A. hududining katta qismi quruq subtropik iqlim mintaqasida joylaşgan bölib, iqlimi kontinental. Yozi issiq va quruq (iyulning örtaça t-rasi tekisliklarda 32» —35°, toğlarda 10° — 14°), qişi iliq, toğlarda sovuq (yanv. ning örtaça t-rasi tekisliklarda 0* dan 8° gaça; — 30* sovuqlar ham kuzatiladi, toğlarda 0» dan past, ayozli kunlar köp böladi). Yillik yoğin miqdori şim. hududlarda 170 — 280 mm, çöl hududlarida 40 — 50 mm, toğ yon bağirlarida 800 mm gaça boradi. Yirik daryolari — Amudaryo va uning irmoği — Panj hamda Hilmand, Farrohrud, Herirud, Murğob va b. Kobul daryosi Hind okeani havzasiga quyiladi. Daryolarning suvlaridan sun'iy suğorişda hamda elektr energiya hosil qilişda foydalaniladi. Mamlakat sugorma dehqonçilik hududlarida böz va töq böz tuproq hamda surqönğir tuproqlar tarqalgan. Katta qismini qumli tuproq egallagan. Asosan çöl va daşt ösimliklari ösadi. Şim.-şarqiy va şarqiy qismlaridagi toğlarda keng bargli (2000—2400 m li balandlikda) hamda ignabargli (3300 — 3400 m gaça bölgan balandlikda) örmonlar mavjud. A.da yovvoyi hayvonlardan böri, sirtlon, tulki, qoplon, ayiq, jayron va b. uçraydi.
Aholisi. A.— köp millatli mamlakat. Unda turli til guruhiga kiradigan 30 dan ortiq xalq yaşaydi. Aholining deyarli yarmi afğon (puştun)lar (8 mln.dan ortiq kişi). Tojiklar (4,5 mln.), özbeklar (3 mln.ga yaqin), xazoralar (1,5 mln .dan ortiq), turkmanlar, qirğizlar, çoraymoqlar, balujlar ham bor. Özbeklar asosan Juzjon, Balx, Foryob, Qunduz, Taxor, Samangon, Hirot va qisman Bağlon viloyatlarida istiqomat qiladi. Şaharlarda kam joylaşgan. Mozori Şarif, Şibirğon, Maymana, Oybak, Toluqon, Qunduz va Toşqörğon ş.larida aholining köpçiligini taşkil etadi. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 da salkam 30 kişi. Davlat tili puştu va dariy. Aholining 85% islom dinining sunniylik va 15% şialik yönalişlariga mansub. Aholining 18% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Kobul, Mozori Şarif, Qandahor, Hirot, Jalolobod, Qunduz, Bağlon.
Tarixi. Hoz. A. hududida mil. av. 1-ming yillikda bir qança mayda davlatlar bölgan. Baqtriya ularning eng kuçlisi edi. Ular uzoq asrlar davomida Axomaniylar, Salavkiylar, Arab xalifaligi, Ğaznaviylar, Möğullar, Temuriylar, Boburiylar, Safaviylar hukmronligi ostida bölgan. 1747 y.da Ahmadşoh Durroniy Xuroson, Seiston, Sind, Balujiston, Panjob, Kaşmir va Balxni, şuningdek Amudaryoning söl sohilidagi ayrim hududlarni egallab, birinçi bor mustaqil A. davlatiga asos soldi. Lekin u 1818 y.da bir qator xonliklar (Kobul, Qandahor, Hirot va Peşovar)ga bölinib ketdi. 1825 y.da Kobul hokimi Döstmuhammad afğon yerlarini bir butun davlat qilib birlaştirişga harakat qildi, lekin bunga Angliyaning bosqinçilik uruşlari tösqinlik qildi (1838 — 42, 1878 — 80 y.lardagi uruşlar). Angliya A.ni öz mustamlakasiga aylantira olmadi, lekin 1879 y.da taşki siyosat uning nazorati ostiga ötdi. 19- a. oxiri — 20-a. boşlarida A.da markazlaşgan davlatni şakllantiriş jarayoni yakunlandi. 1- jahon uruşida A. özini betaraf deb e'lon qildi. Qulay xalqaro şaroitning vujudga kelişi A. amiri Omonulloxonga 1919 y. 28 fev. da A.ni mustaqil deb e'lon qilişga imkon berdi. 1919 — 28 y.larda Omonulloxon mamlakatda qoloqlikni bartaraf qiliş va i. ç. munosabatlarini rivojlantirişga yönaltirilgan bir qança islohotlarni amalga oşirdi. 