Pomir tillari

Pomir tillari — hind-yevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub, Pomir toğlarida va unga tutaş hududlarda, asosan Panj daryosi va uning irmoqlari böylarida tarqalgan tillar birlaşmasi. XIX va 20-asr boşlarida ğarb olimlari bu tillarni ba'zan «ğalça tillari» deb atagan; hozir bu atama işlatilmaydi.

Pomir tillari şarqiy eroniy tillar guruhiga kiradi, ammo ular içida alohida kiçik guruh hosil qilmaydi. Ularni yagona kiçik guruh sifatida birlaştiruvçi belgilar isbotlanmagan. Tarixiy-genetik jihatdan ularni boşqa şarqiy eroniy tillardan farqlanuvçi oila sifatida örganib bölmaydi. Şu bilan birga, barça Pomir tillarining struktur öxşaşligi va katta umumiy luğaviy fondi ularning muayyan til jamoasida özaro yaqin rivojlanganini körsatadi. Eroniy tillar tasnifi umuman beqaror, turli tilşunoslar turliça tasnif taklif qiladi.

Joy Edelman tasnifi böyiça:

• şimoliy Pomir tillari: yozğulom tili (11 000 kişigaça) va ölik vanj tili;
• janubiy Pomir tillari: işkoşim (800 kişigaça), sangliç (1500 kişigaça) va vaxan (75 000 kişigaça);
• şuğnon-ruşan tillari: şuğnon (170 000 gaça), ruşan (14 000 gaça), xuf (1500 gaça), bartong (5500 gaça) va sariköl (20 000 gaça);
• yidga-munjon tillari: munjon (5300 gaça) va yidga (6150 gaça).

Ingliz tilidagi Vikipediyada tört işonçli guruh sanaladi: şuğnon-yozğulom, munjon-yidga, işkoşim va unga yaqin lahjalar, hamda vaxan tili. Munjon va yidga tillarining Pomir tillariga qöşilişi munozarali deb hisoblanadi. Sarğulom tili ham ölik til bölib, munjon-yidga tarmoğiga mansub deb taxmin qilinadi. Vaclav Blajek (2019) Pomir tillarida buruşaski tiliga öxşaş substrat bölişi mumkinligini taklif qilgan.

Pomir tillari asosan Tojikistonning Toğli Badaxşon muxtor viloyatida, Panj daryosining öng qirğoği va uning irmoqlari vodiylarida, şuningdek Afğonistonning Badaxşon viloyatida tarqalgan. Pokiston va Hindistonning tutaş hududlarida ham sözlaşuvçilar bor. Xitoyning Sinszyan-Uyğur muxtor viloyatida sariköl va vaxan tillari tarqalgan; sariköl tili eroniy tillarning hozir mavjudlari içida eng şarqdagisi hisoblanadi. Vaxan tilida Pokistonning Gilgit-Baltiston va Çitral hududlarida ham gaplaşiladi. Pomir xalqlarining ba'zi guruhlari Duşanbe kabi yirik şaharlarda ham yaşaydi. Pomir xalqlari örtasidagi muloqot tili odatda tojik tilidir.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar manbalarda farq qiladi: vaxan tilida 75 000 gaça (rus manbasi) va taxminan 58 000 (ingliz manbasi) kişi gaplaşadi deyiladi. Til guruhi xavf ostida deb hisoblanadi; 1990-yilda sözlaşuvçilarning umumiy soni taxminan 100 000 bölgan.

Özbekça Vikipediyada Pomir tillari yozuvga ega emas deyiladi; köpçilik sözlaşuvçilar uçun yozuv va ta'lim tili tojik tili, sariköl tilida sözlaşuvçilar uçun uyğur tili hisoblanadi. Rus manbasiga köra, yozuv an'anasi sust rivojlangan: şuğnon tili uçun SSSRda 1931–1938-yillarda lotin asosidagi yozuv amal qilgan; 1990-yillarda Tojikistonda ba'zi Pomir tillari uçun kirill yozuvi işlab çiqilgan; 1990–2000-yillar oraliğida rus va tojik olimlari bir qança tillar uçun kirill va lotin asosidagi ikki variantli alifbo yaratgan, u vaxan, ruşan, şuğnon va yozğulom tillarida bir neça naşrda qöllangan. Afğonistonda şuğnon tili uçun arab yozuvi asosidagi alifbo işlatiladi.

Vanj tili Tojikistondagi Vanj daryosi vodiysida tarqalgan va yozğulom tiliga yaqin bölgan. Manbalarga köra, mahalliy aholi Darvoz bekligi, ingliz manbasiga köra Buxoro amirligi tomonidan hudud qöşib olingaç, asta-sekin tojik tiliga ötgan va 19-asr oxiriga kelib til yöqolgan. 20-asr boşida etnograflar bu tildan atigi bir neça önta sözni yozib olişga ulgurgan. Pomir tillarini örganişda sovet tilşunosi Ivan Ivanoviç Zarubin köp iş qilgan.

Fonetikada unlilarning qisqa va çöziqligi qarama-qarşiligi saqlangan; yozğulom tilida faqat /a/ — /a:/ oppozitsiyasi, şuğnon-ruşan tillarida /i/ — /i:/ va /u/ — /u:/ ham bor, sariköl tilida esa barçasi yöqolgan. Sibilyantlar tizimi rivojlangan. Morfologiyada otlarda grammatik jins kategoriyasi xos; yozğulom tilida jins faqat uçinçi şaxs olmoşlarida farqlanadi. Ba'zi tillarda ergativ konstruksiyalar uçraydi. Sintaktik tipologiyasi — ega-töldiruvçi-kesim. Luğatda umumeroniy ildizlar va boşqa eroniy tillardan, ayniqsa tojik tilidan olingan sözlar köp.