhur qilgan. G. mexanika b-n astoydil şuğullangan. Keyinçalik inersiya qonunink kaşf etgan, kuçlarni qöşiş qoidasini ifodalab bergan, köçirma harakat tezligi doimiy bölgan çogdagi nisbiylik prinsipini yaratgan, mexanik harakatning asosiy kursatkiçlarini mikdoriy jihatdan aniqlagan. Jismning qiya tekislikdagi harakati, ma'lum burçak ostida otilgan jismning harakati, erkin tuşiş haqidagi qonunlarni dastlab G. kaşf etgan, harakatning saqlanişi töğrisidagi muhim fikrga tegişli tuşunçalarni kiritgan. Galiley — Nyuton mexanikasi ilmning muhim tarmoğiga aylandi. G. olam tuzilişini tuşuntirişda N. Kopernik yulidan bordi. Özi yasagan (32 marta katta qilib kUrsatadigan) teleskop yordamida Oy sirtining notekisligini, Venera fazasining Uzgarişini, Quyoş doğlarini, Yupiterning 4 ta yuldoşini kaşf qildi va Quyoşning uz öqi atrofida aylanişini isbotladi. G.ning bu işlari «Yulduz xabarçisi» (1610— 11) asarida bayon qilingan. «Olam tuzilişining ikki asosiy sistemasi haqida dialog» (1632) asarida geliotsentrik sistematlt töğriligiga asosli dalillar keltirgan. Abu Rayhon Beruniy qabi G. ham Aristotelning «yengillik kuçi» tuşunçasiga qarşi çiqib, faqat oğirlik kuçini tan oldi. U tabiiy hodisalarni tajriba va matematik fikrlaş asosida tuşuntirişga harakat qilgan. G. dunyoqaraşi — mexanistik materializm. U olamdagi barça hodisalar moddiy asosga ega bölib, mexanika qonunlariga böisunadi, deb tuşungan, sxolastikata qarşi çiqqan. Mexanistik materializmning barça nuqsonlari G. dunyoqaraşiga ham taalluqli. G. öz zamonasining iğlor goyali kişilaridan bulgan. G.ning iste'dodi fan sohalari b-n çeklanib qolmaydi: u musiqaçi, rassom, san'at şinavandasi, adabiyotşunos ham bölgan. Uning ilmiy risolalari ravon va oddiy tilda yozilganligi uçun ularni ham badiiy adabiyot jumlasiga qöşiş mumkin. U lotin tilini mukammal egallagan. N. Kopernikning geliotsentrizmini qat'iy yoqlagani uçun G. 1633 y.da katolik çerkov tomonidan inkvizitsiya sudiga berilgan, natijada N. Kopernik ta'limotidan voz keçişga majbur bölgan va 1633 y. 22 iyunda çerkovda taz çukib tavba qilgan; unga Yer harakati töğrisida gapiriş va asarlarini naşr qiliş taqiqlab qöyilgan. G. umrining oxirigaça «inkvizitsiya asiri» hisoblangan. G. 1637 y.da kör bölib qolgan. Asrlar ötib xaqikat qaror topdi: 1992 y.da Rim papasi Ioann Pavel 2 inkvizitsiya sudi karorini notöğri deb topdi va G.ni oqladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЛИЛЕИ (Galilei) Галилео (1564.15.2, Пиза - 1642.8.1, Арчетри, Флоренция яқинида) — итальян физиги, астрономи ва механиги; аниқ табиатшунослик асосчиларидан бири. Г. аслзодалар оиласида дунёга келган. Отасининг ундови б-н Пиза ун-тига кириб (1581), тиббиётни ургана бошлаган. Бу ерда Аристотель физикаси б-н танишган, Евклид ва Архимед мат.сини Урганган. Геом. ва механикага қизиқиб кетгач, Г. тиббиётдан воз кечиб, 4 йил мобайнида мат.ни ўрганган ва ихчамгина «Кичик тарозулар» асарини ёзган (1586; 1655 й. нашр қилинган). Бу асари уни итальян математиклари орасида машҳур қилган. Г. механика б-н астойдил шуғулланган. Кейинчалик инерция қонунинк кашф этган, кучларни қўшиш қоидасини ифодалаб берган, кўчирма ҳаракат тезлиги доимий бўлган чогдаги нисбийлик принципини яратган, механик ҳаракатнинг асосий курсаткичларини микдорий жиҳатдан аниқлаган. Жисмнинг қия текисликдаги ҳаракати, маълум бурчак остида отилган жисмнинг ҳаракати, эркин тушиш ҳақидаги қонунларни дастлаб Г. кашф этган, ҳаракатнинг сақланиши тўғрисидаги муҳим фикрга тегишли тушунчаларни киритган. Галилей — Ньютон механикаси илмнинг муҳим тармоғига айланди. Г. олам тузилишини тушунтиришда Н. Коперник йулидан борди. Ўзи ясаган (32 марта катта қилиб кУрсатадиган) телескоп ёрдамида Ой сиртининг нотекислигини, Венера фазасининг Узгаришини, Қуёш доғларини, Юпитернинг 4 та йулдошини кашф қилди ва Қуёшнинг уз ўқи атрофида айланишини исботлади. Г.нинг бу ишлари «Юлдуз хабарчиси» (1610— 11) асарида баён қилинган. «Олам тузилишининг икки асосий системаси ҳақида диалог» (1632) асарида гелиоцентрик систематлт тўғрилигига асосли далиллар келтирган. Абу Райҳон Беруний қаби Г. ҳам Аристотелнинг «енгиллик кучи» тушунчасига қарши чиқиб, фақат оғирлик кучини тан олди. У табиий ҳодисаларни тажриба ва математик фикрлаш асосида тушунтиришга ҳаракат қилган. Г. дунёқараши — механистик материализм. У оламдаги барча ҳодисалар моддий асосга эга бўлиб, механика қонунларига бўисунади, деб тушунган, схоластиката қарши чиққан. Механистик материализмнинг барча нуқсонлари Г. дунёқарашига ҳам тааллуқли. Г. ўз замонасининг иғлор гояли кишиларидан булган. Г.нинг истеъдоди фан соҳалари б-н чекланиб қолмайди: у мусиқачи, рассом, санъат шинавандаси, адабиётшунос ҳам бўлган. Унинг илмий рисолалари равон ва оддий тилда ёзилганлиги учун уларни ҳам бадиий адабиёт жумласига қўшиш мумкин. У лотин тилини мукаммал эгаллаган. Н. Коперникнинг гелиоцентризмини қатъий ёқлагани учун Г. 1633 й.да католик черков томонидан инквизиция судига берилган, натижада Н. Коперник таълимотидан воз кечишга мажбур бўлган ва 1633 й. 22 июнда черковда таз чукиб тавба қилган; унга Ер ҳаракати тўғрисида гапириш ва асарларини нашр қилиш тақиқлаб қўйилган. Г. умрининг охиригача «инквизиция асири» ҳисобланган. Г. 1637 й.да кўр бўлиб қолган. Асрлар ўтиб хақикат қарор топди: 1992 й.да Рим папаси Иоанн Павел 2 инквизиция суди карорини нотўғри деб топди ва Г.ни оқлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.