1923 y.da A.ning birinçi konstitutsiyasi e'lon qilindi. 1929 y.da Angliya tomonidan uyuştirilgan isyon natijasida Omonulloxon taxtdan ketdi. Hokimiyatni muxolifat kuçlari rahbarlaridan biri, Baçai Saqo (amir Habibullo nomi b-n) egalladi va u barça islohotlarni bekor qildi. Lekin şu yilning özida Baçai Saqo hokimiyati ağdarib taşlandi. Taxtga ötirgan Nodirşoh hukumati mamlakatni jadal rivojlantiriş yölini davom ettirdi. 1933 y. taxtga uning öğli Muhammad Zohirşoh ötirdi. 2-jahon uruşi davrida A. betaraflikni saqlab qoldi. Uruşdan keyingi yillarda davlat tizimini demokratlaştiriş, mamlakat iqtisodiy taraqqiyotini jadallaştiriş uçun muxolifat harakati kuçaydi (1947, 1950 — 51 y.lardagi çiqişlar, 1965 — 66 y. Kobul ş.dagi namoyişlar). 1973 y. 17 iyuldagi qon tökilmay ötkazilgan davlat töntarişi natijasida monarxiya tugatildi va mamlakat respublika deb e'lon qilindi. Çuqur islohotlarni ötkazişga söz bergan Muhammad Dovud hukumati öz va'dasini bajarmadi. Mana şunday şaroitda 1978 y.ning 27 apr. da yana davlat töntarişi amalga oşirildi. Hokimiyatga A. Xalq demokratik partiyasining rahbari Nurmuhammad Taraqqiy boşçiligidagi kuçlar keldi va mamlakat A. Demokratik Respublikasi, 1987 y.dan A. Respublikasi nomini oldi. N. Taraqqiy hokimiyati salkam bir yarim yildan keyin H. Amin tomonidan ağdarildi, uning özi öldirildi. Mamlakatda qirğinbarot boşlandi. Lekin H. Amin hokimiyati ham uzoqqa bormadi. U 1979 y. 27 dek.da ağdarildi hamda hokimiyat avval B. Karmal, 1986 y.dan Najibullo rahbarligidagi A. Xalq demokratik partiyasi va Inqilobiy kengaş qöliga ötdi. 1978 y. apr. töntarişidan keyin A. Xalq demokratik partiyasi mavjud şaroitni hisobga olmasdan amalga oşira boşlagan islohotlar afğonlarning asrlar davomida şakllangan an'analari va urf-odatlariga zid edi. Bu, ayniqsa, yerga egalik qilişda va undan foydalanişda, ta'lim tizimida hamda ayollarning jamiyatda tutgan örnida yaqqol közga taşlanar edi. Şuning uçun ham islohotlarning aksariyati xalqda çuqur norozilik tuğdira boşladi. Bu esa mamlakatdagi hamda Pokiston va Erondan boşpana topgan afğon muxolifat kuçlariga qöl keldi. Keyinçalik A. Xalq demokratik partiyasi yuqoridagi xatoliklarini tuzatişga harakat qildi. Lekin vaqt qöldan boy berilgan, mamlakat içidagi nizolar çuqurlaşgan edi. Mana şunday şaroitda Afğoniston hukumatini qöllab kelayotgan, şuningdek öz taşqi siyosatini kommunistik mafkurani dunyo böylab yoyiş orqali ta'sir doirasini kengaytiriş asosida qurgan SSSR qöşinlarining 1979 y. 25 dek.da. A.ga kiritilişi dunyodagi barça taraqqiyparvar xalqlar tomonidan keskin qoralandi. Köp yillik uruş mamlakatga 20 mlrd. dollar zarar yetkazdi. 1 mln. afğon halok böldi, 4 mln. kişi çet ellarga boş olib ketdi. 1989 y. fev. da sobiq sovet qöşinlari A.dan olib çiqib ketildi. 1992 y. apr.da Najibullo hokimiyati ağdarildi. Islomiy kuçlar hokimiyatni qölga oldi. Şu yildan mamlakat A. Islom Davlati deb atala boşladi. Sobiq sovet qöşinlari A.dan çiqib ketgandan keyin ham mamlakat juda muhtoj bölib turgan siyosiy tinçlik va iqtisodiy qayta quriş davriga öta olmadi. Mamlakatda içki fuqarolar uruşi boşlanib, u sovet bosqinçilaridan köra kattaroq vayronagarçilik olib keldi. «Tolibon» harakatining özaro kuraşga qöşilişi A.da yangi vaziyatni vujudga keltirdi. Bu harakatning harbiy kuçlari 1994 y. kuzida dastlabki muvaffaqiyatga erişdi. 