Fe'l
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–109-b. — ziyouz.com
Fe'l — harakat bildiruvçi sözlar turkumi va şu turkumga oid har bir söz. Grammatikada «harakat» sözi keng tuşunçali bölib, nafaqat harakatni, balki holat yoki hodisani ham bildiradi, mas: yugurmoq, sakramoq, yiğlamoq, uxlamoq, öylamoq, sevmoq, tinçimoq, qurimoq, köpaymoq va b.
F.lar luğaviy ma'noga ega yoki ega emasligiga köra 2 turga bölinadi: mustaqil F.lar, yordamçi F.lar. Mustaqil F.lar, xuddi boşqa mustaqil söz turkumlariga oid sözlar kabi, luğaviy ma'noga ega böladi, gapning mustaqil bölagi vazifasida kela oladi va h.k. (q. Söz turkumlari). Yordamçi F.lar luğaviy ma'noga ega bölmaydi. Ular turli yordamçi vazifalarda kelib, turli qöşimça ma'nolar ifodalaş uçun xizmat qiladi. Yordamçi F.lar öz vazifasiga köra 3 asosiy turga bölinadi: 1) fe'l yasaş uçun xizmat qiluvçi yordamçi F.lar: qil, et, ayla, böl (qabul qilmoq, taklif etmoq, tamom bölmoq kabi); 2) F.ning analitik şaklini yasaş uçun xizmat qiluvçi yordamçi F.lar (bular, odatda, «kömakçi F.lar» deb yuritiladi). F.ning bunday şakllari turli grammatik, modal va b. ma'nolarni ifodalaydi: öqib böldi, körib qoldi, qörqib ketdi va b.; 3) boğlama vazifasini bajaruvçi yordamçi F.lar. Mac, qil, böl: sportçi bölmoq, öqituvçi bölmoq.
Hoz. özbek tilida yordamçi F.lardan farklanuvçi «töliqsiz F.» (luğaviy ma'nosini tamomila yöqotgan, hoz. özbek tilida ma'lum bir grammatik ma'no va vazifalarda qöllanuvçi F.)ning edi, ekan, emiş, esa şakllari ham qöllanadi.
F. turkumi, boşqa söz turkumlari kabi, öziga xos söz yasalişi va şakl yasalişi tizimiga ega (q. Söz yasalişi, Şakl yasalişi). Yasama F.lar la, lan, laş, lantir, laştir affikslari hamda qil, et (ayla) yordamçi F.lari b-n hosil qilinadi: olqişlamoq, ruhlanmoq, birlaşmoq, jabr qilmoq, ruxsat etmoq.
F.lar öziga xos murakkab grammatik kategoriyalar tizimiga ega. Xususiy ma'nolari b-n özaro farklanuvçi, bir umumiy ma'nosiga köra birlaşuvçi şakllar tizimi F.ning grammatik kategoriyalarini hosil qiladi. Özbek tilida F.ning quyidagi grammatik kategoriyalari bor: nisbat kategoriyasi, bölişlibölişsizlik kategoriyasi, mayl kategoriyasi, zamon kategoriyasi, şaxsson kategoriyasi.
Nisbat kategoriyasi — harakatning subyekt va obyektga munosabatini körsatuvçi grammatik kategoriya. Harakatning subyekt va obyektga munosabatini körsatişiga köra nisbat kategoriyasining 5 turi farklanadi: boş nisbat; özlik nisbati; orttirma nisbat; majhul nisbat; birgalik nisbati. Har bir nisbat şakli maxsus qöşimça yerdamida yasaladi. Faqat boş nisbat maxsus yasovçi (körsatkiç)ga ega emas. Boş nisbat harakatning ega b-n ifodalangan şaxs yoki predmet tomonidan bajarilişini bildiradi: oldi, keldi, sörayapti va b. Özlik nisbati şakli (i) n, (i)l qöşimçalari yerdamida yasaladi va harakatning subyektning öziga obyekt sifatida karatilganligini yoki subyektning özi doirasida yuzaga kelişini (bajarilişini) bildiradi: maqtanmoq, körinmoq, tuğilmoq va b. Orttirma nisbat şakli dir, ir, t affikslari yerdamida yasaladi va obyektsiz F.ni obyektiv F.ga aylantiradi, obyektli F.dan yasalganda esa unga yana obyekt qöşilganini bildiradi: keltir, kuldir, içir, öqit va b. Majhul nisbat şakli (i)l, (i) n qöşimçalari b-n yasaladi va asosiy e'tiborni harakatning bajaruvçisiga emas, balki obyekt b-n harakatning öziga qaratilişini bildiradi: keltirildi, tozalandi. Bu nisbat şakli obyektsiz (ötimsiz) F.lardan yasalganda, şaxssizlik ma'nosi ifodalanadi: (köprikdan) ötildi, (mehmonga) borildi va b. Birgalik nisbati ş affiksi yerdamida yasaladi va harakatning birdan ortiq şaxs tomonidan, birgalikda bajarilişini bildiradi: (yer) haydaşdi, (meva) terişdi va b. Demak, nisbat şaklining özgarişi b-n harakatning subyekt yoki obyektga munosabatida özgariş böladi. Bölişli bölişsizlik kategoriyasi — harakatning tasdiq yoki inkori ma'nosini ifodalovçi şakllar tizimi. Bu kategoriyaning özaro zidlik hosil qiluvçi 2 jihati bor: bölişlilik va bölişsizlik. Bölişli F.ning maxsus körsatkiçi yöq (nol körsatkiçli). Bölişsiz F. şakli esa ma affiksi yerdamida yasaladi: keldi (bölişli şakl) — kelmadi (bölişsiz şakl). Bölişsizlik (inkor) ma'nosi «yöq» sözi va «emas» töliqsiz F.i b-n ham ifodalanadi: borgani yöq, borgan emas.
