Özbek tili

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–12-b. — ziyouz.com

Özbek tili — turkiy tillarning qorluq guruhiga mansub tillardan; yangi uyğur tili bilan birgalikda qorluqxorazm guruhçasini taşkil etadi. Özbekiston Respublikasining davlat tili (1989 yil 21 oktyabr dagi «Davlat tili haqida»gi qonunga muvofik, özbek tiliga davlat tili maqomi berilgan). Asosan, Özbekistonda, şuningdek, Afğoniston, Tojikiston, Qirğiziston, Qozoğiston, Turkmaniston, RF, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Xitoy, AQŞ, Germaniya va boşqalar mamlakatlarda tarqalgan. Ö.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 25 mln. kişidan ortiqroq (Özbekistonning özida 18 mln.dan, Tojikistonda 1,2 mln.dan ziyodroq, Afğonistonda esa, turli manbalarga köra, 2,5 mln.dan 4 mln.gaça, Qirğiziston va Saudiya Arabistonining har birida 550—600 mingdan ortiq, Qozoğiston va Turkmanistonning har birida 320—330 mingdan ortiq) kişini taşkil etadi (2000).

Ö.t. qipçoq, öğuz, qorluqçigiluygur kabi 3 ta til birligi sifatida şakllanib, murakkab dialektal tarkibi bilan ajralib turadi. Unda 3 ta asosiy lahja guruhi bor. Bular: 1) qorluqçigiluyğur lahjasi; 2) qipçoq lahjasi; 3) öğuz lahjasi. Bu lahja guruhlari tarkibidagi köplab şevalar özaro fonetik, leksik va qisman morfologik jihatdan özaro farqtansada, ularning barçasi ham milliy Ö.t. ning, adabiy Ö.t.ning şakllanişida u yoki bu darajada iştirok etgan. Ö.t.ning lahjalari orasida, odatda, qorluqçigil lahjasi hamda uning tarkibiga kiruvçi şevalar (Toşkent, Andijon, Farğona, Namangan, Qöqon, Jizzax, Samarqand, Kattaqörgon, Buxoro, Qarşi, Öş, Marğilon. Jalolobod va boşqalar şaharlarning şevalary) özbek adabiy tilining tayanç şevalari deb hisoblanadi. Özbek adabiy tilining meyorlarini belgilaşda Toşkent şevasi fonetik jihatdan. Farğona, Andijon şevalari esa morfologik jihatdan tayanç şevalar deb olingan.

Ö.t.ning asosiy fonetik belgilari: tayanç şevalarda, şuningdek, boşqa turkiy tillarda 8—9 unli bölgani holda, adabiy Ö.t.da 6 unlining mavjudligi; ayrim şevalarga, boşqa bir qança turkiy tillarga xos bölgan lab va tanglay ohangdoşligi (singarmonizm)ning adabiy Ö.t.da yöqligi, urğuning, asosan, sözning oxirgi böğiniga tuşişi va boşqalar Morfologik belgilari: otlarning kelişik (6 ta kelişik mavjud), egalik, son (birlik va köplik) kategoriyalariga egaligi va şular böyiça özgarişi, jins kategoriyasining yökligi; singarmonizm yöqligi tufayli söz va şakl yasovçi qöşimçalarning bir variantligi; sifatlarda daraja kategoriyasining (ozaytirma va kuçaytirma şakllarning) mavjudligi; olmoş va son turqumlarida söz yasalişining yöqligi; köplab ravişlarning öziga xos qöşimçalar bilan hosil bölişi; fe'llarda mayl, nisbat, şaxsson, zamon kategoriyalarining mavjudligi (q. Fel) vab. Sintaktik belgilari: sözlar teng va tobe alrqada bölib, tobe aloqaning 3 turi (boşqaruv, moslaşuv, bitişuv) mavjud; söz tartibida aniqlovçi aniqlanmişdan, töldiruvçi va hol kesimdan oldin keladi. U.t. söz yasalişida affiksatsiya ustunlik qiladi. Leksik tarkibi öz va özlaşgan qatlamdan iborat: öz qatlam umumturkiy va sof özbekça sözlardan taşkil topgan bölsa, özlaşma qatlamda köplab arabça, forsça, tojikça, möğulça, rusça va rus tili orqali kirgan baynalmilal sözlar bor. Terminologiya, asosan, baynalmilal leksika hisobiga boyib bormoqda. Özbek tiliga söz özlaştiriş majburiylik asosida emas, tillar rivojlanişining obyektiv qonuniyatlariga mos holda amalga oşmoqda.