1996 y. 27 sent.da ular Kobulni işğol qilib, prezident B. Rabboniy va G. Hikmatyor hukumati ağdarib taşlanganini, mamlakatda şariat qonun-qoidalariga asoslangan «çin islom boşqaruvi» joriy etilganini bildirdi. B. Rabboniy b-n Hikmatyor hukumati Mozori Şarifga borib örnaşdi. 1996 y. 27 sent. kuni A.ning sobiq prezidenta M. Najibullo sud qilinmay qatl etildi. 1996 y. 10 okt. da mamlakat şim. da toliblarga qarşi koalitsiya tuzi ld i. Xinjon ş.da harbiy rahbarlar — A. R. Döstum, A. Ş. Mas'ud, A. K. Xaliliy harbiy ittifoq haqida bitim imzoladilar va Oliy mudofaa kengaşi (OMK) tuzdilar. OMK şim. dagi 9 viloyatning öziga xos hukumati bölib, uning qarorgohi Mozori Şarif edi. Bu hukumat avvalgi barça davlat tuzilmalari işlay berişini, çet ellardagi diplomatiya va konsullik vakolatxonalari A. manfaatlarini himoya qilişini ma'lum qildi. 1997 yil iyunida OMK. tarqatilib, uning örniga A. Birlaşgan islom najot fronti tuzildi. Front toliblar b-n muzokara ötkazişga tayyor ekanini bildirdi.
1997 y. okt.da «Tolibon» harakati mamlakatning nomi A. amirligi deb özgartirilganini rasmiy e'lon qildi. 1999 y. oxirida toliblar mamlakat hududining 80% dan ortiğini nazorat qilar edi. Toliblar ma'muriyatini 3 davlat: Pokiston, Saudiya Arabistoni va Birlaşgan Arab Amirliklari tan olgan. Jahon hamjamiyati prezident B. Rabboniy boşçiligidagi A. hokimiyatini hamon birdan-bir qonuniy hukumat deb tan oladi. BMT da ham B. Rabboniy hukumatidan vakil qatnaşadi. Iqtisodiy raqobatçilik va etnik kelişmovçilik kabi omillar ham A.dagi har xil jamoa va qabilalar örtasidagi qarama-qarşiliklarni çuqurlaştirdi. Sönggi 20 yil içida bölib ötgan voqealar A.da kuç b-n heç nimaga erişib bölmasligini, faqat özaro kelişuv natijasida tinçlikka erişiş va mamlakatdagi barça siyosiy kuçlarni qanoatlantiruvçi hokimiyat örnatiş mumkinligini körsatdi.
A.ning yaqin qöşnilaridan bölmiş Özbekiston ana şularni e'tiborga olib, A. muammosini tinç bartaraf etişga intilib keldi. ÖzR prezidenta I. Karimov 1993 y. BMT Boş Assambleyasining 48-sessiyasida bu mamlakatdagi çigal ahvolga jahon jamoatçiligining e'tiborini qaratdi, 1995 y. 50-sessiyada bu muammoni bartaraf qiliş xususidagi takliflarini bayon etdi. 1997 y. ÖzR prezidenti A.ga çegaradoş 6 mamlakat hamda AQŞ va Rossiya iştirokida muloqot ötkaziş taşabbusi b-n çiqdi. Şu taşabbus amalga oşib, «6+2» guruhi taşkil etildi. Uning birinçi uçraşuvi öşa yil 16 okt. da Nyu-Yorkda böldi. Nihoyat, 1999 yil 19 iyulda Toşkentda şu guruhning navbatdagi uçraşuvi ötkaziddi. Unda Eron, Xitoy, Pokiston, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston, şuningdek AQŞ va Rossiya vakillari qatnaşdi, BMT şafelik qildi. Unda A.dagi nizolaşayotgan tomonlar: «Tolibon» harakati va A. Birlaşgan fronti mö'tabar namoyandalari iştirok etişi katta voqea böldi. Anjuman nihoyasida «Afğonistondagi mojaroni tinç yöl b-n bartaraf etişning asosiy ta-moyillari töğrisida» Toşkent Deklaratsiyasi imzolandi. Deklaratsiya «Tolibon» b-n Birlaşgan front örtasida va ular b-n «6+2» guruhi a'zolari örtasida bevosita muloqatni yölga qöyişga asos böldi. BMT Xavfsizlik Kengaşi «6+2» guruhining Toşkent uçraşuvi yakunlarini yuqori baholadi. Qabul qilingan Toşkent deklaratsiyasi BMT hujjati maqomini olgan. A.- 1946 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n A. örtasida diplomatiya munosabatlari 1992 y. okt.da örnatilgan.