Mayl kategoriyasi — harakatning voqelikka munosabatini sözlovçi nuqtai nazaridan belgilovçi grammatik kategoriya. Özbek tilida maylning quyidagi turlari bor: 1) buyruqistak mayli: ayt, aytgin, ayting kabi; 2) şart mayli. Bu mayl şakli sa affiksi yerdamida yasaladi: borsam, borsang, kursa kabi; 3) şartli mayl — bajarilişi şart ergaş gapdan anglaşilgan harakatning bajarilişiga boğliq bölgan (şartlangan) harakatni bildiruvçi mayl. Bu mayl şakli (a) r edi, maye edi yerdamida yasaladi va bu şakldagi F. boş gapning kesimi bölib keladi: Vaqting bölsa, kinoga borar edi k. Imkoning bölsa, bunday qiynalib yurmas eding; 4) maqsad mayli. Bu mayl şakli moqçi affiksi yerdamida yasaladi va harakatni bajarişbajarmaslik maqsadini bildiradi: söramoqçiman, öqimoqçiman, aytmoqçi emasman; 5) ijro mayli — harakatholatni uning bajarilişi (ijrosi) b-n kar uç zamondan birida ifodalaydigan mayl. Bu mayl turi zamon va şaxsson körsatkiçlari orqali şakllanadi: öqidim, öqiyapman, öqiyman; körganman, körgansan, körgan.
Zamon kategoriyasi — harakatning nutq paytiga munosabatini bildiruvçi grammatik kategoriya. Harakatning nutq paytiga munosabatiga köra F.ning 3 zamon turi farqlanadi: ötgan zamon — keldi, oldim; hoz. zamon • — kelyapman, kelyapti; kelasi zamon — kelaman, olasan va b.
Şaxsson kategoriyasi — harakatning 3 şaxs (sözlovçi, tinglovçi, özga)dan biriga oidligi ma'nosini bildiruvçi grammatik kategoriya: keldi m (birinçi şaxs, birlik), keldik (birinçi şaxs, köplik), kelding (ikkinçi şaxs, birlik), keldingiz (ikkinçi şaxs köplik).
Özbek tilida F.ni ma'lum bir vazifaga xoslovçi şakllar ham mavjud. Bular: sifatdoş (q.), ravişdoş (q.), harakat nomi (q) şakllaridir.
Bulardan taşqari F.ning turli modal ma'no, takror ma'nosi va b. ma'nolarni bildiruvçi şakllari ham bor. Ular maxsus qöşimçalar, kömakçi fe'llar yerdamida hosil qilinadi: keta qol, ketib qoddi, keta körmoq, turtkilamoq, qörqinqiramoq, kulimsiramoq va b.
F.lar qanday grammatik şaklda qöllanişiga qarab gapning turli bölagi vazifasida keladi. Mas, mayl, zamon, şaxsson paradigmasiga mansub şakllardan birida qöllanganda — kesim vazifasida; sifatdoş, ravişdoş şakllarida — anikdovçi, hol vazifasida; harakat nomi şaklida esa ot turkumiga oid sözlarga xos vazifalarda keladi.
Azim Hojiyev.
