Balx
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Balx (dariyça: بلخ) — Afğonistonning şimolidagi, Balx viloyatidagi qadimiy şahar. Qadimgi yunonlar uni Baqtra, forslar Zariaspa deb atagan; şaharga „Umm ul-bilod“ (Şaharlar onasi) laqabi ham berilgan.
Tarixi
13Şahar tarixi miloddan avvalgi 7-asrdan ma'lum deyiladi. Fransuz arxeologlari Bolo Hisor qal'asida eramizdan avvalgi 1500–1000-yillarga oid ilk aholi manzilgohi izlarini topgan. Balx Axomaniylar davlati va Aleksandr saltanati tarkibida bölgan, keyin Yunon-Baqtriya podşoligining poytaxtiga aylangan. Söng Kuşon podşoligi tarkibiga kirgan va Buyuk ipak yölidagi yirik savdo şaharlaridan biri bölgan. U zarduştiylik va buddaviylik markazi hisoblangan. Xitoy rohibi Syuanszan 630-yilda şaharga taşrif buyurgan va u yerda yuzga yaqin buddaviy monastir bölganini yozgan. Eng maşhur monastir Nava Vihara bölgan.
Arablar Balxni 7–8-asrlarda egallagan. 1221-yilda möğullar şaharni vayron qilgan. Marko Polo 1262-yilda uni „olijanob va buyuk şahar“ deb ta'riflagan. 1370-yildan Temur saltanati tarkibida bölgan, 1405-yilda Pirmuhammad uni öz poytaxtiga aylantirgan. Keyinçalik şayboniylar, aştarxoniylar va Buxoro xonligi hukmronligi ostida bölgan. 1850-yilda Dust Muhammadxon Balxni qölga kiritib, Afğoniston amirligiga qöşgan. Afğon ma'muriyati keyin Mozori Şarifga köçgan.
Geografiyasi
13Balx Mozori Şarifdan şimoli-ğarbda, Amudaryodan taxminan 74 km janubda, mavsumiy oqadigan Balxob daryosining öng qirğoğidan taxminan 12 km uzoqlikda, dengiz sathidan taxminan 365 m balandlikda joylaşgan. Hozir şaharning asosiy qismi xarobalardan iborat.
Aholisi
13Aholisi turli manbalarda 77 000 (2006-yil bahosi), 138 594 va 148 972 kişi deb berilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, aholining köpçiligini tojiklar taşkil qiladi, asosiy til — dariy.
Iqtisodiyoti
13Rus tilidagi Vikipediyada Balx paxta sanoati va teri işlaş („fors qöy terisi“) markazi sifatida tilga olinadi; şahar bozorga bodom va qovun yetkazib beradi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Xoja Abu Porso masjidi va maqbarasi (Yaşil masjid) 15-asrda qurilgan va yaxşi saqlangan. Qadimiy yodgorliklardan Bolo Hisor qal'asi, şahar devorlari qoldiqlari, Tapa Rustam stupasi va Sa'id Subhonqulixon madrasasining devor bölaklari bor. Noh Gumbad („Töqqiz gumbazli masjid“) 794-yilda buddaviy monastir örnida qurilgan bölişi mumkin. Şoira Rabia Balxiyning qabri ham şu yerda. Balxda Abu Şakur Balxiy (10-asr fors şoiri) kabi şaxslar bilan boğliq ma'lumotlar bor.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Balx // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/733 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABalx. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/733
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/733
Raqamlarda
Aholi soni · 2006-yil
77 000 kişi
+963,2 %1979-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q182159wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q11373wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.