Asosiy siyosiy partiya va taşkilotlari. A. islom jamiyati (rahbari — Burhoniddin Rabboniy); A. islom partiyasi (rahbari — Gulbiddin Hikmatyor); «Tolibon» harakati (rahbari — mulla Muhammad Umar); A. Milliy islom harakati (rahbari — Abdul Raşid Döstum); A. milliy najot jabhasi (rahbari — Sibğatulloh Mujaddadiy); A. ozodlik islom harakati (rahbari — Abdu Rasul Sayyof); A. milliy islom jabhasi (rahbari — Sayid Ahmad Giyloniy); A. islom birligi partiyasi (rahbari — Muhammad Haliliy). Ammo hoz. kunda zikr etilgan partiyalarning aksariyati Pokiston hududida joylaşgan bölib, A. hududida esa «Tolibon» harakati b-n Şim. Ittifoq qolgan. Şim. Ittifoq tarkibiga Afğoniston islom jamiyati», «Afğoniston islom birligi partiyasi», «Afğoniston ozodlik ittifoqi harakati partiyasi», «Afğoniston milliy islom harakati» siyosiy partiyalari va ularga qaraşli kuçlar kirgan.
Xöjaligi. A. — agrar mamlakat. Uning xöjaligi köp ukladli. Mamlakatning şim. viloyatlarida, Kobul atroflarida hamda Qandahor va Hirot viloyatlarida kapitalistik i. ç. munosabatlari bir oz rivojlangan. A. iktasodiy jihatdan dunyoda eng qoloq va kambağal mamla-katlarning biridir. Yalpi milliy mahsulotning 4/5 qismi q. x.da yaratiladi. A. iqtisodiyotining asosini suğorma dehqonçilik va yaylov çorvaçiligi taşkil etadi. Suğorma dehqonçilik Qunduz, Kökça, Balx, Daryoyi-Safed, Murğob daryolarining vodiylarida rivojlangan bölib, u yerlarda buğdoy, arpa, şoli, jöxori, paxta, kunjut, qand lavlagi yetiştiriladi. Nangarhar viloyatida şoli, jöxori b-n bir qatorda şakarqamiş, sitrus mevalari ham yetiştiriladi. Boğ va toyuorlarning asosiy qismi Kobul, Hirot, Argandab hamda şim. va ğarbiy viloyatlardagi daryo vodiylariga töğri keladi. Sabzavotçilik va polizçilik keng tarqalgan. Mamlakatda q. x.ga yarokli 17 mln. gektar yer bölib, uning 8 mln. gektari haydaladigan yerlardir. Sugorma yerlar 2,5 mln. gektarni taşkil etadi. Ğallaning yalpi hosili 4 — 5 mln. tonna bölib, uning de-yarli yarmi buğdoy, 1/6 qismi — arpa. Paxta (yiliga 200 ming t), sabzavot va poliz ekinlari (yiliga 200 ming t), uzum (yiliga 500 ming t), meva, zaytun (yiliga 150 ming t) yetiştiriladi. Çorvaçilikda qöyçilik asosiy örin egallaydi. Qöilarning 1/4 qismi qoraköl qöylaridan iborat. Eçkiçilik, yilqiçilik, tuyaçilik ham rivojlangan. Parrandaçilik ham mavjud. Suğorma dehqonçilik hududlarida pillaçilik rivojlangan. Mamlakatda 3 mln.ga yaqin kişi köçmançilik b-n turmuş keçiradi.