Q.: Söz turkumlari, Söz yasalişi, Şakl yasalişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕЪЛ — ҳаракат билдирувчи сўзлар туркуми ва шу туркумга оид ҳар бир сўз. Грамматикада «ҳаракат» сўзи кенг тушунчали бўлиб, нафақат ҳаракатни, балки ҳолат ёки ҳодисани ҳам билдиради, мас: югурмоқ, сакрамоқ, йиғламоқ, ухламоқ, ўйламоқ, севмоқ, тинчимоқ, қуримоқ, кўпаймоқ ва б.
Ф.лар луғавий маънога эга ёки эга эмаслигига кўра 2 турга бўлинади: мустақил Ф.лар, ёрдамчи Ф.лар. Мустақил Ф.лар, худди бошқа мустақил сўз туркумларига оид сўзлар каби, луғавий маънога эга бўлади, гапнинг мустақил бўлаги вазифасида кела олади ва ҳ.к. (қ. Сўз туркумлари). Ёрдамчи Ф.лар луғавий маънога эга бўлмайди. Улар турли ёрдамчи вазифаларда келиб, турли қўшимча маънолар ифодалаш учун хизмат қилади. Ёрдамчи Ф.лар ўз вазифасига кўра 3 асосий турга бўлинади: 1) феъл ясаш учун хизмат қилувчи ёрдамчи Ф.лар: қил, эт, айла, бўл (қабул қилмоқ, таклиф этмоқ, тамом бўлмоқ каби); 2) Ф.нинг аналитик шаклини ясаш учун хизмат қилувчи ёрдамчи Ф.лар (булар, одатда, «кўмакчи Ф.лар» деб юритилади). Ф.нинг бундай шакллари турли грамматик, модал ва б. маъноларни ифодалайди: ўқиб бўлди, кўриб қолди, қўрқиб кетди ва б.; 3) боғлама вазифасини бажарувчи ёрдамчи Ф.лар. Mac, қил, бўл: спортчи бўлмоқ, ўқитувчи бўлмоқ.
Ҳоз. ўзбек тилида ёрдамчи Ф.лардан фаркланувчи «тўлиқсиз Ф.» (луғавий маъносини тамомила йўқотган, ҳоз. ўзбек тилида маълум бир грамматик маъно ва вазифаларда қўлланувчи Ф.)нинг эди, экан, эмиш, эса шакллари ҳам қўлланади.
Ф. туркуми, бошқа сўз туркумлари каби, ўзига хос сўз ясалиши ва шакл ясалиши тизимига эга (қ. Сўз ясалиши, Шакл ясалиши). Ясама Ф.лар ла, лан, лаш, лантир, лаштир аффикслари ҳамда қил, эт (айла) ёрдамчи Ф.лари б-н ҳосил қилинади: олқишламоқ, руҳланмоқ, бирлашмоқ, жабр қилмоқ, рухсат этмоқ.
Ф.лар ўзига хос мураккаб грамматик категориялар тизимига эга. Хусусий маънолари б-н ўзаро фаркланувчи, бир умумий маъносига кўра бирлашувчи шакллар тизими Ф.нинг грамматик категорияларини ҳосил қилади. Ўзбек тилида Ф.нинг қуйидаги грамматик категориялари бор: нисбат категорияси, бўлишлибўлишсизлик категорияси, майл категорияси, замон категорияси, шахссон категорияси.
Нисбат категорияси — ҳаракатнинг субъект ва объектга муносабатини кўрсатувчи грамматик категория. Ҳаракатнинг субъект ва объектга муносабатини кўрсатишига кўра нисбат категориясининг 5 тури фаркланади: бош нисбат; ўзлик нисбати; орттирма нисбат; мажҳул нисбат; биргалик нисбати. Ҳар бир нисбат шакли махсус қўшимча ердамида ясалади. Фақат бош нисбат махсус ясовчи (кўрсаткич)га эга эмас. Бош нисбат ҳаракатнинг эга б-н ифодаланган шахс ёки предмет томонидан бажарилишини билдиради: олди, келди, сўраяпти ва б. Ўзлик нисбати шакли (и) н, (и)л қўшимчалари ердамида ясалади ва ҳаракатнинг субъектнинг ўзига объект сифатида каратилганлигини ёки субъектнинг ўзи доирасида юзага келишини (бажарилишини) билдиради: мақтанмоқ, кўринмоқ, туғилмоқ ва б. Орттирма нисбат шакли дир, ир, т аффикслари ердамида ясалади ва объектсиз Ф.ни объектив Ф.га айлантиради, объектли Ф.дан ясалганда эса унга яна объект қўшилганини билдиради: келтир, кулдир, ичир, ўқит ва б. Мажҳул нисбат шакли (и)л, (и) н қўшимчалари б-н ясалади ва асосий эътиборни ҳаракатнинг бажарувчисига эмас, балки объект б-н ҳаракатнинг ўзига қаратилишини билдиради: келтирилди, тозаланди. Бу нисбат шакли объектсиз (ўтимсиз) Ф.