Turkiy xalqlar uçun muştarak obida hisoblangan urxunenisey toş bitiklari, Örta Osiyo turkiy xalqlarining umumiy adabiy tili namunalari bölgan «Devonu luğotit turk», «Qutadğu bilig» kabi ölmas asarlar özbek xalqi tilining ham dastlabki yozma yodgorliklari hisoblanadi.

Eski özbek adabiy tilining şakllanişi 14-asr oxirlari va 15-asrga töğri keladi. Bu davr adabiy tilining şakllanişi va rivojlanişida buyuk şoir va mutafakkir Alişer Navoiyning ham ilmiy, ham amaliy xizmatlari, adabiy ijodi muhim örin tutadi. Uzbek adabiy tili Lutfiy, Sakkokiy, Navoiy, Bobur ijodi bilan boşlanib, Ogahiy, Furqat, Muqimiylar ijodida davom etdi, sayqal topdi. Hoz. özbek adabiy tili, eski özbek adabiy tilining davomçisi sifatida 20-asrning 1-çoragida qarluqçigil lahjasining Toşkent va Farğona şevalari bazasida şakllanadi. Şöro davrida olib borilgan notöğri til siyosati va turli tazyiqlar oqibatida Ö.t.ning turli sohalardagi vazifalari nihoyatda çeklanib qoladi. Özbek tiliga davlat tili maqomi berilgandan keyin, ayniqsa, Özbekiston mustaqillikka erişgaç, Ö.t. şakllanişining yangi davri boşlandi: Ö.t. xöjalik hayotining barça sohalarida töliq amal qiladigan polifunksional til sifatida rivojlanmoqda.

Özbeklarning ajdodlari, barça turkiy xalqlar qatori, 5—8-asrlarda urxunenisey yozuvidan va boşqalar qadimiy yozuvlardan foydalanganlar. 11-asrdan 1929 yilgaça arab grafikasi asosidagi, 1929—40 yillarda lotin grafikasi asosidagi (q. Eski özbek yozuvi, Özbek lotin alifbosi) yozuvdan foydalanilgan. 1940 yildan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. 1993 yil 2 sentyabr da Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşi «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida» qonun qabul qildi. Uşbu qonun 1995 yil 6 mayda Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan tegişli özgartişlar bilan qayta qabul qilindi va «Davlat tili haqida»gi qonun bilan bir qatorda, uning davomi sifatida bosqiçmabosqiç amalga oşirilmoqda.

Ö.t.ni ilmiyqiyosiy örganiş asosan Alişer Navoiyning «Muhokamat ulluğatayn» asaridan boşlangan. Hoz. Ö.t.ni atrofliça, çuqur örganişga esa 20-asrning 20-y.laridan kirişilgan. Bu sohadagi dastlabki tadqiqotlarni Fitrat, Elbek, Aşurali Zohiriy, Ye.D. Polivanov, Ğozi Olim Yunusov va K.K.Yudaxinlar boşlab berişgan bölsa, 30—70-y.larda S. Ibrohimov, O.Usmonov, A.Ğulomov, A.K.Borovkov, V.V.Reşetov, U.Tursunov, 3. Ma'rufov, I.Qöçqortoyev, A.N.Kononov, F.Abdullayev, Faxri Kamol, Ş.Şukurov, I. Rasulov özbek tilşunosligi rivojiga munosib hissa qöşdilar. Hoz. kunda özbek tilşunosligini rivojlantiriş, Ö.t.ni yangiça metodlar asosida har tomonlama örganiş ötgan asrning 50-y. laridan boşlab fanga kirib kelgan Ş. Şoabdurahmonov, Ğ.Abdurahmonov, M.Asqarova, A. Hojiyev, A.Rustamov, A.M. Şçerbak, E.Fozilov, Ş.Rahmatullayev, M.Mirtojiyev, M.Sodiqova, E. Begmatov, Q.Mahmudov, A.Nurmonov, H.Ne'matov va boşqalar tilşunoslar tomonidan amalga oşirilmoqda. Şuningdek, Germaniya, AQŞ, Yaponiya, Janubiy Koreya va boşqalar mamlakatlarda ham Ö.t.ni örganişga katta e'tibor berilmoqda.