Sanoat asosan mahalliy xom aşyoga asoslangan bölib, aholining kundalik ehtiyojlarini qondirişga yönaltirilgan yengil va oziq-ovqat sanoati barpo qilingan. Elektr energiyasi Mo-zori Şarifdagi quvvati 36 ming kVt li, Kobul, Gulbahor, Qandahor, Hirot va Bağlondagi quvvati 2 ming kVt li issiqlik elektr st-yalarda hosil qilinadi. Kobul daryosida GES kaskadi (har biri 100 ming kVt li uçta va 15 ming kVt li bitta) mavjud, jan.da Hilmand daryosida (100 ming kVt gaça bölgan), uning irmoği Argandabda 15 ming kVt li, Qunduz daryosida 15 ming kVtli «Puli-Xumri» elektr st-yalar barpo etilgan. Şim.dagi sanoat (gaz, neft, kumir, toş tuzi va b.) korxonalari
1997 y.ning örtalarigaça mahsulot işlab çiqardi. Kobulda metallsozlik, yoğoçni qayta işlaş, quriliş mate-riallari. ip gazlama, çarm poyabzal korxonalari, Mozori Şarifda azot öğitlari z-di, töqimaçilik korxonasi, Puli-Xumrida sement z-di, töqimaçilik korxonasi, Jalolobod, Balx, Qandahorda jun gazlama f-kasi, Aqçada çarm poyabzal korxonasi mavjud. Oziq-ovqat sanoati korxonalari deyarli barça şaharlarda joylaşgan. Sanoat markazlari — Kobul, Mozori Şarif, Qandahor, Hirot. A.da gilam-dözlik yaxşi rivojlangan. Balx, Jauzjon, Faryob, Badxiz, Hirot, Farroh viloyatlarida qölda gilam töqiladi. A. çetga höl va quruq mevalar, teri va çarm, qoraköl, paxta, jun, gilam, moyli uruğlar, şifobaxş ötlar, tabiiy gaz çiqaradi. Çetdan turli maşina va jihozlar, neft mahsulotlari, şinalar, töqimaçilik mollari, doridarmon, tamaki, qand, çoy, buğdoy, tayyor kiyimlar oladi.
T. y. transport irivojlanmagan (bundan uz. 11 km bölgan Kuşka-Torgundi t. y. istisno). Asosiy transport turi —avtomobil transporti. Avtomobil yöllarining umumiy uz. 20 ming km bölib, uning 3 ming km asfaltlangan. Transport vositasi sifatida ot-eşak hamda tuyalardan keng foydalaniladi. Kobul va Qandahor ş.larida xalqaro aeroportlar mavjud. Pul birligi — afğoni.
Maorif, matbuot, tibbiy xizmat va içki hayotga tegişli boşqa sohalarga sönggi yillardagi uruş sezilarli ta'sir körsatgan. Şu bois hoz. kunda bu sohalarga oid biron bir ma'lumot mavjud emas.
Adabiyoti. A. adabiyotining rivojida puştu va fors-kobuliy tilidagi xalq oğzaki ijodining ta'siri katta. 10 — 15- a.lar mumtoz adabiyotining namoyandalari Rudakiy, Firdavsiy, Sa'diy va b. şoirlar ijodiyotini Eron, A., Tojikiston xalqlari özlarining umumiy adabiy merosi deb hisoblaydilar. 15-a. da yaşab ijod etgan Boyazid Ansoriy saj (qofiyali nasr) uslubidagi asarlarida diniy-falsafiy, ijtimoiy fikrlarini bayon etdi. Uning izdoşlari, «ravşaniy şoirlar» nomi b-n maşhur bölgan Davlat Lohoniy, Mulla Arzoniy, Mirzaxon Ansoriylar 17-a.da A. adabiyotida ijtimoiy va demokratik mayllarni tarğib qildilar. 17 — 18-a larsa Xupholxon Hattak, Abdurahmon Rahmonbobo, Abdulhamid, Abdulqodirxon Hattak, Kozimxon Şaydo, Pirmuhammad Kokar, Ahmadşoh Durroniy kabi zabardast şoirlar yetişib çiqdi va A. adabiyoti rivojida sermahsul davr boşlandi. A. adabiyotiga fors-tojik va özbek adiblaridan Umar Xayyom, Hofiz, Jomiy, Xisrav Dehlaviy, Alişer Navoiy, Bedil ijodi barakali ta'sir ötkazdi. 