лардан ясалганда, шахссизлик маъноси ифодаланади: (кўприкдан) ўтилди, (меҳмонга) борилди ва б. Биргалик нисбати ш аффикси ердамида ясалади ва ҳаракатнинг бирдан ортиқ шахс томонидан, биргаликда бажарилишини билдиради: (ер) ҳайдашди, (мева) теришди ва б. Демак, нисбат шаклининг ўзгариши б-н ҳаракатнинг субъект ёки объектга муносабатида ўзгариш бўлади. Бўлишли бўлишсизлик категорияси — ҳаракатнинг тасдиқ ёки инкори маъносини ифодаловчи шакллар тизими. Бу категориянинг ўзаро зидлик ҳосил қилувчи 2 жиҳати бор: бўлишлилик ва бўлишсизлик. Бўлишли Ф.нинг махсус кўрсаткичи йўқ (ноль кўрсаткичли). Бўлишсиз Ф. шакли эса ма аффикси ердамида ясалади: келди (бўлишли шакл) — келмади (бўлишсиз шакл). Бўлишсизлик (инкор) маъноси «йўқ» сўзи ва «эмас» тўлиқсиз Ф.и б-н ҳам ифодаланади: боргани йўқ, борган эмас.
Майл категорияси — ҳаракатнинг воқеликка муносабатини сўзловчи нуқтаи назаридан белгиловчи грамматик категория. Ўзбек тилида майлнинг қуйидаги турлари бор: 1) буйруқистак майли: айт, айтгин, айтинг каби; 2) шарт майли. Бу майл шакли са аффикси ердамида ясалади: борсам, борсанг, курса каби; 3) шартли майл — бажарилиши шарт эргаш гапдан англашилган ҳаракатнинг бажарилишига боғлиқ бўлган (шартланган) ҳаракатни билдирувчи майл. Бу майл шакли (а) р эди, мае эди ердамида ясалади ва бу шаклдаги Ф. бош гапнинг кесими бўлиб келади: Вақтинг бўлса, кинога борар эди к. Имконинг бўлса, бундай қийналиб юрмас эдинг; 4) мақсад майли. Бу майл шакли моқчи аффикси ердамида ясалади ва ҳаракатни бажаришбажармаслик мақсадини билдиради: сўрамоқчиман, ўқимоқчиман, айтмоқчи эмасман; 5) ижро майли — ҳаракатҳолатни унинг бажарилиши (ижроси) б-н кар уч замондан бирида ифодалайдиган майл. Бу майл тури замон ва шахссон кўрсаткичлари орқали шаклланади: ўқидим, ўқияпман, ўқийман; кўрганман, кўргансан, кўрган.
Замон категорияси — ҳаракатнинг нутқ пайтига муносабатини билдирувчи грамматик категория. Ҳаракатнинг нутқ пайтига муносабатига кўра Ф.нинг 3 замон тури фарқланади: ўтган замон — келди, олдим; ҳоз. замон • — келяпман, келяпти; келаси замон — келаман, оласан ва б.
Шахссон категорияси — ҳаракатнинг 3 шахс (сўзловчи, тингловчи, ўзга)дан бирига оидлиги маъносини билдирувчи грамматик категория: келди м (биринчи шахс, бирлик), келдик (биринчи шахс, кўплик), келдинг (иккинчи шахс, бирлик), келдингиз (иккинчи шахс кўплик).
Ўзбек тилида Ф.ни маълум бир вазифага хословчи шакллар ҳам мавжуд. Булар: сифатдош (қ.), равишдош (қ.), ҳаракат номи (қ) шаклларидир.
Булардан ташқари Ф.нинг турли модал маъно, такрор маъноси ва б. маъноларни билдирувчи шакллари ҳам бор. Улар махсус қўшимчалар, кўмакчи феъллар ердамида ҳосил қилинади: кета қол, кетиб қодди, кета кўрмоқ, турткиламоқ, қўрқинқирамоқ, кулимсирамоқ ва б.
Ф.лар қандай грамматик шаклда қўлланишига қараб гапнинг турли бўлаги вазифасида келади. Мас, майл, замон, шахссон парадигмасига мансуб шакллардан бирида қўлланганда — кесим вазифасида; сифатдош, равишдош шаклларида — аникдовчи, ҳол вазифасида; ҳаракат номи шаклида эса от туркумига оид сўзларга хос вазифаларда келади.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.