Ad.: Polivanov Ye.D., Vvedeniye v izuçeniye uzbekskogo yazmka, ç. 1, T., 1925; Hozirgi zamon özbek tili [Leksikologiya. Fonetika. Morfologiya], T., 1957; Kononov A.N., Grammatika sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazmka, M.—L., 1960; GDerbak A.M., Grammatika starouzbekskogo yazmka, M.—L.,

1962; Ğulomov A., Asqarova M., Hozirgi özbek adabiy tili [Sintaksis], T., 1965; Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazmkov, 2izd., M., 1969; Abdurahmonov Ğ., Şukurov Ş., Özbek tilining tarixiy grammatikasi, T., 1973; Özbek tili grammatikasi, 2j.li [1j. — Morfologiya, 2j. — Sintaksis], T., 1975—76; Reşetov V.V., Şoabdurahmonov Ş., Özbek dialektologiyasi, T., 1978;Hozirgi özbek adabiy tili, 1-qism,T., 1980; Tursunov U., Örinboyev B., Özbek adabiy tili tarixi, T., 1982; KaptagiPauyeu 5., No^uyeu A., 0'gyek 1Şpt§ ip1o 1i§'aI, T., 1995; Nurmonov A., Özbektilşunosligi tarixi, T., 2002.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Eski özbek yozuvi, Fe'l, Özbek lotin alifbosi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЕК ТИЛИ — туркий тилларнинг қорлуқ гуруҳига мансуб тиллардан; янги уйғур тили билан биргаликда қорлуқхоразм гуруҳчасини ташкил этади. Ўзбекистон Республикасининг давлат тили (1989 йил 21 октябр даги «Давлат тили ҳақида»ги қонунга мувофик, ўзбек тилига давлат тили мақоми берилган). Асосан, Ўзбекистонда, шунингдек, Афғонистон, Тожикистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Туркманистон, РФ, Туркия, Саудия Арабистони, Хитой, АҚШ, Германия ва бошқалар мамлакатларда тарқалган. Ў.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 25 млн. кишидан ортиқроқ (Ўзбекистоннинг ўзида 18 млн.дан, Тожикистонда 1,2 млн.дан зиёдроқ, Афғонистонда эса, турли манбаларга кўра, 2,5 млн.дан 4 млн.гача, Қирғизистон ва Саудия Арабистонининг ҳар бирида 550—600 мингдан ортиқ, Қозоғистон ва Туркманистоннинг ҳар бирида 320—330 мингдан ортиқ) кишини ташкил этади (2000).

Ў.т. қипчоқ, ўғуз, қорлуқчигилуйгур каби 3 та тил бирлиги сифатида шаклланиб, мураккаб диалектал таркиби билан ажралиб туради. Унда 3 та асосий лаҳжа гуруҳи бор. Булар: 1) қорлуқчигилуйғур лаҳжаси; 2) қипчоқ лаҳжаси; 3) ўғуз лаҳжаси. Бу лаҳжа гуруҳлари таркибидаги кўплаб шевалар ўзаро фонетик, лексик ва қисман морфологик жиҳатдан ўзаро фарқтансада, уларнинг барчаси ҳам миллий Ў.т. нинг, адабий Ў.т.нинг шаклланишида у ёки бу даражада иштирок этган. Ў.т.нинг лаҳжалари орасида, одатда, қорлуқчигил лаҳжаси ҳамда унинг таркибига кирувчи шевалар (Тошкент, Андижон, Фарғона, Наманган, Қўқон, Жиззах, Самарқанд, Каттақўргон, Бухоро, Қарши, Ўш, Марғилон. Жалолобод ва бошқалар шаҳарларнинг шеваларй) ўзбек адабий тилининг таянч шевалари деб ҳисобланади. Ўзбек адабий тилининг меъёрларини белгилашда Тошкент шеваси фонетик жиҳатдан. Фарғона, Андижон шевалари эса морфологик жиҳатдан таянч шевалар деб олинган.