19- a.da afğonlarning ingliz bosqinçilariga qarşi qahramonona kuraşi Hyp Sohib, Nuriddin, Hamid Kaşmiriy kabi yozuvçilar ijodida aks ettirildi. Maxmud Tarziy 20- a. boşlarida taniqli ma'rifatparvar bölgan. Öşa paytda Solih Muhammad, Ğulom Muhiddin Afğoniy va b. muhim ijtimoiy muammolar haqida yozdilar. 19- a. oxiri — 20- a. boşlarida Peşovarda nasrçilik rivojlana boşladi. Mavlaviy Ahmad afğon adabiyotida hikoyanavislikka asos solganlardan biri böladi. U puştu tilida «Odamxon va Durxoniy» ertagi asosida qissa va «Afğon ganjinasi» hikoyalar töplamini yozdi. Ahmadşoh Rizvoniy şe'r va hikoyalar ijod etdi. A. mustaqillika erişgaç (1919), adabiyotda ma'rifatparvarlik mavzui ustun böldi, vatanparvarlik ruhidagi asarlar dunyoga keldi. Turli adabiy uslub va yönalişlar bir-biri b-n qöşila bordi. 1937 y.da Kobuldagi «Anjumane adabiy», Kandahordagi «Puştu» jamiyatlari birlaşuvi natijasida «Paştu tolina» (Afğon akademiyasi) taşkil topdi. Akademiya olimlari puştu tilidagi adabiyot va san'atni rivojlantiriş b-n şuğullandilar. 2- jahon uruşidan key-in tuzilgan «Bedor yoşlar» taşkiloti a'zolari matbuotda va adabiy asarlarda jamiyatda jiddiy özgarişlar qiliş va mamlakatni oğir iqtisodiy ahvoldan qutqariş talablarini ilgari surdilar. Aning maşhur yozuvçilari: Abdurauf Benavo, Gul Poço Ulfat, Nurmuhammad Taraqqiy, Ğulom Hasan Sofiy, Qiyomiddin Xodim, Sadikulla Rişgin, Abdulhaq Betob, Xalilulla Xaliliy.
Me'morligi va tasvirni san'ati. A hududida mil. av. 4 — 3 ming yillarda barpo etilgan Mundigak manzilgohi qoldiqlari saqlanib qolgan. Yunon-Baqtriya podşohdigi davri me'morligi va san'atida ellinizm ta'siri seziladi. Baqtra yaqinida, Bomiyon daryosi vodiysida 1—8- a.larga mansub budda ibodatxonalari, ehrom va haykallari saqlanib qolgan. Bomiyon majmuining eng e'tiborli qismi Buddaning qoyaga işlangan bahaybat haykalidir. Bu davrda zargarlik, şişa va metalldan badiiy buyumlar yasaş ham rivojlandi. A. örta asrlar me'morligi va san'atida Eron hamda Turkiston me'morligi va san'ati b-n öxşaşligi köp. Ğaznaviylar davri (977— 1186) dagi mahobatli binolarda ayvonlar, peştoklar paydo böldi. Istehkom şaharlar, haşamatli saroylar, masjidlar, maqbaralar qurildi. 12-a. me'moriy obidalaridan Ğazna atrofidagi minoralar alohida ahamiyatga ega. Jom yaqinidagi minoraning uluğvorligi, mutanosibligi, undagi nafis naqşni me'morlik durdonasi lesa böladi. Temuriylar hukmronligi davrida quriliş işlari avj oldi. Şaharlar quriş doirasining kengligi, binolarning dabdabali şakllari, ularning bezakdorligi — bu davr me'morligi va san'atining asosiy xususiyatidir. Hirotda katta quriliş işlari olib borildi. Jome masjidi tiklandi, şahar atrofida boğlar, saroylar qurildi. Masjid, Madrasa, maqbara, minora va b .dan iborat kurkam Musallo majmuasi taşkil topdi. Balxdagi Xöja Abu Nasr Porso maqbarasi (15-a.) maşhur. 