Özbek tili

Özbek tili — Özbekiston Respublikasining davlat tili. Manbalarda u turliça tasniflanadi, sözlaşuvçilar soni haqidagi baholar ham bir-biridan farq qiladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, özbek tili Oltoy-mongol tillari oilasining monhol-turkiy tillar turkumiga kiradi va agglyutinativ tildir. Rus va ingliz Vikipediyalarida esa u turkiy tillarning qarluq (çiğatoy) guruhiga kiritiladi. Uning eng yaqin qarindoşi — uyghur tili; ingliz manbasida özbek tili qarluq tarmoğining ğarbiy, uyghur tili esa şarqiy vakili deb körsatilgan. Ingliz manbasiga köra, ikki asosiy variant bor: Özbekiston, Qirğiziston, Qozoğiston, Tojikiston, Turkmaniston va Xitoyda gapiriladigan şimoliy özbek tili hamda Afğoniston va Pokistonda gapiriladigan janubiy özbek tili.

Özbek tili asosan Özbekistonda, şuningdek, qöşni davlatlarda va dunyodagi özbek diasporalari orasida qöllanadi. Sözlaşuvçilar soni haqidagi baholar turliça: özbekça Vikipediya 50 milliondan ortiq (2025) deydi; rus Vikipediyasi — taxminan 43,5 million; ingliz Vikipediyasida bu raqam 35–40 million oraliğida baholanadi (Ethnologue — 33 million, Nationalencyklopedin — 38 million, CIA World Factbook — 30 million). Ingliz manbasida yana Özbekistonda 34 million, Afğonistonda 4,5 million, Pokistonda 1,63 million, Tojikistonda 1,5 million kişi özbek tilida gapirişi taxmin qilingan. Bu til özbeklardan taşqari tojik, qozoq, rus kabi boşqa millat vakillari tomonidan ham ikkinçi til sifatida işlatiladi.

Özbek tili tarixda turli yozuvlarda yozilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, 1928-yilgaça arab yozuvi, 1928–1940-yillarda lotin yozuvi, 1940-yildan kirill yozuvi qöllangan; 1993-yilda lotin yozuvi qayta joriy etildi, 1995-yilda alifbo hozirgi şaklga keltirildi. Ingliz Vikipediyasida ötiş yillari biroz boşqaça berilgan (masalan, kirill yozuvi 1940–1992, lotin yozuviga ötiş 1992-yildan). Hozir ham kirill yozuvi keng qöllanadi. Ingliz manbasiga köra, 2021-yil fevralda hukumat 2023-yil 1-yanvargaça töliq lotin alifbosiga ötişni rejalaştirganini e'lon qilgan, biroq muddatlar bir neça bor çözilgan.

Özbekça Vikipediya özbek adabiy tili tarixini davrlarga böladi: 10-asrgaça — qadimgi turkiy til (Örxun-Enasoy yodgorliklari), 11–14-asrlar — eski turkiy til (masalan, „Qutadğu bilig“, „Qissasi Rabğuziy“), 15-asrdan 19-asr ikkinçi yarmigaça — eski özbek adabiy tili, undan keyin — hozirgi özbek adabiy tili. Alişer Navoiy „Muhokamat-ul-luğatayn“ asarini yozgan. Ingliz va rus manbalariga köra, özbek tili çiğatoy tilidan kelib çiqqan; ingliz manbasida 1924-yilgi taşkiliy işlar doirasida çiğatoy tili rasman „eski özbek tili“ deb qayta nomlangani aytiladi. Muhammad Şayboniyning (rus va ingliz manbalarida 1451–1510, özbekça manbada 1451–1501) çiğatoyça şe'rlari va „Bahr ul-Xudo“ asari saqlanib qolgan.

Özbek tili agglyutinativ til bölib, 6 ta kelişikka ega (özbekça Vikipediya). Ingliz va rus manbalariga köra, hozirgi adabiy özbek tilida unlilar uyğunligi deyarli yöqolgan; u asosan şevalarda saqlangan. Tilga fors va arab tillari kuçli ta'sir qilgan, 19-asr ikkinçi yarmidan rus tilining ta'siri ham kuçaygan. Özbekça manbaga köra, luğat tarkibi eski turkiy, arab, fors, aralaş, yevropa va rus tillaridan olingan sözlarga asoslanadi. Şevalar haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediya qarluq, qipçoq, barlos va öğuz şevalarini sanaydi.