Ў.т.нинг асосий фонетик белгилари: таянч шеваларда, шунингдек, бошқа туркий тилларда 8—9 унли бўлгани ҳолда, адабий Ў.т.да 6 унлининг мавжудлиги; айрим шеваларга, бошқа бир қанча туркий тилларга хос бўлган лаб ва танглай оҳангдошлиги (сингармонизм)нинг адабий Ў.т.да йўқлиги, урғунинг, асосан, сўзнинг охирги бўғинига тушиши ва бошқалар Морфологик белгилари: отларнинг келишик (6 та келишик мавжуд), эгалик, сон (бирлик ва кўплик) категорияларига эгалиги ва шулар бўйича ўзгариши, жинс категориясининг йўклиги; сингармонизм йўқлиги туфайли сўз ва шакл ясовчи қўшимчаларнинг бир вариантлиги; сифатларда даража категориясининг (озайтирма ва кучайтирма шаклларнинг) мавжудлиги; олмош ва сон турқумларида сўз ясалишининг йўқлиги; кўплаб равишларнинг ўзига хос қўшимчалар билан ҳосил бўлиши; феълларда майл, нисбат, шахссон, замон категорияларининг мавжудлиги (қ. Феьл) ваб. Синтактик белгилари: сўзлар тенг ва тобе алрқада бўлиб, тобе алоқанинг 3 тури (бошқарув, мослашув, битишув) мавжуд; сўз тартибида аниқловчи аниқланмишдан, тўлдирувчи ва ҳол кесимдан олдин келади. У.т. сўз ясалишида аффиксация устунлик қилади. Лексик таркиби ўз ва ўзлашган қатламдан иборат: ўз қатлам умумтуркий ва соф ўзбекча сўзлардан ташкил топган бўлса, ўзлашма қатламда кўплаб арабча, форсча, тожикча, мўғулча, русча ва рус тили орқали кирган байналмилал сўзлар бор. Терминология, асосан, байналмилал лексика ҳисобига бойиб бормоқда. Ўзбек тилига сўз ўзлаштириш мажбурийлик асосида эмас, тиллар ривожланишининг объектив қонуниятларига мос ҳолда амалга ошмоқда.

Туркий халқлар учун муштарак обида ҳисобланган урхуненисей тош битиклари, Ўрта Осиё туркий халқларининг умумий адабий тили намуналари бўлган «Девону луғотит турк», «Қутадғу билиг» каби ўлмас асарлар ўзбек халқи тилининг ҳам дастлабки ёзма ёдгорликлари ҳисобланади.

Эски ўзбек адабий тилининг шаклланиши 14-аср охирлари ва 15-асрга тўғри келади. Бу давр адабий тилининг шаклланиши ва ривожланишида буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоийнинг ҳам илмий, ҳам амалий хизматлари, адабий ижоди муҳим ўрин тутади. Узбек адабий тили Лутфий, Саккокий, Навоий, Бобур ижоди билан бошланиб, Огаҳий, Фурқат, Муқимийлар ижодида давом этди, сайқал топди. Ҳоз. ўзбек адабий тили, эски ўзбек адабий тилининг давомчиси сифатида 20-асрнинг 1-чорагида қарлуқчигил лаҳжасининг Тошкент ва Фарғона шевалари базасида шаклланади. Шўро даврида олиб борилган нотўғри тил сиёсати ва турли тазйиқлар оқибатида Ў.т.нинг турли соҳалардаги вазифалари ниҳоятда чекланиб қолади. Ўзбек тилига давлат тили мақоми берилгандан кейин, айниқса, Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Ў.т. шаклланишининг янги даври бошланди: Ў.т. хўжалик ҳаётининг барча соҳаларида тўлиқ амал қиладиган полифункционал тил сифатида ривожланмоқда.