11 — 15-a.larda amaliy-badiiy bezak san'ati ravnaq topdi. Metall, yoğoç öymakorligi, kulolçilik, gilam töqiş keng rivojlandi. Hirot, Qandahorda işlangan patnis, lagan, köza, şamdon, qalamdon, kurol-aslaxa, egar-jabduklar kurkam va nafis. Hirotning gilamlari özining köp ran-gli geometrik va ösimliksimon naqşlari b-n maşhur. Bu yerda miniatyura san'ati juda rivojlandi. Şohrux va uning öğli Boysöngur homiyligidagi kugubxonada Firdavsiyning «Şohnoma», Nizomiyning «Xamsa», Sa'diyning «Böston» kabi mumtoz asarlarini Turkiston va Erondan keltirilgan xattotlar köçirdi, musavvirlar bezadi. Hirot miniatyura maktabi rasmlari kurkamligi, nafisligi, rangdorligi va mohirona tuzilgan kompozitsiyey qurilişi b-n ajralib turadi. Hirotda Mirak Naqqoş (Behzodning ustozi), Behzod kabi maşhur musavvirlar ijod qildilar. 16- a. obidalari orasida Bobur maqbarasi diqqatga sazovor. 18-a. obidalaridan Ahmadşoh Durroniy maqbarasi maşhur. Milliy san'atning rivojlanişida 1921 yda Kobulda taşkil etilgan tasviriy, amaliy san'at va hunar maktabi katta rol öynadi. Abdulğofur Breşna va uning şogirdlari, Ğavsiddin, Xayr Muhammad, Vafo va b. ijodida manzara, mahalliy ozodlik kuraşi tarixidan olingan voqealar, xalq hayotini körsatuvçi lavhalar katta urin egallaydi. Portretçi rassom Humoyun E'timodiy ijodida köproq örta asr miniatyuraçiligi örin olgan. Afğon xalqi amaliy san'atining an'analari ham saqlanib kelmoqda.
Teatri. 10 — 12-a.larda Ğaznaviy şohlar saroyida ommaviy tomoşalar qöyiş rasm bölgan edi. Xalq orasida ayiqboz, maymunboz va qöğirçoqbozlar tomoşa körsatib kelişgan. A. mustaqillikka erişgaç, havaskorlik teatr truppalari paydo böldi, keyinroq Kobulda Yevropa tipidagi birinçi teatr oçildi. Içki siyosiy ziddiyat kuçayişi natijasida 20- y.lar oxirida teatr yopildi. 1941 y. xalq tomoşalari boşqarmasi taşkil etildi. Köçma truppalar asosida «Poxini nindore» (40-y.larning örtalarida) va «Di Kobul nindore» (1947) maydonga keldi. Kobul teatrlari tarixiy mavzuda A. Karimiyning «Vatanga sadoqat», Yu. Köhzodaning «Ahmadşoh bobo», zamonaviy mavzuda A. Breşnaning «Soliqçi», G. M. Ayyubiyning «Noma'lum odat qurbonlari», A. Benovaning «Maktabdoş döstlar». A. Ixlosning «Akramxon va La'lixon», R. Latifiyning «Kumuş şamdonlar» asarlarini sahnalaştirdi. Afgon xalqi orasidan M. A. Ravnaq, Besad, Isir, Maş'al, Habiba, Jayla, Ra'no singari aktyorlar yetişib çiqdi. 19S6 y. Kobulda teatr maktabi oçilgan.
Musiqasi. A. musiqasi rang-barang taronalarga boy. Xalq musiqasida bir ovozli, bayt qöşiqlar keng tarqalgan; çorbayt, ğazal kabi an'anaviy va yangi şakldagi janrlar mavjud. Afğon va qaşqar ruboblari, dilrabo, dilnavoz va tanbur kabi torli sozlar köp. San'at arboblaridan — sozandaxonanda Usto Ğulom Husayn va Usto Mamad Umar, şoir, xonanda-bastakor Hofizulla Hiyol va Jamil Zalond, Salim Sarmast va Faqir Nangolay kabi bastakor-mehtarlar, Xadiça Parvin, Hamida Ruxşona, Qubra Jilo, Abduraim Sarbon, Abduvahob Mamadiy, Sora Zalond singari xonandalarning nomi kup mamlakatlarda ma'lum. 1965 y. mamlakatda birinçi musiqa maktabi oçildi. Kobuldagi Akademiya birinçi afgon qöşiqlari töplami («Paştani sandiri»)ni naşr etdi. Özbekiston san'atkorlari A.da, afğon artistlari (Usto Ğulom Husayn, Hofizulla Hiyol) Özbekistonda köp marta gastrollarda bölişgan. Mamlakatning taniqli musiqaçilari orasida Qosim Afğon, Muhammadin Zayxeya va b. bor.
Abduhakim Qayumov.