Ўзбекларнинг аждодлари, барча туркий халқлар қатори, 5—8-асрларда урхуненисей ёзувидан ва бошқалар қадимий ёзувлардан фойдаланганлар. 11-асрдан 1929 йилгача араб графикаси асосидаги, 1929—40 йилларда лотин графикаси асосидаги (қ. Эски ўзбек ёзуви, Ўзбек лотин алифбоси) ёзувдан фойдаланилган. 1940 йилдан рус графикаси асосидаги ёзув жорий этилган. 1993 йил 2 сентябр да Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида» қонун қабул қилди. Ушбу қонун 1995 йил 6 майда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси томонидан тегишли ўзгартишлар билан қайта қабул қилинди ва «Давлат тили ҳақида»ги қонун билан бир қаторда, унинг давоми сифатида босқичмабосқич амалга оширилмоқда.

Ў.т.ни илмийқиёсий ўрганиш асосан Алишер Навоийнинг «Муҳокамат уллуғатайн» асаридан бошланган. Ҳоз. Ў.т.ни атрофлича, чуқур ўрганишга эса 20-асрнинг 20-й.ларидан киришилган. Бу соҳадаги дастлабки тадқиқотларни Фитрат, Элбек, Ашурали Зоҳирий, Е.Д. Поливанов, Ғози Олим Юнусов ва К.К.Юдахинлар бошлаб беришган бўлса, 30—70-й.ларда С. Иброҳимов, О.Усмонов, А.Ғуломов, А.К.Боровков, В.В.Решетов, У.Турсунов, 3. Маъруфов, И.Қўчқортоев, А.Н.Кононов, Ф.Абдуллаев, Фахри Камол, Ш.Шукуров, И. Расулов ўзбек тилшунослиги ривожига муносиб ҳисса қўшдилар. Ҳоз. кунда ўзбек тилшунослигини ривожлантириш, Ў.т.ни янгича методлар асосида ҳар томонлама ўрганиш ўтган асрнинг 50-й. ларидан бошлаб фанга кириб келган Ш. Шоабдураҳмонов, Ғ.Абдураҳмонов, М.Асқарова, А. Ҳожиев, А.Рустамов, А.М. Шчербак, Э.Фозилов, Ш.Раҳматуллаев, М.Миртожиев, М.Содиқова, Э. Бегматов, Қ.Маҳмудов, А.Нурмонов, Ҳ.Неъматов ва бошқалар тилшунослар томонидан амалга оширилмоқда. Шунингдек, Германия, АҚШ, Япония, Жанубий Корея ва бошқалар мамлакатларда ҳам Ў.т.ни ўрганишга катта эътибор берилмоқда.

Ад.: Поливанов Е.Д., Введение в изучение узбекского язмка, ч. 1, Т., 1925; Ҳозирги замон ўзбек тили [Лексикология. Фонетика. Морфология], Т., 1957; Кононов А.Н., Грамматика современного узбекского литературного язмка, М.—Л., 1960; ГДербак А.М., Грамматика староузбекского язмка, М.—Л.,

1962; Ғуломов А., Асқарова М., Ҳозирги ўзбек адабий тили [Синтаксис], Т., 1965; Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских язмков, 2изд., М., 1969; Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси, Т., 1973; Ўзбек тили грамматикаси, 2ж.ли [1ж. — Морфология, 2ж. — Синтаксис], Т., 1975—76; Решетов В.В., Шоабдураҳмонов Ш., Ўзбек диалектологияси, Т., 1978;Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-қисм,Т., 1980; Турсунов У., Ўринбоев Б., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1982; КаптагиПауеу 5Ь., Но^уеу А., 0’гЬек 1Шпт§ ип1о 1и§’аИ, Т., 1995; Нурмонов А., Ўзбектилшунослиги тарихи, Т., 2002.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.